गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
पृष्ठ 57, कुल 600 में से
संदर्भ में पढ़ेंगोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ६ ॥ १६
[ सर्वं व्यापक ब्रह्म का ] ( वेदः ) वेद ( अभवत् ) हुआ [ अर्थात् चारों वेदोक्त विज्ञान
प्रकट हुआ ] । ( तम् ) उस ( आङ्गिरसं वेदम् ) बाङ्गिरस वेद [ व्यापक ब्रह्म के
विज्ञान ] को ( अभि अश्राम्यत् ) उस [ ब्रह्म ] ने सब ओर से दबाया, (अभि अतपत्)
सब ओर से तपाया, ( सम् अतपत् ) भली भाँति तपाया । ( तस्मात् श्रान्तात् तप्तात्
सन्तप्तात् ) उस दबाये हुये, तपाये हुये, भली भाँति तपाये हुये [ वेद ] से (जनत् इति)
जनत् [ उत्पन्न करने वाला ब्रह्म है ] ( द्वैतम् ) दोनों [ स्थावर जंगम ] में पाया गया
( अक्षरम् ) अक्षर [ अविनाशी ब्रह्म शब्द ] ( वि अभवत् ) बाहिर हुआ । ( सः यः )
वह पुरुष जो ( इच्छेत् ) चाहे-( एतैः सर्वैः ) इन सब ( अङ्गिरोभिः ) अङ्गिराओं
[ व्यापक वेद ज्ञानों ] से ( च च ) और भी ( आङ्गिरसैः ) आङ्गिरसों [ व्याप ब्रह्म
के विज्ञानों ] से ( कुर्वीत इति ) मैं [ पुरुषार्थ ] करूँ-( तम् ) उस [ पुरुषार्थ ] को
( एतया एव ) इस ही ( महाव्याहृत्या ) महाव्याहृति [ महावाक्य जनत् ] से (कुर्वीत)
करे । ( अस्य ) उस [ पुरुष ] का ( एतैः सर्वैः ) इन सब ( अङ्गिरोभिः ) अङ्गिराओं
[ व्यापक वेद ज्ञानों ] से ( च च ) और भी ( आङ्गिरसैः ) आङ्गिरसों [ व्यापक ब्रह्म
के विज्ञानों ] से ( ह वै ) ही अवश्य ( कृतम् ) कर्म ( भवति ) हो जाता है. ( यः
एवं वेद ) जो ऐसे व्यापक ब्रह्म को जानता है, ( च यः ) और जो ( एवं विद्वान् )
व्यापक ब्रह्म को जानता हुआ ( एवम् ) इस प्रकार से ( एतया महाव्याहृत्या ) इस
महाव्याहृति [ जनत् ] से ( कुरुते ) कर्म करता है ॥ ८ ॥
भावार्थः-मनुष्य बुद्धि को लगातार सूक्ष्म से सूक्ष्म ज्ञानों द्वारा बढ़ाकर परमात्मा
के ज्ञान से पुरुषार्थ के साथ आत्मोन्नति करे ॥
विशेषः-इस कण्डिका का मिलान कण्डिका ५ से करो । कण्डिका ५ में वर्णित
( ओम् ) के समान यहाँ पर भी ( जनत् ) को महाव्याहृति माना है ॥ ८ ॥
कण्डिका ९ ॥
.स ऊर्ध्वोऽतिष्ठत् स इमांल्लोकान् व्यष्टभ्नात्, तस्मादङ्गिरसोऽधीयान
ऊर्ध्वस्तिष्ठति, तद् व्रतं स मनसा ध्यायेद्यद् वा अहं किंचन मनसा ध्यास्यामि
तथैव तद् भविष्यति तद्ध स्म तथैव भवति ।
तदप्येतदृचोक्तम् । श्रेष्ठो ह वेदस्तपसोऽधिजातो ब्रह्मज्यानां क्षितये
सम्बभूव ऋज्यद् भूतं यदमृज्यतेदं निवेशनममृणं मूढमस्येति । ता वा एता अङ्गि-
रसां यामयो यन्मेनयः करोति मेनिभिर्वीर्यं य एवं वेद ॥ ९ ॥
कण्डिका ९ ॥ ब्रह्म और वेद की सर्वोत्तमता ॥
( सः ) वह [ परमात्मा ] ( ऊर्ध्वः ) ऊंचा होकर ( अतिष्ठत् ) ठहरा,
( सः ) उसने ( इमान् लोकान् ) इन लोकों [ दीखते हुए पदार्थों ] को ( वि
द्वि + इण् गतौ-क्तः । द्वैतम्-स्वार्थे अण् । द्वयोः स्थावरजङ्गमयोर्मध्ये इतं प्राप्तम् ॥
अन्यत् गतं क० ५ ॥
६-( लोकान् ) लोकृ दर्शने-शत्रू । दृश्यमानान् पदार्थान् । (-अधीयानः )