सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

ब्रह्मसूत्र (शाङ्करभाष्य सहित)

Brahma Sutras with Shankara Bhashya - Gita Press

महर्षि बादरायण / आदि शङ्कराचार्य द्वारा

स्रोत: गीताप्रेस गोरखपुर · गीताप्रेस गोरखपुर · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished417 पृष्ठ

( ८ )
अ० पा० सू०
प्रकृतैतावत्त्वं हि प्रतिषेधति

  • ततो ब्रवीति च भूयः ... ३ २ २२
    प्रतिज्ञासिद्धेर्लिङ्गमश्मरथ्यः... १ ४ २०
    प्रतिज्ञाहानेर्व्यतिरेकाच्छ-
    ब्देभ्यः ... ... २ ३ ६
    प्रतिषेधाच्च ... ... ३ २ ३०
    प्रतिषेधादिति चेन्न शारीरात् ४ २ १२
    प्रतिसंख्याप्रतिसंख्यानिरोधा-
    प्राप्तिरविच्छेदात् ... ... २ २ २२
    प्रत्यक्षोपदेशादिति चेन्नाधिकारिक-
    कमण्डलस्थोक्तेः ... ४ ४ १८
    प्रथमेऽश्रवणादिति चेन्न ता एव
    ह्युपपत्तेः ... ... ३ १ ५
    प्रदानवदेव तदुक्तम् ३ ३ ४३
    प्रदीपवदावेशस्तथा हि दर्शयति ४ ४ १५
    प्रदेशादिति चेन्नान्तर्भावात् ... २ ३ ५३
    प्रवृत्तेश्च ... ... २ २ २
    प्रसिद्धेश्च ... ... १ ३ १७
    प्राप्तेश्च ... ... ३ १ ३
  • प्राणभृच्च ... ... १ ३ ४
    प्राणक्त शब्दात् .. ... २ ४ १५
    प्राणस्तथानुगमात् ... १ १ २८
    प्राणादयो वाक्यशेषात् ... १ ४ १२
    प्रियशिरस्त्वाद्यप्राप्तिरुपचया-
    पचयौ हि भेदे... ... ३ ३ १२
    फ.
    फलमत उपपत्तेः ... ... ३ २ ३८
    ब.
    बहिस्तूभयथापि स्मृतेराचाराच्च ३ ४ ४३
    बुद्ध्यर्थः पादवत् ... ३ २ ३३
    ब्रह्मदृष्टिरुत्कर्षात् ... ४ १ ५
    ब्राह्मेण जैमिनिरुपन्यासादिभ्यः ४ ४ ५
    अ० पा० सू०
    भ.
    भाक्तं वा नात्मवित्त्वात्तथा हि
    दर्शयति ... ... ३ १ ७
    भावं जैमिनिर्विकल्पामननात् ४ ४ १७
    भावं तु बादरायणोऽस्ति हि ... १ ३ ३३
    भावशब्दाच्च ... ... ३ ४ २२
    भावे चोपलब्धेः ... ... २ १ १५
    भावे जाग्रद्वत् ... ... ४ ४ १४
    भूतादिपादव्यपदेशोपपत्तेश्चैवम् १ १ २६
    भूतेषु तच्छ्रुतेः ... ... ४ २ ५
    भूमा संप्रसादादध्युपदेशात् ... १ ३ ८
    भूम्नः क्रतुवज्ज्यायस्त्वं तथा
    हि दर्शयति ... ... ३ ३ ५७
    भेदव्यपदेशाच्च ... ... १ १ १७
    भेदव्यपदेशाच्चान्यः ... १ १ २१
    भेदव्यपदेशात् ... ... १ ३ ५
    भेदश्रुतेः ... ... २ ४ १८
    भेदान्नेति चेन्नैकस्यामपि ... ३ ३ २
    भोक्त्रापत्तेरविभागश्चेत्स्या-
    ल्लोकवत् ... ... २ १ १३
    भोगमात्रसाम्यलिङ्गाच्च ... ४ ४ २१
    भोगेन त्वितरे क्षपयित्वा संपद्यते ४ १ १९
    मध्वादिष्वसंभवादधिकरणं
    जैमिनिः ... ... १ ३ ३१
    मन्त्रवर्णाच्च ... ... २ ३ ४४
    मन्त्रादिवद्वाविरोधः ... ३ ३ ५६
    महद्दीर्घवद्वा ह्रस्व-
    परिमण्डलाभ्याम् ... २ २ ११
    महद्वच्च ... १ ४ ७
    म.
    मासादि भौमं यथा-
    शब्दमितरयोश्च ... २ ४ २३
    मान्त्रवर्णिकमेव च गीयते ... १ १ १५

प्रकरणात् ··· ··· १ ४ ५

( ९ )
अ० पा० सू०
मायामात्रं तु कात्स्न्र्येनान-
भिव्यक्तस्वरूपत्वात् ··· ३ २ ३
मुक्तः प्रतिज्ञानात् ··· ४ ४ २
मुक्तोपसृप्यव्यपदेशात् ··· १ ३ २
मुग्धेऽर्धसंपत्तिःपरिशेषात् ··· ३ २ १०
मौनवदितरेषामप्युपदेशात् ··· ३ ४ ४९
य.
यत्रैकाग्रता तत्राविशेषात् ··· ४ १ ११
यथा च तक्षोभयथा ··· २ ३ ४०
यथा च प्राणादि ··· २ १ २०
यदेव विद्ययेति हि ··· ४ १ १८
यावदधिकारमवस्थितिराधिका-
रिकाणाम् ··· ३ ३ ३२
यावदात्मभावित्वाच्च न
दोषस्तद्दर्शनात् ··· २ ३ ३०
यावद्विकारं तु विभागो लोकवत् २ ३ ७
युक्तः शब्दान्तराच्च ··· २ १ १८
योगिनः प्रति च स्मर्यते
स्मार्ते चैते ··· ४ २ २१
योनिश्च हि गीयते ··· १ ४ २७
योनेः शरीरम् ··· ३ १ २७
र.
रचनानुपपत्तेश्च नानुमानम् ··· २ २ १
रश्म्यनुसारी ··· ४ २ १८
रूपादिमत्त्वाच्च विपर्ययो
दर्शनात् ··· २ २ १५
रूपोपन्यासाच्च ··· १ २ २३
रेतःसिग्योगोऽथ ··· ३ १ २६
ल.
लिङ्गभूयस्त्वात्तद्धि बलीयस्तदपि ३ ३ ४४
लिङ्गाच्च ··· ४ १ २
लोकवत्तु लीलाकैवल्यम् ··· २ १ ३३
अ० पा० सू०
व.
वदतीति चेन्न प्राज्ञो हि
प्रकरणात् ··· ··· १ ४ ५
वाक्यान्वयात् ··· ··· १ ४ १९
वाङ्मनसि दर्शनाच्छब्दाच्च ··· ४ २ १
वायुमब्दादविशेषविशेषाभ्याम् ४ ३ २
विकरणत्वान्नेति चेत्तदुक्तम् ··· २ १ ३१
विकल्पोऽविशिष्टफलत्वात् ··· ३ ३ ५९
विकारावर्ति च तथा हि
स्थितिमाह ··· ··· ४ ४ १९
विकारशब्दान्नेति चेन्न प्राचुर्यात् १ १ १३
विज्ञानादिभावे वा तदप्रतिषेधः २ २ ४४
विद्याकर्मणोरिति तु प्रकृतत्वात् ३ १ १७
विद्यैव तु निर्धारणात् ··· ३ ३ ४७
विधिर्वा धारणवत् ··· ३ ४ २०
विपर्ययेण तु क्रमोऽत उपपद्यते
च ··· ··· २ ३ १४
विप्रतिषेधाच्च ··· ··· २ २ ४५
विप्रतिषेधाच्चासमञ्जसम् ··· २ २ १०
विभागः शतवत् ··· ३ ४ ११
विरोधः कर्मणीति चेन्नानेकप्रति-
पत्तेर्दर्शनात् ··· ··· १ ३ २७
विवक्षितगुणोपपत्तेश्च ··· १ २ २
विशेषं च दर्शयति ··· ४ ३ १६
विशेषणभेदव्यपदेशाभ्यां च
नेतरौ ··· ··· १ २ २२
विशेषणाच्च ··· ··· १ २ १२
विशेषानुग्रहश्च ··· ३ ४ २८
विशेषितत्वाच्च ··· ४ ३ ८
विहारोपदेशात् ··· २ ३ ३४
विहितत्वाच्चाश्रमकर्मापि ··· ३ ४ ३२
वृद्धिह्रासभाक्त्वमन्तर्भावादु-
भयसामञ्जस्यादेवम् ··· ३ २ २०

( १० )
अ० पा० सू०
वेद्याद्यर्थभेदात् ... ३ ३ २५
वैद्युतेनैव ततस्तच्छ्रुतेः ... ४ ३ ६
वैधर्म्याच्च न स्वप्नादिवत् २ २ २९
वैशेष्यात्तु तद्वादस्तद्वादः २ ४ २२
वैश्वानरः साधारणशब्द-
विशेषात् ... ... १ २ २४
वैषम्यनैर्घृण्ये न सापेक्षत्वात्तथा
हि दर्शयति ... ... २ १ ३४
व्यतिरेकस्तद्भावाभावित्वान्न
तूपलब्धिवत् ... ३ ३ ५४
व्यतिरेकानवस्थितेश्चानपेक्षत्वात् २ २ ४
व्यतिरेको गन्धवत् ... २ ३ २६
व्यतिहारो विशिंषन्ति हीतरवत् ३ ३ ३७
व्यपदेशाच्च क्रियायां न चेन्निर्देश-
विपर्ययः ... ... २ ३ ३६
व्याप्तेश्च समञ्जसम् ... ३ ३ ९
श.
शक्तिविपर्ययात् ... २ ३ ३८
शब्द इति चेन्नातः
प्रभवात्प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् ... १ ३ २८
शब्दविशेषात् ... ... १ २ ५
शब्दश्चातोऽकामकारे ... ३ ४ ३१
शब्दाच्च ... ... २ ३ ४
शब्दादिभ्योऽन्तःप्रतिष्ठानाच्च
नेति चेन्न तथा दृष्ट्युपदेशाद-
सम्भवात्पुरुषमपि चैनमधीयते १ २ २६
शब्दादेव प्रमितः ... १ ३ २४
शमदमाद्युपेतः स्यात्तथापि
तु तद्विधेस्तदङ्गतया तेषामव-
श्यानुष्ठेयत्वात् ... ३ ४ २७
शारीरश्चोभयेऽपि हि
भेदेनैनमधीयते ... १ २ २०
शास्त्रदृष्ट्या तूपदेशो वामदेववत् १ १ ३०
अ० पा० सू०
शास्त्रयोनित्वात् ... १ १ ३
शिष्टेश्च ... ३ ३ ६२
शुगस्य तदनादरश्रवणात्त-
दाद्रवणात्सूच्यते हि ... १ ३ ३४
शेषत्वात्पुरुषार्थवादो यथा-
न्येष्विति जैमिनिः ... ३ ४ २
श्रवणाध्ययनार्थप्रतिषेधात्स्मृ-
तेश्च ... ... १ ३ ३८
श्रुतत्वाच्च ... ... १ १ ११
श्रुतत्वाच्च ... ... ३ २ ३९
श्रुतेश्च ... ... ३ ४ ४६
श्रुतेस्तु शब्दमूलत्वात् २ १ २७
श्रुतोपनिषत्कगत्यभिधानाच्च १ २ १६
श्रुत्यादिबलीयस्त्वाच्च न बाधः ३ ३ ४९
श्रेष्ठश्च ... ... २ ४ ८
स.
संज्ञातश्चेत्तदुक्तमस्ति तु तदपि ३ ३ ८
संज्ञामूर्तिक्लप्तिस्तु त्रिवृत्कुर्वत
उपदेशात् ... ... २ ४ २०
संयमने त्वनुभूयेतरेषामारोहा-
वरोहौ तद्गतिदर्शनात् ३ १ १३
संस्कारपरामर्शात्तदभावाभिला-
पाच्च ... १ ३ ३६
स एव तु कर्मानुस्मृति-
शब्दविधिभ्यः ... ३ २ ९
संकल्पादेव तु तच्छ्रुतेः ४ ४ ८
सत्त्वाच्चावरस्य ... २ १ १६
सन्ध्ये सृष्टिराह हि ... ३ २ १
सप्त गतेर्विशेषितत्वाच्च ... २ ४ ५
समन्वारम्भणात् ... ३ ४ ५
समवायाभ्युपगमाच्च साम्याद-
नवस्थितेः ... ... २ २ १३
समाकर्षात् ... ... ३ ४ १५

( ११ )
अ० पा० सू० अ० पा० सू०
समाध्यभावाच्च ... २ ३ ३९ सा च प्रशासनात् ... १ ३ ११
समान एवं चाभेदात् ... ३ ३ १९ साभाव्यापत्तिरुपपत्तेः ३ १ २२
समाननामरूपत्वाच्चावृत्तावप्य- सामान्यात्तु ... ... ३ २ ३२
विरोधो दर्शनात्स्मृतेश्च ... १ ३ ३० सामीप्यात्तु तद्व्यपदेशः ... ४ ३ ९
समाना चासृत्युपक्रमादमृतत्वं - साम्पराये तर्तव्याभावात्तथा ह्यन्ये ३ ३ २७
चानुपोष्य ... ४ २ ७ सुकृतदुष्कृते एवेति तु बादरिः ३ १ ११
समाहारात् ... ३ ३ ६३ सुखविशिष्टाभिधानादेव च .. १ २ १५
समुदाय उभयहेतुकेऽपि सुषुप्त्युत्क्रान्त्योर्भेदेन .. १ ३ ४२
तदप्राप्तिः ... २ २ १८ सूक्ष्मं तु तदर्हत्वात् ... १ ४ २
संपत्तेरिति जैमिनिस्तथा हि सूक्ष्मं प्रमाणतश्च तथोपलब्धेः ४ २ ९
दर्शयति ... ... १ २ ३१ सूचकश्च हि श्रुतेराचक्षते च
संपद्याविर्भावः स्वेन शब्दात् ४ ४ १ तद्विदः .. ... ३ २ ४
संबन्धादेवमन्यत्रापि ... ३ ३ २० सैव हि सत्यादयः .. ३ ३ ३८
संबन्धानुपपत्तेश्च ... २ २ ३८ सोऽध्यक्षे तदुपगमादिभ्यः ... ४ २ ४
संश्रुतिगुण्याप्यापि प्रातः ३ ३ २३ स्तुतयेऽनुमतिर्वा ... ३ ४ १४
संभोगप्राप्तिरिति चेन्न स्तुतिमात्रमुपादानादिति
वैशेष्यात् ... १ २ ८ चेन्नापूर्वत्वात् ... ... ३ ४ २१
सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात् ... १ २ १ स्थानविशेषात्प्रकाशादिवत् ... ३ २ ३४
सर्वथानुपपत्तेश्च ... २ २ ३२ स्थानादिव्यपदेशाच्च .. १ २ १४
सर्वथापि त एवोभयलिङ्गात् ३ ४ ३४ स्थित्यदनाभ्यां च .. १ ३ ७
सर्वधर्मोपपत्तेश्च ... २ १ ३७ स्पष्टो ह्येकेषाम् ... ... ४ २ १३
सर्ववेदान्तप्रत्ययं चोदनाद्य- स्मरन्ति च ... ... २ ३ ४७
विशेषात् ... ३ ३ १ स्मरन्ति च ... ३ १ १४
सर्वान्नानुमतिश्च प्राणात्यये स्मरन्ति च ... ... ४ १ १०
तद्दर्शनात् ... ... ३ ४ २८ स्मर्यते च ... ... ४ २ १५
सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरश्ववत् ३ ४ २६ स्मर्यतेऽपि च लोके ... ३ १ १९
सर्वा भेदादन्यत्रेमे ... ३ ३ १० स्मर्यमाणमनुमानं स्यादिति... १ २ २५
सर्वोपेता च तद्दर्शनात् ... २ १ ३० स्मृतेश्च ... ... १ २ ६
सहकारित्वेन च ३ ४ ३३ स्मृतेश्च ... ... ४ ३ ११
सहकार्यन्तरविधिः पक्षेण स्मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्ग इति
तृतीयं तद्वतो विध्यादिवत्... ३ ४ ४७ चेन्नान्यस्मृत्यनवकाशदोष-
साक्षाच्चोभयाम्नानात् ... १ ४ २५ प्रसङ्गात् ... ... २ १ १
साक्षादप्यविरोधं जैमिनिः ... १ २ २८ स्याच्चैकस्य ब्रह्मशब्दवत् ... २ ३ ५
स्वपक्षदोषाच्च ... ... २ १ १०

( १२ )
अ० पा० सू०        अ० पा० सू०
स्वपक्षदोषाच्च ... ... २ १ २९  स्वाप्ययात् ... ... १ १ ९
स्वशब्दान्मानाभ्यां च ... २ ३ २२  स्वामिनः फलश्रुतेरित्यात्रेयः ३ ४ ४४
स्वात्मना चोत्तरयोः ... २ ३ २०       ह.
स्वाध्यायस्य तथात्वेन हि    हस्तादयस्तु स्थितेऽतो नैवम् २ ४ ६
समाचारेऽधिकाराच्च सववच्च   हानौ तूपायनशब्दशेषत्वात्कुशा-
तन्नियमः ... ... ३ ३ ३   च्छन्दस्तुत्युपगानवत्तदुक्तम् ३ ३ २६
स्वाप्ययसम्पत्त्योरन्यतरापेक्षमा-  हृद्यपेक्षया तु मनुष्याधिकारत्वात् १ ३ २५
विष्कृतं हि ... ... ४ ४ १६  हेयत्वावचनाच्च ... ... १ १ ८