सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

कॉपीराइट समस्या बताएँ

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ
पृष्ठ 485 स्कैन

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ४ । क० १७ ॥ ४४७
बिना यज्ञ [ यजमान का ] न बढ़ाते हैं और नहीं चलते हैं [ नहीं आप बढ़ते है। देखो
क० ३ ] ॥ १७ ॥
भावार्थः-कण्डिका १५ के समान है ॥ १७ ॥
विशेषः १-( मदयती ) के स्थान पर ( मदपती ) और ( अपसस्परि )
के स्थान पर ( अपस्परि ) वेद मन्त्र से शोधा है ॥
विशेषः २-प्रतीक वाले मन्त्र अर्थ सहित लिखे जाते हैं ॥
१-इन्द्राविष्णू मदपती मदानामा सोमं यातं द्रविणो दधाना । सं
वामञ्जन्त्वक्तुभिर्मतीनां सं स्तोमासः शस्यमानास उक्थैः-ऋग्० ६ । ६९ ।

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 486 स्कैन

४४८ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ४ । क० १७
तब ( अंशोः ) अंशु [ ओषधि के डांठल ] का ( पीयूषम् ) पीने योग्य रस ( प्रथमम् )
मुख्य करके ( उक्थ्यम् ) प्रशंसनीय [ अथवा उक्थ नामक यज्ञ के योग्य ] होता है ॥
५—नू मर्तो दयते सनिष्यन् यो विष्णव उरुगायाय दाशत् । प्र यः सत्राचा
मनसा यजात एतावन्तं नर्यमा विवासान्--ऋग्० ७ । १०० । १ ॥ ( सनिष्यन् )
भक्ति चाहता हुआ ( मर्तः ) वह मनुष्य ( नु ) शीघ्र ( दयते ) [ मनोरथ ] पाता है,
( यः ) जो ( उरुगायाय ) बहुत गाने योग्य ( विष्णवे ) विष्णु [ व्यापक परमात्मा ] को
( दाशत् ) देवे [

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

कण्डिका १८ ॥

पृष्ठ 487 स्कैन

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ४ । क० १८ : ४४९
कण्डिका १८ ॥
अथा॑ध्वर्यो॒ शंश्शं॑सावो॒मिति॑ स्तोत्रियाया॒नुरू॑पायोक्थ॒मुखाय॑ परिधा-
नीयाया॒ इति॒ चतु॑श्चतुराह्वयन्ते । चत॑स्रो॒ वै दिशः॑, दिक्षु॒ तत्प्रति॑तिष्ठन्ते । अथो॒
चतु॑ष्पादः प॒शवः॑, प॒शूना॒माप्त्यै॑ । अथो॒ चतु॑ष्पर्वाणो॒ हि तृ॒तीय॑सवने होत्रकाः
तस्मा॑च्चतुः सर्वे॒ त्रैष्टु॑भं जागता॒नि शंसन्ति । जागतं॒ हि तृ॒तीय॑सवनम् । अथ॒ हैतत्
त्रैष्टु॑भान्य॒प्रति॑भूतमिव॒ हि प्रातः॑सवने म॒रुत्व॑तीये तृ॒तीय॑सवने च होत्रकाणां
शस्त्रम् । धीतर॑सं॒ वा ए॒तत्सव॑नं,

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 488 स्कैन

४५० गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ४। क० १८
होत्राकाणाम् अप्रतिभूतम् इव हि शस्त्रम्) फिर यह ही त्रिष्टुप् छन्द वाले स्तोत्र
प्रातःसवन में, मरुत्वतीय [ माध्यन्दिन सवन ] में और तीसरे सवन में सहायक होता लोगों
का अप्रतिभूत [ प्रतिभू अर्थात् स्थानी बिना ] ही शस्त्र [ स्तोत्र ] हैं [ अर्थात् त्रिष्टुप् तीनों
सवनों में अवश्य बोला जाता है ] । ( धीतरसं वै एतत् सवनम्, यत् तृतीयसवनम् )
पी चुके हुये रस वाला ही यह सवन है, जो तीसरा सवन है [ तीसरे सवन से पहिले
सोमरस पी लिया जाता है फिर किस लिये तीसरा सवन है—इस प्रश्न का समाधान इस
प्रकार है ] । ( अथ ह एतत्

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

कण्डिका १९ ॥

पृष्ठ 489 स्कैन

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ४ । क० १६ ॥ ४५१
वह ही [ सूर्य ] लोक तीसरा सवन है। ( तस्य पञ्च दिशः, तृतीयसवनस्य पञ्च
उक्थानि ) उस [ सूर्य लोक ] की पांच दिशायें [ पूर्व, दक्षिण, पश्चिम, उत्तर और एक
ऊपर नीचे की दिशा ] हैं और तीसरे सवन के पांच उक्थ [ समवती, मद्वती, सुतवती,
पीतवती और अभिरूपा ऋचाओं वाले स्तोत्र ] हैं। ( सः एतैः पञ्चभिः उक्थैः, एताः
पञ्चदिशः आप्नोति ) वह [ यजमान ] इन पांच प्रकार वाले स्तोत्रों से इन पांच दिशाओं
को पाता है। (

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

कण्डिका १ ॥

पृष्ठ 490 स्कैन

४५२ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ४ । क० १०.
( वाचः वै एतौ स्तनौ, ते वाव सत्यानृते ) वाणी के [ स्त्रीलिङ्ग होने से ] यह दोनों
स्तन [ कुच वा चूची ] हैं जो ही सत्य और झूठ हैं। ( सत्यम् एनम् अवति अनृतम् एनं न
हिनस्ति, यः एवं वेद ) सत्य उसकी रक्षा करता है और झूठ उसको नहीं सताता है जो
ऐसा जानता है ॥ १६ ॥
भावार्थ :--मनुष्य को उन्नति के लिये सत्य का ग्रहण और असत्य का त्याग करना
चाहिये ॥ १६ ॥
विशेषः

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

कण्डिका १ ॥ आख्यायिका—अतिरात्र यज्ञ में से इन्द्र और

पृष्ठ 491 स्कैन

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ५ । क० १ ४५३
ब्रुवन् । तद्यदपिशर्वर्या अपिस्मसीत्यब्रुवन्, तदपिशर्वराणामपिशर्वरत्वम् । शर्व-
राणि खलु ह वा अस्यैतानि छन्दांसीति ह स्माह । एतानि ह वा इन्द्रं रात्र्यास्त-
मसो मृत्योरभिपत्यावारयन्, तदपिशर्वराणामपिशर्वरत्वम् ॥ १ ॥
कण्डिका १ ॥ आख्यायिका—अतिरात्र यज्ञ में से इन्द्र और
छन्दों ने तीन पर्य्यायों में असुरों को निकाल दिया ॥
( ओम् ) ओम् [ हे परमेश्वर ] । ( देवाः वै अहः आश्रयन्त, असुराः रात्रीम् )
देवताओं ने दिन [ प्रकाश वा ज्ञान ] का आश्रय लिया और असुरों ने रात्रि [ अन्धकार
वा

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

कण्डिका २ ॥

पृष्ठ 492 स्कैन

४५४ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ५ । क० १
जो पर्यायों से घेरकर [ उनको ] उन्होंने निकाला, इसलिये वे पर्याय [ घूमकर आने
वाले ] हैं, वह ही पर्यायों का पर्यायिपन है । ( तान् वै प्रथमैः एव पर्यायैः पूर्वरात्रात्
अनुदन्त, मध्यमै मध्यरात्रात्, उत्तमैः अपररात्रात् ) उन [ असुरों ] को उन्होंने
पहिले पर्यायों [ घूमकर आने के व्यवहारों ] के द्वारा रात्रि के पहिले भाग से निकाला,
मध्यमों के द्वारा मध्यरात्रि से और पिछलों के द्वारा पिछली रात्रि से । ( अपिशर्वर्याः
अपिस्मसि-इति अब्रुवन् ) वे [ छन्द ]

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

कण्डिका २॥ अतिरात्र यज्ञ के तीन पर्यायों में तीन

पृष्ठ 493 स्कैन

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ५ क० ३ ॥ ४५५
तममासीत्, तदेवैषां तेनाददते। आ द्विषतो वसु दत्ते, निरेवैनमेभ्यः सर्वेभ्यो
लोकेभ्यो नुदते, य एवं वेद ॥ २ ॥
कण्डिका २॥ अतिरात्र यज्ञ के तीन पर्यायों में तीन
प्रकार से स्तुति ॥
(प्रथमेषु पर्य्यायेषु स्तुवते, प्रथमानि एव पदानि पुनः आददते) पहिले
पर्यायों में वे [ऋत्विज्] स्तुति करते हैं, [मन्त्रों के] पहिले ही पदों को वे दो बार
लेते हैं [बोलते हैं]। (यत् एव एषां मनोरथाः आसन्, एषां तत् एव

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

कण्डिका ३ ॥ अतिरात्र यज्ञ में पवमान आदि स्तोत्रों का विचार ॥

पृष्ठ 494 स्कैन

४१६ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ५ । क० ३ ॥
यः स्तुवते, तेन रात्रिः पञ्चदशस्तोत्रा, तेनोभे पञ्चदशस्तोत्रे भवतः, तेन ते समा-
वद्भाजी भवतः । परिमितं स्तुवन्त्यपरिमितमनुशंसन्ति, परिमितं भूतमपरिमितं
भव्यमपरिमितान्येवावरुन्द्ध्यादित्यतिशंसन्ति । स्तोममति वै प्रजास्यात्मानमति
पशवः । तद्यदेवास्यात्या१त्मानन्तदेवास्यैतेनाप्याययन्ति । अथो द्वयं वा इदं सर्वं स्नेह-
श्चैव तत्तेजश्च । अथ तदहोरात्राभ्यामाप्तं२ स्नेहतेजसोराप्त्यै । गायत्रीं स्तोत्रियानु-
रूपं शंसन्ति, तेजो वै

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 495 स्कैन

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ५ । क० ३ ।। ४५७
हैं—दिन पन्द्रह स्तोत्र वाला है, और रात्रि पन्द्रह स्तोत्र वाली नहीं है, कैसे दोनों [ दिन
और रात्रि ] पन्द्रह स्तोत्र वाले हैं और किस कारण से वे दोनों एक से भाग वाले होते हैं।
[ इस का समाधान ] ( द्वादश स्तोत्राणि अपिशर्वराणि तिसृभिः देवताभिः, रायन्त-
रेण सन्धिना अश्विना यः स्तुवते, तेन रात्रिः पञ्चदशस्तोत्रा, तेन उभे पञ्चदश-
स्तोत्रे भवतः तेन ते समावद्भाजो भवतः ) तीन देवताओं सहित बारह स्तोत्र वाले
अपिशर्वरस्तोत्र हैं [ आगे विशेषः ४ देखो, उन स्तोत्रों में ] रथन्तर साम की ध्वनि वाले
सन्धि [

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 496 स्कैन

४५८ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ५ । क० ३
[ यजमान के ] स्नेह और तेज [ रस और प्रताप ] की प्राप्ति के लिये है । ( गायत्रीं
स्तोत्रियानुरूपं शंसन्ति ) गायत्री ' छन्द वा मन्त्र ] में स्तोत्रिय अनुरूप को वे बोलते
हैं । ( तेजः वै गायत्री, तमः पाप्मा ) तेज ही गायत्री है, अन्धकार पाप है । ( तेन
तेजसां रात्रिः तमः पाप्मानं तरन्ति, पुनः [ तेजः ] आदाय शंसन्ति ) उस
[ गायत्री रूप ] तेज से रात्रि के अन्धकार [ समान ] पाप को वे पार करते हैं, और फिर
[ तेज ] ग्रहण करके वे बोलते हैं [

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 497 स्कैन

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ५। क० ४ ४५९
विशेषः ४-बारह स्तोत्र वाले अपिशर्वरे छह मन्त्र प्रातः सन्धि में रथन्तर साम
की ध्वनि से गाये जाते हैं। छह मन्त्रों के अर्धर्च अर्धर्च करके पाठ करने से बारह हो जाते
है [ देखो—गो० उ० ६ । ८ ], तीन देवता इस प्रकार हैं—पहिले और दूसरे मन्त्र अग्नि,
तीसरे और चौथे उषा तथा पांचवें और छठे अश्विनौ देवता वाले हैं। सामवेद में यह छह
मन्त्र एक स्थान पर हैं ॥
१, २ अग्निदेवता ॥
१--एना वो अग्निं नमसोजों नपातमा हुवे । प्रियं चेतिष्ठमरतिं स्वध्वरं
विश्वस्य

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

कण्डिका ४ ॥

पृष्ठ 498 स्कैन

४६० गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ५ । क० ४
( सूर्यस्य ) सूर्यं के ( उत् ) ही ( व्युषि ) प्रकाश में ( भक्तेन ) अपने विभाग वा
अन्न से ( सं गमेमहि ) हम मेल करें ॥
५, ६ अश्विनौ देवते ॥
५-इमा उ वां दिविष्टय उस्रा हवन्ते अश्विना । अयं वामह्वेऽवसे
शचीवसू विशंविशं हि गच्छथः - ऋग्० ७ । ७४ । १, साम० उ० १ । २ । १५ ॥
( अश्विना ) हे अश्वियो ! [ दिन रात ] ( इमाः ) यह ( दिविष्टयः ) प्रकाश
चाहने वाली [ प्रजायें ] ( उस्रा वाम् ) निवास कराने वाले तुम दोनों को ( उ ) ही
( हवन्ते ) बुलाती हैं, (

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

कण्डिका ४ ॥ यज्ञ का मनुष्य के अङ्गों और ऋत्विजों का प्राणों

पृष्ठ 499 स्कैन

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ५ । क० ४ ॥ ४६१
यद्यजमानः स्तोत्रमुपासीदति, आत्मा वै यजमानः, आत्मानमेवास्य तत् कल्पयति ।
तस्मान्नैनं बहिर्वेद्यभ्याश्रावयेयुर्नाभ्युदियान्नाभ्यस्तमियान् नाधिष्ण्ये प्रतपेन्नेव
प्राणेभ्य आत्मानमन्तरगादिति ॥ ४ ॥
कण्डिका ४ ॥ यज्ञ का मनुष्य के अङ्गों और ऋत्विजों का प्राणों
आदि के दृष्टान्त से वर्णन ॥
( पुरुषः वै यज्ञः ) पुरुष [ के समान ] ही यज्ञ है । ( तस्य शिरः एव हवि-
र्धानम् ) उस [ यज्ञ ] का शिर हविर्धान [ हविःस्थान ] ही है, ( मुखम् आहवनीयः )
मुख आहवनीय [ अग्नि ] है, ( उदरं

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 500
स्थायी लिंक
पृष्ठ 500 स्कैन

४६२ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० । ५ क० ४
मन इन प्राणों का अग्रणी [ आगे ले चलने वाला प्रधान ] होता है, मन से ही
प्रेरणा किये हुये हम स्तोत्र के साथ स्तुति करें-इस प्रकार प्राणों को ही उससे मन के
साथ वह मिलाता है। ( अथ यत् ब्रह्मा स्तुत इति उच्चैः अनुजानाति, मनः वै ब्रह्मा,
मन एव तत् प्राणैः सन्दधाति ) फिर जब ब्रह्मा ऊंचे स्वर से अनुमति देता है-तुम
स्तुति करो--मन ही ब्रह्मा है, मन को ही उससे प्राणों के साथ मिलाता है । ( अथ यत्
प्रस्तोता प्रस्तौति, अपानम् एव तत् प्राणैः सन्दधाति ) फिर जब प्रस्तोता प्रस्तोत्र
बोलता है, अपान को ही उससे प्राणों के साथ वह मिलाता है । ( अथ यत् प्रतिहर्त्ता
प्रतिहरति, व्यानम् एव तत् अपानैः सन्दधाति ) फिर जब प्रतिहर्त्ता प्रतिहार स्तोत्र
बोलता है, व्यान को ही उससे अपानों के साथ वह मिलाता है । ( अथ यत् उद्गाता
उद्गायति, समानम् एव तत् प्राणैः सन्दधाति ) फिर जब उद्गाता [ उत्तम गाने वाला ]
उद्गान [ उत्तम साम गान ] करता है, समान वायु को ही उससे प्राणों के साथ वह मिलाता
है । ( अथ यत् होता साम्ना शस्त्रम् उपसन्तनोति, वाक् वै होता, वाचम् एव तत्
प्राणैः सन्दधाति ) फिर जब होता साम गान के साथ शस्त्र [ स्तोत्र ] को अच्छे प्रकार
फैलाता है, वाक् [ जिह्वा ] ही होता, [ हवन करने वाला ] है, जिह्वा को ही उससे प्राणों
के साथ वह मिलाता है। ( अथ यत् सदस्यः ब्रह्माणम् उपासीदति, प्रजापतिः वै सदस्यः,
प्रजापतिम् एव आप्नोति ) फिर जब सदस्य ब्रह्मा [ मन ] के पास बैठता है, प्रजापति
[ प्रजापालक ] ही सदस्य है, प्रजापति [ प्रजापालक व्यवहार ] को ही वह पाता है । ( अथ
यत् होत्राशंसिनः सामसन्ततिं कुर्वन्ति, अङ्गानि वै होत्राशंसिनः, अस्य अङ्गानि
एव तत् प्राणैः सन्दधाति ) फिर जब होत्राशंसी लोग साम गान का फैलाव करते
हैं, अङ्ग ही होत्राशंसी लोग हैं, इस [ यजमान ] के अङ्गों को उससे प्राणों के साथ
वह मिलाता है। ( अथ यत् यजमानः स्तोत्रम् उपासीदति आत्मा वै यजमानः,
अस्य आत्मानम् एव तत् कल्पयति ) फिर जब यजमान स्तोत्र को समीप से सेवता है,
आत्मा ही यजमान है, इस [ यजमान ] के ही आत्मा को उससे वह [ ऋत्विज् ] समर्थ
करता है । ( तस्मात् एनं बहिर्वेदि न अभ्याश्रावयेयुः ) इसलिये इससे [ आवश्यकता के
लिये बाहिर जाने पर यजमान से ] वेदी से बाहिर स्थान में वे [ ऋत्विज् ] न बातचीत
करें, ( न अभ्युदियात् न अभ्यस्तमियात् ) न [ उसको दूसरे स्थान में ] सूर्य उदय हो
और न अस्त हो [ दिन रात यजमान यज्ञ शाला में रहे ], ( न अधिष्ण्ये प्रतपेत् ) वह
[ यजमान ] धिष्ण्य [ यज्ञाग्नि ] से अन्यत्र न तापे, ( प्राणेभ्यः आत्मानम् अन्तः नेत्
अगात् ) और प्राणों से [ अलग पदार्थों को ] अपने भीतर न आने दे ॥ ४ ॥
( प्रसूता . ) प्रेरिताः ( स्तुयाम ) स्तुतिं कुर्याम ( अनुजानाति ) अनुमन्यते (साम-
सन्ततिम् ) सामगानविस्तृतिम् ( कल्पयति ) समर्थयति (बहिर्वेदि) अपपरिवहिरञ्चवः
पञ्चम्या ( पा० २ । १ । १२ ) समासान्तोऽव्ययीभावः । वेद्याः सकाशाद् बहिर्देशे
( अभ्याश्रावयेयुः ) अभ्याश्रावणम् अभितो वार्तालापं कुर्युः (अभ्युदिय'त्) उदयम्
प्राप्नुयात् ( अस्तमियात् ) अस्तं गच्छेत् ( अधिष्ण्ये ) धिष्ण्यनामकाग्निसकाशाद्
भिन्नदेशे ( अन्तः , ' मध्ये ( अगात् ) प्राप्नुयात् ॥

कण्डिका ५ ॥

पृष्ठ 501
स्थायी लिंक
पृष्ठ 501 स्कैन

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ५ । क० ५ ॥ ४६३
भावार्थः- जो मनुष्य प्राण अपान आदि प्राणों और जिह्वा नेत्र आदि इन्द्रियों को
सावधान रखते हैं, वे अपने मनोरथ सिद्ध करते हैं ॥
विशेषः- प्रतीक वाला मन्त्र अर्थ सहित दिया जाता है ॥
१--सोमः पवते जनिता मतीनां जनिता दिवो जनिता पृथिव्याः । जनितारग्ने-
र्जनिता सूर्यस्य जनितेन्द्रस्य जनितोत विष्णोः-ऋग्० ९ । ६६ । ५, साम० पू० ६ ।
४ । ५ ॥ (सोमः) सोम [ सर्वोत्पादक परमेश्वर ] (पवते) शुद्ध है [ वा व्यापक है ],
वह (मतीनाम्) मननशील मनुष्यों का (जनिता) उत्पन्न करने वाला, (दिवः) आकाश
[ वा व्यवहार ] का (जनिता) उत्पन्न करने वाला, (पृथिव्याः) पृथिवी का (जनिता)
उत्पन्न करने वाला, (अग्नेः) अग्नि का (जनिता) उत्पन्न करने वाला, (सूर्यस्य) सूर्य
का (जनिता) उत्पन्न करने वाला, (इन्द्रस्य) बिजुली [ वा ऐश्वर्य ] का (जनिता)
उत्पन्न करने वाला (उत) और (विष्णोः) विष्णु [व्यापक वायु आदि] का (जनिता)
उत्पन्न करने वाला है ॥
कण्डिका ५ ॥
प्रथमेषु पर्यायिषु स्तुवते, प्रथमेषु पदेषु निनर्दयन्ति, प्रथमरात्रादेव तदसुरान्नि-
र्घ्नन्ति । मध्यमेषु पर्यायिषु स्तुवते, मध्यमेषु पदेषु निनर्दयन्ति, मध्यमरात्रादेव
तदसुरान्निघ्नन्ति । उत्तमेषु पर्यायिषु स्तुवते, उत्तमेषु पदे १षु निनर्दयन्ति, उत्तम-
रात्रादेव तदसुरान्निघ्नन्ति । तद्यथाभ्याघारात् पुनः पुनः पाप्मानं निर्हरन्त्येवमेवैतत्
स्तोत्रियानुरूपाभ्यामहोरात्राभ्यामेव तदसुरान्निघ्नन्ति । गायत्रीं शंसन्ति, तेजो वै
ब्रह्मवर्चसं गायत्री, तेज एवास्मै तत् ब्रह्मवर्चसं यजमाने दधति । गायत्री [ गायत्रीं ]
शस्त्वा जगतीं शंसन्ति, ब्रह्म ह वै जगती, ब्रह्मणैवास्मै तद् ब्रह्मवर्चसं यजमाने
दधति । व्याह्वयन्ते गायत्रीञ्च जगतीञ्चान्तरेण, छन्दांस्येव तं नानावीर्याणि कुर्वन्ति ।
जगतीः शस्त्वा त्रिष्टुभः शंसन्ति पशवो वै जगती, पशूनेव तत् त्रिष्टुभः परिदधति ।
बलं वै वीर्यं त्रिष्टुप्, बलमेव तद्वीर्य्येऽन्ततः प्रतिष्ठापयति । अन्वस्वत्यो मद्वत्यः
सुतवत्यः पीतवत्यस्त्रिष्टुभो याज्याः समृद्धा सुलक्षणाः, एतद्वै रात्रीरूपं जागृयात् ।
रात्रि यावदु ह वै न वा स्तुवते न वा शस्यते, तावदीश्वरा असुररक्षांसि च यज्ञमनुवन-
र्यन्ति । तस्मादाहवनीयं समिधमाग्नीधीयं गार्हपत्यं धिष्ण्यं समुज्ज्वलयते । अति-
भाषयेरन् ज्वलयेरन् प्रकाशमिव वै तस्यादारे भिन्नं सुवीरंस्तान् ह्रातःश्रेष्ठो वा इति
पाप्मा नाभिवृणोति । ते तमःपाप्मानमपाघ्नते ते तमःपाप्मानमपाघ्नते ॥ ५ ॥
कण्डिका ५ ॥ यज्ञ के पर्यायों में स्तोत्रों और शस्त्रों के प्रयोग ॥
(प्रथमेषु पर्यायिषु स्तुवते, प्रथमेषु पदेषु निनर्दयन्ति, प्रथमरात्रात् एव तत्
असुरान् निघ्नन्ति) पहिले पर्यायों में [ क० २ ] वे स्तोत्र पढ़ते हैं, पहिले पदों में ऊँचे
बोलते हैं, रात्रि के प्रथम भाग से ही तब असुरों को निकाल मारते हैं । (मध्यमेषु पर्यायिषु
५--(स्तुवते) स्तुवन्ति (निनर्दयन्ति) उच्चैः शब्दयन्ति (निघ्नन्ति)
१. पू० सं० "पदेषु" इति पाठः नास्ति ॥ सम्पा० ॥

पृष्ठ 502
स्थायी लिंक
पृष्ठ 502 स्कैन

४६४ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ५ । क० ५ ॥
स्तुवते, मध्यमेषु पदेषु निनर्द॑यन्ति, मध्यमरात्रात् एव तत् असुरान् निघ्नंन्ति ) मध्यम
पर्य्यायों में वे स्तोत्र पढ़ते हैं, मध्यम पदों में ऊँचे बोलते हैं, रात्रि के मध्य से ही तब असुरों
को निकाल मारते हैं। ( उत्तमेषु पर्य्यायेषु स्तुवते, उत्तमेषु पदेषु निनर्द॑यन्ति, उत्तम-
रात्रात् एव तत् असुरान् निघ्नंन्ति ) पिछले पर्य्यायों में वे स्तोत्र पढ़ते हैं, पिछले पदों में
ऊँचे बोलते हैं, रात्रि के पिछले भाग से ही तब असुरों को निकाल मारते हैं। ( तत् यथा
अभ्याघारात् पुनः पुनः पाप्मानं निर्हरन्ति, एवम् एव एतत्, स्तोत्रियानुरूपाभ्याम्
अहोरात्राभ्याम् एव तत् असुरान् निघ्नंन्ति ) सो जैसे बड़े प्रकाश से बार बार पाप
को निकाल देते हैं, वैसे ही यह है, स्तोत्रिय और अनुरूप [ विषय के सदृश स्तोत्र ] के द्वारा
दिन और रात से ही तब से असुरों को निकाल मारते हैं ॥
( गायत्रीं शंसन्ति, ब्रह्मवर्चसं तेजः वै गायत्री, ब्रह्मवर्चसं तेजः एव अस्मै तत्
यजमाने दधति ) गायत्री [ गायत्री मन्त्र और छन्द ] को वे पढ़ते हैं, ब्रह्मवर्चस तेज [ वेद
पढ़ने से पाया हुआ तेज ] ही गायत्री है, ब्रह्मवर्चस तेज को ही इस [ जगत् के ] हित के
लिए तब यजमान में वे धारण करते हैं। ( गायत्री [ गायत्रीं ] शस्त्वा जगतीं शंसन्ति,
ब्रह्म ह वै जगती, ब्रह्मणा एव अस्मै तत् ब्रह्मवर्चसं यजमाने दधति ) गायत्री बोलकर
जगती [ जगती छन्द वा जगत् उपकारिका ऋचा ] वे बोलते हैं, ब्रह्म [ वेद ज्ञान ]
ही जगती है, ब्रह्म [वेदज्ञान] से ही इस [ जगत् ] के हित के लिए तब ब्रह्मवर्चस् को यजमान
में वे धारण करते हैं। ( गायत्रीः च जगतीः च अन्तरेण व्याह्वयन्ते, छन्दांसि एव तं
नानावीर्याणि कुर्वन्ति ) गायत्री छन्दों और जगती छन्दों को अलग अलग वे विविध प्रकार
बोलते हैं, छन्द ही उस [ यजमान ] में बहुत से सामर्थ्य करते हैं। ( जगतीः शस्त्वा
त्रिष्टुभः शंसन्ति, पशवः वै जगती, पशून् एव तत् त्रिष्टुभः परिदधति ) जगती छन्दों
को बोलकर वे त्रिष्टुभों को बोलते हैं, पशु ही जगती [ जगत् उपकारिका शक्ति ] हैं, पशुओं
को ही तब त्रिष्टुम् धारण करते हैं। ( बलं वै वीर्य्यं त्रिष्टुप्, बलम् एव तत् वीर्ये अन्ततः
प्रतिष्ठापयति ) बल वीर्य ही त्रिष्टुप् [ तीन कर्म, उपासना और ज्ञान का ठहराव ] है,
बल को ही तब वीर्य [ धातु पुष्टि ] में अन्त में वह स्थापित करता है। ( अन्धस्वत्यः,
मद्वत्यः, सुतवत्यः, पीतवत्यः त्रिष्टुभः याज्याः समृद्धाः सुलक्षणाः, एतत् वै रात्रीरूपं
जागृयात् ) अन्धस्वती [ अन्धस्, अन्न शब्द वाली ], मद्वती [ मद अर्थात् हर्ष शब्द वाली ];
सुतवती [ सुत, निचोड़े हुए सोम शब्द वाली ] पीतवती [ पीत, पीये हुये सोम रस
शब्द वाली ], त्रिष्टुभ ऋचायें यज्ञ करने योग्य, समृद्ध और सुन्दर लक्षण वाली हैं, इनसे ही
रात्रि रूप [ अन्धकार ] में वह जागता रहे। ( रात्रिं यावत् उ ह वै न वा स्तुवते,
निःसार्य नाशयन्ति ( अभ्याघारात् ) अभि+आ+घृ क्षरणे दीप्तौ च—घञ् ।
सर्वतः प्रकाशात् ( निर्हरन्ति ) नाशयन्ति ( ब्रह्मवर्चसम् ) वेदाध्ययनजन्यतेजः
( दधति ) धारयन्ति ( ब्रह्म ) वेदज्ञानम् (व्याह्वयन्ते ) विविधमाह्वयन्ति कथयन्ति
( नानावीर्याणि ) विविधवीरकर्माणि ( वीर्ये ) धातुपुष्टौ ( सुलक्षणाः ) सुलक्षणयुक्ताः
( जागृयात् ) प्रबुध्येत् ( ईश्वरा ) शेलुंक् । ईश्वराणि समर्थानि ( अनुवनयन्ति )
वन हिंसायाम् । निरन्तरं नाशयन्ति ( सम् ) सम्भूय ( उ ) एव ( तस्य )
दृश्यमानस्य सूर्यस्य ( आदारे ) आदारयन्ति शत्रून् यत्र । आ+दृ विदारणे-

कण्डिका ६ ॥

पृष्ठ 503
स्थायी लिंक
पृष्ठ 503 स्कैन

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ५ । क० ६ ४६५
न वा शस्यते, तावत् ईश्वरा असुररक्षांसि च यज्ञम् अनुवनयन्ति ) रात्रि में जब ही वह
न तो स्तोत्र पढ़ता है और न शस्त्र पढ़ता है, तब समर्थ होते हुये असुर और राक्षस यज्ञ को
नष्ट कर डालते हैं । (तस्मात् आहवनीयं समिधम् आग्नीध्रीयं गार्हपत्यं धिष्ण्यं सम्-
उज्ज्वलयते ) इसलिए आहवनीय, समिध्, आग्नीध्रीय, गार्हपत्य और धिष्ण्य [ पांच
अग्नियों ] को ठीक ठीक ही जलाता रहे । ( तस्य प्रकाशम् इव वै आदारे भिन्नं
सुवीरम् अतिभाषयेरन्, ज्वलयेरन्, स्तान् हातः श्रेष्ठः वै इति, पाप्मा न अभिवृणोति)
उस [ सूर्य ] के प्रकाश के समान ही संग्राम में प्रफुल्ल बड़े वीर पुरुष को आदर से बोलें
और प्रकाशित करें—यह अव्याकुल [ दृढ़ स्वभाव ], गतिमान् [ पुरुषार्थी ] और श्रेष्ठ है—
[ उसको ] पाप नहीं पकड़ता है । ( ते तमः पाप्मानम् अपाघ्नते ते तमः पाप्मानम्
अपाघ्नते ) वे [ शूर लोग ] अन्धकार रूप पाप को नष्ट कर देते हैं वे [ शूर लोग ]
अन्धकार रूप पाप को नष्ट कर देते हैं [ अवश्य ही नष्ट करते हैं ] ॥ ५ ॥
भावार्थः—जैसे संग्राम के पड़ाव में मित्र और शत्रु की पहिचान के लिए विशेष
बोलियां बोली जाती हैं, वैसे ही यज्ञ में सिद्धि पाने और विघ्नों के हटाने के लिये विशेष
स्तोत्र और शस्त्र बोले जाते हैं ॥ ५ ॥
कण्डिका ६ ॥
विश्वरूपं वै त्वाष्ट्रमिन्द्रोऽहन्स त्वष्टा हतपुत्रोऽभिचरणीयमपेन्द्रं सोममाहरत् ।
तस्येन्द्रो जज्ञिरे । स संस्कृत्या प्रासहा सोममपिबत् स विष्वङ् व्यार्च्छत् । तस्मात् सोमो
नानुपहूतेन पातव्यः । सोमपीथोऽस्य द्व्यृद्धिको भवति । तस्य मुखात् प्राणेभ्यः
श्रीर्यशांस्यूर्ध्वान्युदक्रामन् । तानि पशून् प्राविशन् । तस्मात् पशवो यशो यशो ह भवति,
य एवं वेद । ततोऽस्मा एतदश्विनौ च सरस्वती च यज्ञं समभरन् सौत्रामणिं
भेषज्याय । तयेन्द्रमभ्यषिञ्चन् । ततो वै स देवानां श्रेष्ठोऽभवत् । श्रेष्ठः स्वानां चान्येषां
च भवति, य एवं वेद यश्चैवं विद्वान् सौत्रामण्याभिषिच्यते ॥ ६ ॥
कण्डिका ६ ॥ आख्यायिका—त्वष्टा का इन्द्र से सोमरस
छीनना और सौत्रामणी इष्टि ॥
( इन्द्रः विश्वरूपं त्वाष्ट्रं वै अहन् ) इन्द्र [ सूर्य ] ने विश्वरूप [ संसार में व्यापक ]
त्वाष्ट्र [ त्वष्ट्रा प्रकाशमान सूर्य के पुत्र मेघ वा अन्धकार ] को मार डाला । ( हतपुत्रः सः
त्वष्टा अभिचरणीयम् इन्द्रम् सोमम् अप आहरत् ) मरे पुत्र वाले उस त्वष्टा ने सब प्रकार
घञ् । संग्रामे ( भिन्नम् ) प्रस्फुटितम् । विकसितम् ( स्तान् ) ष्टम अवैकलव्ये—क्विप् ।
अनुनासिकस्य क्विझलोः क्ङिति ( पा० ६ । ४ । १५ ) उपधादीर्घः । मो नो धातोः ( पा०
८ । २ । ६४ ) मस्य नः । अव्याकुलः । दृढ़स्वभावः ( हातः ) हसिमृग्रिण्व० ( उ०
३ । ८६ ) ओहाङ् गतौ—तन् । गतिमान् ( अभिवृणोति ) वृक आदाने—लट् ।
स्वागणदित्वमार्षम् । अभिवर्कते । अभिगृह्णाति ॥
६—( विश्वरूपम् ) सर्वजगद्व्यापकरूपयुक्तम् ( त्वष्टारम् ) नप्तृनेष्टृ-
त्वष्टृह्रोतृपोतृ० ( उ० २ । ६५ ) त्विष दीप्तौ वा त्वक्षू तनूकरणे—तृच्, इकारस्य
३०

पृष्ठ 504
स्थायी लिंक
पृष्ठ 504 स्कैन

४६६ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ५ । क० ६
प्राप्ति योग्य इन्द्र [सूर्य्य] से सोम रस [जल] को छीन लिया । (इन्द्रः तस्य जज्ञिरे)
इन्द्र ने उसे जान लिया । (सः संस्कृत्वा प्रासहा सोमम् अपिबत्, सः विष्वङ् व्यर्च्छत्)
उस [त्वष्टा] ने शुद्ध करके बलात्कार सोमरस पी लिया, और वह [सोम को] प्रवेश
करता हुआ मूर्छित हो गया । (तस्मात् सोमः अनुपहूतेन न पातव्यः) इसलिये
सोमरस [यज्ञ में ओषधियों का तत्त्वरस] बिना बुलाये पुरुष को न पीना चाहिये।
(अस्य सोमपीथः द्व्यृद्धिकः भवति) इस [यजमान] का सोमरस पान दो ऋद्धि
वाला होता है। (तस्य मुखात् प्राणेभ्यः श्रीः यशांसि ऊर्ध्वानि उदक्रामन्) उसके मुख
और प्राणों से श्री और अनेक यश [दोनों ऋद्धियां] ऊंचे चढ़ते हैं । (तानि पशून्
प्राविशन्) वे [श्री और यश] पशुओं में प्रवेश करते हैं। (तस्मात् पशवः यशो यशः ह
[तस्मै] भवति, यः एवं वेद) इसलिये पशु [सब प्राणी] बहुत यश रूप [उसके लिये]
होते हैं, जो ऐसा विद्वान् है। (ततः अस्मै एतत् अश्विनौ च सरस्वती च सौत्रामणिं
यज्ञं भैषज्याय सम् अभरन्) इसी से इस [यजमान] के लिये इस प्रकार दोनों अश्वी
[दिन रात वा सूर्य्य चन्द्रमा] और सरस्वती [विज्ञान वाली वेद विद्या] सौत्रामणी
[अच्छे प्रकार रक्षक ईन्द्र परमात्मा की भक्ति युक्त क्रिया] यज्ञ को ओषध के लिये यथावत्
पुष्ट करते हैं । (तया इन्द्रम् अभ्यषिञ्चन्) उस [सौत्रामणी इष्टि] से इन्द्र [बड़े
ऐश्वर्य्य वाले पुरुष को उन्होंने अभिषेक किया है । (ततः वै सः देवानां श्रेष्ठः अभवत्)
इसलिये ही वह देवों [विद्वानों] में श्रेष्ठ हुआ है। (स्वानां च अन्येषां च श्रेष्ठः भवति,
यः एवं वेद, यः च एवं विद्वान् सौत्रामण्या अभिषिच्यते) वह अपने और दूसरे लोगों में
श्रेष्ठ होता है, जो ऐसा जानता है, और जो ऐसा विद्वान् सौत्रामणी [बड़े रक्षक परमात्मा
की भक्ति वाली इष्टि] से अभिषेक किया जाता है ॥ ६ ॥
भावार्थः--जैसे सूर्य्य वृत्रासुर अर्थात् मेघ को हटाकर पृथिवी के जल को खींचकर
समृद्ध होता है, वैसे ही वीर पुरुष शत्रुओं को मारकर संसार में यश पाता है ॥ ६ ॥
विशेषः--इस आख्या का मूल वेदमन्त्र है, जो अर्थ सहित लिखा जाता है--
अकारः । त्वष्ट्र-अण् । त्वष्टुः सूर्य्यस्य पुत्रम् इव मेघम् अन्धकारं वा (इन्द्रः) सूर्य्यः
(अहन्) हतवान् (त्वष्टा) सूर्य्यः (अभिचरणीयम्) अभितः प्रापणीयम् (सोमम्)
रसम् । मेघजलम् (जज्ञिरे) ज्ञा अवबोधने-लिट् । बहुवचनमार्षम् । जज्ञे ।
ज्ञातवान् (संस्कृत्वा) संस्कृत्य । संशोध्य (प्रासहा) प्रसह्य । बलात्कारेण
(विष्वङ्) विष्लृ व्याप्तौ वा विश प्रवेशे-क्तः । विष्ट इति नामधातुः, ततः
शतृः । विष्टं प्रवेशं कुर्वन् । (व्यर्च्छत्) वि+ऋच्छ गतीन्द्रियप्रलयमूर्त्तिभावेषु-लङ्,
मूर्छामगात् (द्व्यृद्धिकः) द्विधासम्पत्तियुक्तः (यशो यशः) बहुकीर्तिरूपम्
(अश्विनौ) गौ० उ० ५ । ३ । अहोरात्रौ । सूर्य्याचन्द्रमसौ (सरस्वती) विज्ञानवती
वेदविद्या (सौत्रामणिम्) संबंधात्तुम्यो मनिन् (उ० ४ । १४५) सु+त्रैङ् पालने--
मनिन् । साऽस्य देवता (पा० ४ । २ । २४) सुत्रामन्--अण्, टिलोपौभावः स्त्रियां
ङीप् । ईकारस्य ह्रस्वत्वमार्षम् । महारक्षकयोग्यां भक्तिं पूजां वा । इष्टिविशेषम्
(स्वानाम्) ज्ञातीनां बन्धूनाम् ॥