गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
पृष्ठ 71, कुल 600 में से
संदर्भ में पढ़ेंगोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० १८ ३३
(ऋग्वेदम्) ऋग्वेद [पदार्थों को गुण प्रकाशक विद्या] (भूः इति) भूः [सर्वाधार
परमात्मा है] (व्याहृतिम्) व्याहृति, (गायत्रम्) गाने योग्य (छन्दः) आनन्द-
दायक वा पूजनीय कर्म, (त्रिवृतम्) [परमेश्वर के कर्म उपासना और ज्ञान] तीन के
साथ वर्तमान (स्तोमम्) स्तुति योग्य व्यवहार, (प्राचीं दिशम्) पूर्व वा सम्मुख
वाली दिशा, (वसन्तम् ऋतुम्) वसन्त ऋतु, (अध्यात्मम्) आत्मा के जताने
वाला यन्त्र [अर्थात्] (वाचम्) वाणी, (जिह्वाम्) जीभ, और (रसम् इति)
रस [चखने का सामर्थ्य] (इन्द्रियाणि) इन्द्रियों [ज्ञान और कर्म के साधनों]
को (अन्वभवत्) उस [ब्रह्मा] ने बनाया ॥ १७॥
भावार्थः-परमेश्वर ने अपने सामर्थ्य से पृथिवीं आदि को बनाया है ॥ १७॥
विशेषः-कण्डिका १६ से २१ तक का मिलान कण्डिका ५ ६ से करने से ज्ञात
होता है कि ब्रह्मा ने ही सबको रचा है ॥
कण्डिका १८
तस्य द्वितीयया स्वरमात्रयाऽन्तरिक्षं वायुं यजुर्वेदं भुव इति व्याहृतिं त्रै-
ष्टुभं छन्दः पञ्चदशं स्तोमं प्रतीचीं दिशं ग्रीष्ममृतुं प्राणमध्यात्मन्नासिके गन्ध-
घ्राणमितीन्द्रियाण्यन्वभवत् ॥ १८ ॥
कण्डिका १८ ॥ ओम् की दूसरी स्वरमात्रा से वायु आदि की उत्पत्ति ॥
(तस्य) उस [ओम्] की (द्वितीयया स्वरमात्रया) दूसरी स्वर मात्रा
[उकार] से (अन्तरिक्षं वायुम्) अन्तरिक्ष, वायु, (यजुर्वेदम्) यजुर्वेद [सत्कर्मों
की विद्या], (भुवः इति) भुवः [सर्वव्यापक ब्रह्म है] (व्याहृतिम्) व्याहृति,
(त्रैष्टुभम्) तीन [सत्त्व रज और तम] के बन्धन वाले (छन्दः) आनन्ददायक वा
पूजनीय कर्म, (पञ्चदशम्) [पांच प्राण अर्थात् प्राण, अपान, व्यान, समान और
स्तुतिकर्मणः-निरु० १ । ८ । गानयोग्यम् (छन्दः) चन्देरादेश्च छः (उ०
४ । २१९) चदि आह्लादने-असुन्, चस्य छः। यद्वा छदि संवरणे स्तुतौ च-.
असुन् । छन्दति, अर्चतिकर्मा-निघ० ३ । १४ । छन्दांसि छादनात्-निरु०
७। १२। आह्लादकं पूजनीयं वा कर्म (त्रिवृतम्) त्रिभिः परमेश्वरस्य कर्मो-
पासनाज्ञानैः सह वर्तमानम् । स्तोमम्-अत्तिस्तुसुहु० (उ० १ । १४०) ष्टुञ्
स्तुतौ-मन् । स्तुत्यव्यवहारम् (अध्यात्मम्) अव्ययम् । आत्मानमधिकृत्य ज्ञान-
मधिकरणं वा । आत्मनिरूपकं यन्त्रम् (इन्द्रियाणि) इन्द्रियमिन्द्रलिङ्गमिन्द्रदृष्ट-
मिन्द्रसृष्टमिन्द्रजुष्टमिन्द्रदत्तमिति वा (पा० ५ । २ । ९३) इन्द्र-घच् । इन्द्रियं धननाम,
निघ० २ । १० । इन्द्रस्य ऐश्वर्ययुक्तस्य आत्मनो लिङ्गानि । ऐश्वर्याणि । ज्ञान-
कर्मसाधनानि चक्षुरादीनि ॥
१८-(त्रैष्टुभम्) त्रि+ष्टुभ निरोधे-क्विप् । ततोऽण् । त्रयाणां सत्त्व-
रजस्तमसां स्तोभनं बन्धं यस्मिन् तत् । (पञ्चदशम्) संख्याऽभ्ययासप्तादशराधिकसंख्याः
३