गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
पृष्ठ 501, कुल 600 में से
संदर्भ में पढ़ेंगोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ५ । क० ५ ॥ ४६३
भावार्थः- जो मनुष्य प्राण अपान आदि प्राणों और जिह्वा नेत्र आदि इन्द्रियों को
सावधान रखते हैं, वे अपने मनोरथ सिद्ध करते हैं ॥
विशेषः- प्रतीक वाला मन्त्र अर्थ सहित दिया जाता है ॥
१--सोमः पवते जनिता मतीनां जनिता दिवो जनिता पृथिव्याः । जनितारग्ने-
र्जनिता सूर्यस्य जनितेन्द्रस्य जनितोत विष्णोः-ऋग्० ९ । ६६ । ५, साम० पू० ६ ।
४ । ५ ॥ (सोमः) सोम [ सर्वोत्पादक परमेश्वर ] (पवते) शुद्ध है [ वा व्यापक है ],
वह (मतीनाम्) मननशील मनुष्यों का (जनिता) उत्पन्न करने वाला, (दिवः) आकाश
[ वा व्यवहार ] का (जनिता) उत्पन्न करने वाला, (पृथिव्याः) पृथिवी का (जनिता)
उत्पन्न करने वाला, (अग्नेः) अग्नि का (जनिता) उत्पन्न करने वाला, (सूर्यस्य) सूर्य
का (जनिता) उत्पन्न करने वाला, (इन्द्रस्य) बिजुली [ वा ऐश्वर्य ] का (जनिता)
उत्पन्न करने वाला (उत) और (विष्णोः) विष्णु [व्यापक वायु आदि] का (जनिता)
उत्पन्न करने वाला है ॥
कण्डिका ५ ॥
प्रथमेषु पर्यायिषु स्तुवते, प्रथमेषु पदेषु निनर्दयन्ति, प्रथमरात्रादेव तदसुरान्नि-
र्घ्नन्ति । मध्यमेषु पर्यायिषु स्तुवते, मध्यमेषु पदेषु निनर्दयन्ति, मध्यमरात्रादेव
तदसुरान्निघ्नन्ति । उत्तमेषु पर्यायिषु स्तुवते, उत्तमेषु पदे १षु निनर्दयन्ति, उत्तम-
रात्रादेव तदसुरान्निघ्नन्ति । तद्यथाभ्याघारात् पुनः पुनः पाप्मानं निर्हरन्त्येवमेवैतत्
स्तोत्रियानुरूपाभ्यामहोरात्राभ्यामेव तदसुरान्निघ्नन्ति । गायत्रीं शंसन्ति, तेजो वै
ब्रह्मवर्चसं गायत्री, तेज एवास्मै तत् ब्रह्मवर्चसं यजमाने दधति । गायत्री [ गायत्रीं ]
शस्त्वा जगतीं शंसन्ति, ब्रह्म ह वै जगती, ब्रह्मणैवास्मै तद् ब्रह्मवर्चसं यजमाने
दधति । व्याह्वयन्ते गायत्रीञ्च जगतीञ्चान्तरेण, छन्दांस्येव तं नानावीर्याणि कुर्वन्ति ।
जगतीः शस्त्वा त्रिष्टुभः शंसन्ति पशवो वै जगती, पशूनेव तत् त्रिष्टुभः परिदधति ।
बलं वै वीर्यं त्रिष्टुप्, बलमेव तद्वीर्य्येऽन्ततः प्रतिष्ठापयति । अन्वस्वत्यो मद्वत्यः
सुतवत्यः पीतवत्यस्त्रिष्टुभो याज्याः समृद्धा सुलक्षणाः, एतद्वै रात्रीरूपं जागृयात् ।
रात्रि यावदु ह वै न वा स्तुवते न वा शस्यते, तावदीश्वरा असुररक्षांसि च यज्ञमनुवन-
र्यन्ति । तस्मादाहवनीयं समिधमाग्नीधीयं गार्हपत्यं धिष्ण्यं समुज्ज्वलयते । अति-
भाषयेरन् ज्वलयेरन् प्रकाशमिव वै तस्यादारे भिन्नं सुवीरंस्तान् ह्रातःश्रेष्ठो वा इति
पाप्मा नाभिवृणोति । ते तमःपाप्मानमपाघ्नते ते तमःपाप्मानमपाघ्नते ॥ ५ ॥
कण्डिका ५ ॥ यज्ञ के पर्यायों में स्तोत्रों और शस्त्रों के प्रयोग ॥
(प्रथमेषु पर्यायिषु स्तुवते, प्रथमेषु पदेषु निनर्दयन्ति, प्रथमरात्रात् एव तत्
असुरान् निघ्नन्ति) पहिले पर्यायों में [ क० २ ] वे स्तोत्र पढ़ते हैं, पहिले पदों में ऊँचे
बोलते हैं, रात्रि के प्रथम भाग से ही तब असुरों को निकाल मारते हैं । (मध्यमेषु पर्यायिषु
५--(स्तुवते) स्तुवन्ति (निनर्दयन्ति) उच्चैः शब्दयन्ति (निघ्नन्ति)
१. पू० सं० "पदेषु" इति पाठः नास्ति ॥ सम्पा० ॥