गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
पृष्ठ 492, कुल 600 में से
संदर्भ में पढ़ें४५४ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ५ । क० १
जो पर्यायों से घेरकर [ उनको ] उन्होंने निकाला, इसलिये वे पर्याय [ घूमकर आने
वाले ] हैं, वह ही पर्यायों का पर्यायिपन है । ( तान् वै प्रथमैः एव पर्यायैः पूर्वरात्रात्
अनुदन्त, मध्यमै मध्यरात्रात्, उत्तमैः अपररात्रात् ) उन [ असुरों ] को उन्होंने
पहिले पर्यायों [ घूमकर आने के व्यवहारों ] के द्वारा रात्रि के पहिले भाग से निकाला,
मध्यमों के द्वारा मध्यरात्रि से और पिछलों के द्वारा पिछली रात्रि से । ( अपिशर्वर्याः
अपिस्मसि-इति अब्रुवन् ) वे [ छन्द ] बोले--निश्चित रात्रि से [ असुरों के निकालने
को ] हम उपस्थित हुये हैं । ( तत् यत् अपिशर्वर्याः अपिस्मसि. इति अब्रुवन्, तत्
अपिशर्वराणाम् अपिशर्वरत्वम् ) जो उन [ छन्दों ] ने कहा-निश्चित रात्रि से
[ असुरों के निकालने को ] हम उपस्थित हुये हैं, इसलिये अपिशर्वरों [ निश्चित नाश
करने वालों ] का अपिशर्वरत्व [ निश्चित नाश करने वाला व्यवहार ] है । ( शर्वराणि
खलु ह वै अस्य एतानि छन्दांसि इति ह स्म आह ) [ निश्चय करके असुरों के ] नाश
करने वाले इस [ यज्ञ ] के यह छन्द हैं-यह वह [ ऋषि ] कहता है । ( एतानि ह वै
इन्द्रं रात्र्याः मृत्योः तमसः अभिपत्य अवारयन्, तत् अपिशर्वराणाम् अपिशर्वरत्वम्)
इन [ छन्दों ] ने ही इन्द्र को रात्रि के मृत्यु [ के समान ] अन्धकार से निकाल कर स्वीकार
किया, इसलिये अपिशर्वरों [ निश्चित नाश करने वालों ] का अपिशर्वरत्व [ निश्चित
नाश करने वाला व्यवहार ] है ॥ १ ॥
भावार्थः-मनुष्यों को चाहिये कि सदा सावधान रह कर पर्यायों अर्थात् पहरुओं
द्वारा परस्पर रक्षा करें जिससे निशाचर चोर डाकू आदि कष्ट न देवें ॥ १ ॥
विशेषः-इस कण्डिका को मिलाओ-ऐ० ब्रा० ४ । ५ ॥
कण्डिका २ ॥
प्रथमेषु पर्य्या॑यिषु स्तुवते, प्रथमान्येव पदानि पुनराददते । यदेवैषां मनो-
रथा आसन्, तदेवैषा॒न्तेना॑ददते । मध्यमेषु पर्य्या॑यिषु स्तुवते, मध्यमान्येव पदानि
पुनराददते । यदेवैषामश्वा गाव आसन्, तदेवैषां तेनाददते । उत्तमेषु पर्या-
येषु स्तुवते, उत्तमान्येव प॑दानि पुनराददते । यदेवैषां वासो हिरण्यं मणिरध्या-
निर्वहन्ति ( निर्वित् ) सत्सूद्विषद्रुहदुहयुजविद० ( पा० ३ । २ । ६१ ) नि + विद ज्ञाने-
क्विप् । निर्वित्, वाङ्नाम-निघ० १ । ११ । निश्चितविद्या । स्तुतिविशेषः
( पुरोरुक् ) पुरः+रुच दीप्तावभिप्रीतौ च-क्विप् । स्तुतिविशेषः ( धाय्या )
पाय्यसान्नाय्यनिकाय्यधाय्या० ( पा० ३ । १ । १२६ ) दधातेर्ण्यत् । अग्निज्वालनार्था
ऋक् । सामिधेनी ( पर्यायैः ) परि+इण् गतौ-घञ् । अनुक्रमैः ( पर्यायम् )
पर्याय-णमुल् । परीत्य ( अनुदन्त ) निःसारितवन्तः ( पूर्वरात्रात् ) रात्रिप्रथम-
भागात् ( अपिशर्वर्याः ) कृगृशॄपृवृंच्वतिभ्यः ष्वरच् ( उ० २ । १ - १ ) शॄ हिंसायाम्-
ष्वरच्, ङीष् । निश्चयेन रात्रेः सकाशात् ( अपिस्मसि ) अपिस्मः । निश्चयेन
तिष्ठामः ( अपिशर्वराणाम् ) निश्चयेन असुरादिनाशकानाम् ( शर्वराणि ) असुर-
नाशकानि ( अभिपत्य ) उद्धृत्य ( अवारयन् ) स्वीकृतवन्तः ॥