गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
पृष्ठ 58, कुल 600 में से
संदर्भ में पढ़ें२० गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० १० ॥
अस्तभ्नात् ) विविध प्रकार थांभा । ( तस्मात् ) इसी से ( अङ्गिरसः ) अङ्गिराओं
[ सर्वव्यापक वेदज्ञानों ] को ( अधीयानः ) पढ़ता हुआ मनुष्य ( ऊर्द्ध्वः ) ऊँचा
होकर ( तिष्ठति ) ठहरता है । ( तत् व्रतम् ) इस व्रत [ नियम ] को ( सः ) वह
मनुष्य ( मनसा ) मनन के साथ ( ध्यायेत् ) विचारे ( यत् किञ्चन वै ) जो
कुछ भी ( अहम् ) मैं ( मनसा ) मनन के साथ ( ध्यास्यामि ) विचारूंगा, ( तथा
एव तत् भविष्यति ) वैसा ही वह होगा, ( तत् ह स्म ) वह ही अवश्य ( तथा
एव भवति ) वैसा ही होता है ।
( तत् अपि ) वह भी ( एतत् ऋचा ) ऋचा [ इस स्तुति योग्य वाणी ] करके
( उक्तम् ) कहा गया है-( श्रेष्ठः ह वेदः ) श्रेष्ठ ही वेद ( तपसः ) तप [ ऐश्वर्यवान्
ब्रह्म ] से ( अधिजातः ) प्रकट होकर ( ब्रह्मज्यानाम् ) ब्रह्मज्ञानियों की हानि करने
वालों के ( क्षितये ) नाश के लिए ( सम्बभूव ) समर्थ हुआ । ( ऋज्यत् ) चलता हुआ
( भूतम् ) सत्तामात्र जगत् ( यत् ) जिस [ ब्रह्म ] ने ( असृजत् ) बनाया है,
( इदम् ) यह [ जगत् ] ( अस्य ) उस [ ब्रह्म ] का ( अनृणम् ) बिना उधार
वाला [ अर्थात् अपना निज का ] ( दूरम् ) दूर तक ( निवेशनम् इति ) घर है [ यह
मन्त्र किसी वेद में नहीं है ] । ( ताः वै एताः ) वे निश्चय करके यह ( यत् ) जो
( अङ्गिरसाम् ) वेद ज्ञानों की ( यामयः ) नियम शक्तियां हैं, ( मेनयः ) वे वज्रू
[ तुल्य दृढ़ ] हैं । ( मेनिभिः ) वज्रों [ दृढ़ नियमों ] से ( वीर्यम् ) वीरता ( करोति)
करता है, ( यः एवं वेद ) जो ऐसा जानता है ॥ ६ ॥
भावार्थः-सर्वोत्तम सर्वव्यापक परमात्मा के वेदोक्त नियमों पर चल कर सत्यकल्पी
ब्रह्मज्ञानी पुरुष विघ्नों को हटाकर संसार में वीर होते हैं ॥ ६ ॥
कण्डिका १० ॥
स दिशोऽन्वक्षत प्राचीं दक्षिणां प्रतीचीमुदीचीं ध्रुवामूर्ध्वामिति । तास्त-
अधि + इङ् अध्ययने-शानच् । पठन् सन् । ( ऋचा ) ऋक् = वाक्-निघ०
१ । ११ । स्तुत्या वाण्या ( तपसः ) तप दाहे-ऐश्वर्ये च-असुन् । ऐश्वर्यवतो
ब्रह्मणः सकाशात् ( ब्रह्मज्यानाम् ) कविभ्यो सर्वत्र प्रसारणिभ्यो ङः१ ( वा० पा०
सि. कौ. ३ । २ । ३ ) ब्रह्म+ज्या वयोहानौ-डप्रत्ययः, अन्तर्गतण्यर्थः । ब्राह्मणां
ब्रह्मज्ञानिनां हानिकराणाम् ( क्षितये ) नाशाय ( ऋज्यत् ) वर्तमाने पृषद्वृहन्महद्-
जगच्छतृवच्च ( उ० २ । ८४) ऋज गतिस्थानार्जनोपार्जनेषु-अतिप्रत्ययः युगागमः ।
गतिशीलम् ( भूतम् ) भू सत्तायाम्-क्तः । सत्तामात्रं जगत् ( निवेशनम् ) निः +
विश प्रवेशने-आधारे ल्युट् । गृहम् ( अनृणम् ) ऋणशून्यं स्वकीयं निजम् ।
( यामयः ) वसिवापियजि० ( उ० ४ । १२५ ) यम नियमने-इञ् । नियमशक्तयः ।
( मेनयः ) वीज्याश्वरिभ्यो निः ( उ० ४ । ४८ ) मीञ् हिंसायाम्-बाहुलकात् निः।
मेनिर्वज्रः-निघ० २ । २० । वर्जूः । वज्रतुल्यदृढ़ाः ॥ ९ ॥
१. यह वार्त्तिक भाष्य में खण्डित कर दी गई है। सम्पा०