श्रीमदानन्द रामायण (९ काण्ड संपूर्ण - हिन्दी अनुवाद सहित)
Srimad Ananda Ramayana Hindi
महर्षि वाल्मीकि / अज्ञात द्वारा
स्रोत: Srimad Ananda Ramayana Complete 9 Kandas with Hindi Translation (उद्गम)
[ सर्गः ६ ] सारकाण्डम् ५५
कपीश्वराः समायान्तु नानाश्रमनिवासिनः । नगरीं शोभायामासुर्नानाचित्रध्वजैरलंैः ॥ २३ ॥
पताकाभिर्मनोज्ञाभिश्च हेमदण्डैर्मनोरमैः । सुगन्धारूपामशाम सुगन्धं रूपमाविशम् ॥ २४ ॥
यः प्रमाणे मध्यदेशे कन्यकाः स्वलंकृतिः । तिष्ठन्तु षोडश गजाः स्वर्णदण्डैर्विभूषिताः ॥ २५ ॥
चतुर्दन्तः समायातु ऐरावतकुलोद्भवः । नानातीर्थोदकैः पूर्णाः स्वर्णकुम्भाः सहस्त्रशः ॥ २६ ॥
स्थाप्यन्तां तत्र वैदूर्यचामराणि छविानि च । श्वेतच्छत्रं रत्नदण्डं मुक्तामणिविराजितम् ॥ २७ ॥
दिव्यमाल्यानि वस्त्राणि दिव्याान्याभरणानि च । मुनयः संस्कृतास्तत्र तिष्ठन्तु कुशपाणयः ॥ २८ ॥
नर्तक्यो वारमुख्याश्च गायका वैदिकास्तथा । नानावादित्रकुशला वादयन्तु नृपांगणे ॥ २९ ॥
हस्त्यश्वपदरक्षातां बहिस्तिष्ठन्तु मायधुाः । नगरे यानि तिष्ठन्ति देवनायतनानि च ॥ ३० ॥
तेषु प्रवर्त्यतां पूजा नानावैलिभिरुहृताः । राजानः शीघ्रमायान्तु नानोपायनपाणयः ॥ ३१ ॥
इत्यादिश्य वसिष्ठस्तु रथेन रघुनन्दनम् । गत्वा सम्मानितस्तेन सर्वं वृत्तं न्यवेदयत् ॥ ३२ ॥
निमित्तमात्रस्त्वं राम श्वो गमिष्यसि दण्डकान् । चतुर्दश समास्तत्र स्थित्वा महत्य खरवधम् ॥ ३३ ॥
बंधुना सीतया सार्धं ततो राज्यं करिष्यसि । लौकिकं शास्त्रमान्दव्यं स्त्रीकुरुष्व पितुर्वचः । ३४ ॥
अद्य त्वं सीतया सार्धमुपवासं यथाविधि । कृत्वा शुचिर्भूमिदायी भव राम जितेन्द्रियः ॥ ३५ ॥
इत्युक्त्वा रथमूहूढो दृष्ट्वा रामं सलक्ष्मणम् । जानकीं चापि स गुरुर्ययौ राजगृहं पुनः ॥ ३६ ॥
कौसल्या च सुमित्रा च रामराज्याभिषेचनम् । मुखांग्रपं श्रुत्वा भ्रातृरोगस्थान्स्नेहमन्वितौ ॥ ३७ ॥
चक्रतुः पूजनं देव्यास्तदिष्टोपशमस्पृहे । बलिदानैः शांतिपाठैर्मुनिष्टदममन्विते । ३८ ।
अथापरूहे संधभ्या दास्या पुत्री तु मंथरा । शोभितां नगरीं दृष्ट्वा पृष्ट्वा वृद्धां पथि स्थिताम् ॥ ३९ ॥
सुनकर राजा दशरथ सनाथ हुए ॥ २१ ॥ वदा मन्त्राय नामक राज्याभिषेकक वास्ते सब सामग्री जुटवायी और प्रसन्नतापूर्वक दूतका भेजकर राजाज्ञाका सम्भाषण कराया ॥ उस समय आश्रमोंमे रहनेवाले अनेक कपीश्वर भी वहाँ आ पहुंचे। उन्होंने चित्र विचित्र ध्वजा, पताका और लाउगोंसे नगरीको सजाया। स्थान स्थानपर उत्तम तथा मनोहर मण्डप सजाय स्थापित किये गये। उस देखि में मन्त्री मण्डलोको आज्ञा दी कि सबही ही सुगन्धक बस्तूरियोंसे अलंकृत कराओ और सब वार वारांगना रंगारत जुल्प्य उत्तम भूषण तथा जो अढिस अनुकूल सांगोके इर्य मध्यस्थलपर उपस्थित रहन चाहिये। वहां अनेक तीर्थोंके जलसे परिपूर्ण घट रक्खे ॥ २२-२६ ॥ तज था नौ वांधवबर, मन्त्री और मणिशाम सुशोभित रत्नजटित दण्डवाला श्वेत छत्र सुन्दर मालायें, सुन्दर वस्त्र तथा दिव्य आभूषण भी तैयार रहे। स्नान आदि संस्कारोंसे मस्कृत मुनोजन हाथमे कुशा लिये हुए तैयार रहें ॥ २७ ॥ २८ ॥ नर्तकियाँ, वेण्यायें, गायक, वेदघोष करनेवाले विप्र तथा नाना प्रकार बाजा बजानेमें कुशल शिल्प मिलकर राजमहलके सामने गाना-बजाना प्रारम्भ कर दें ॥ २९ ॥ हाथी, घोडे, रथ और पैदल सेना कवच धारण करके बाहर खड़ी रहे। नगरमें जहाँ जहाँ देवालय हैं, वहाँ-वहाँ अनेक सामग्रियोंसे प्रेमपूर्वक पूजा का जाय और सब राज भेंट लेकर उपस्थित हों ॥ ३० ॥ ३१ ॥ इस प्रकार कहकर वशिष्ठ रथपर सवार हुए और रघुनन्दन रामके पास गये। रामने उनका आदरपूर्वक आसन दिया तब मुनि ने उन्हें सब वृत्तान्त सुनाते हुए कहा - ॥ ३२ ॥ हे राम ! तुम निमित्तमात्र हो। कल तुम दण्डकवनको चले जाओगे। वहाँ चौदह वर्ष रहकर राक्षसोंको मारोगे। उसके पश्चात् भाई लक्ष्मण तथा सीताके साथ प्रसन्नतापूर्वक राज्य करोगे। अतएव शास्त्रव्यवहार निभानेके लिए पिताके वचनको मान लो ॥ ३३ ॥ ३४ ॥ आज तुम सीताके साथ पवित्रतापूर्वक विधिवत् फलाहारस रहो और भूमीपर शयन करो ॥ ३५ ॥ ऐसा कह वशिष्ठ राम-लक्ष्मण तथा सीता से मिलकर गुरुदेव रथपर सवार हुए और वहाँसे राजमहलको चल दिये ॥ ३६ ॥ तदनन्तर कौसल्या और सुमित्रा गुरुदेवके मुखसे रामके राज्याभिषेककी आज्ञा सुनकर भी स्नेहवश वियोगकी उत्कण्ठी इच्छासे मुनियोंकी मण्डली समेत पूजाद्रव्यो तथा शान्तिपाठोंसे देवीका पूजन करने लगीं ॥ ३७ ॥ ३८ ॥ इसके पश्चात् छतपर चढ़ी दासीपुत्री मंथराने नगरको सुशोभित देखकर रास्तेकी एक बुढ़ियासे इसका
५६ आनन्दरामायणे [ सर्गः ६
श्रुत्वा श्रीरामगभ्भ्यार्थं ययौ वेगेन कैकयीम् । सर्वं वृत्तं निवेद्याथ तूष्णीमासीत्तदा क्षणम् ॥४०॥
तच्छ्रुत्वा कैकयी चापि तस्मै भूषणमर्पयत् । एतस्मिन्नन्तरे वाण्या देववाक्यानुमोदिता ॥४१॥
मन्था दृष्ट्वा तु कैकेयीं मन्थेर्येन्याह सा पुनः । मूढे कथंन्व तुष्टाऽसि हतभाग्याऽसि वेद्यहम् ॥४२॥
रामे राज्यपदं प्राप्ते कौसल्यायाश्च कैकयि । दासी भविष्यसि त्वं हि अतो मद्वचनं कुरु ॥४३॥
वरणं न्यासभूतेन राज्यं श्रीभरताय हि । नृपं प्रार्थय रामस्य द्वितीयेन वरेण च ॥४४॥
दंडकारण्यगमनं चतुर्दश समाः वदा । क्रोधागारं प्रविश्याद्य कुरुष्व यन्मयेरितम् ॥४५॥
तन्मन्थरोक्तं स्वहितं मन्त्वा सापि तथाऽकरोत् । मोहिता मायविवेकन श्रीरामवृत्तरेच्छया ॥४६॥
ततो निशायां राजा मा ज्ञात्वा कोधगृहास्थिता । गत्वा तत्र नृपः शीघं ददर्श कैकयीं तदा ॥४७॥
विकीर्यमाणकेशां तां त्यक्ताऽलङ्करणमदनाम् । भूमौ शयाना तां दृष्ट्वा ज्ञात्वा तस्या मनोरथम् ॥४८॥
रामाय दंडकारण्यं यैवराज्यं सुताय च वराभ्यां याचितं ज्ञात्वा हेत्युक्त्वा मूच्छितोऽभवत् ॥४९।
पश्चात् तन्मुखवेगो वृत्तं श्रुत्वा नृप ययौ । कैकेयी मन्त्रिणा पृष्टा सुमंत्रं प्राह सा तदा ॥५०॥
श्रीमानयश्व श्रीरामं द्रष्टुं न वांछते नृपः सोऽप्याह गतं नृपतेमपृष्ट्वा नानयाम्यहम् ॥५१॥
तदा शनैर्नृपः प्राह शीघ्रमानय राघवम् । सुमंतोऽप्यानयामास राघव पार्थिवाज्ञया ॥५२॥
तता रामो नृप गत्वा श्रुत्वा कैकेयजागिग । आत्मानं दंडके वास वरदानं पितुः पुरा ॥५३॥
तथेत्यांगीचकारार्थ नृपं वचनमब्रवीत् । ता ते शोकोऽस्तु हे तात बैह गच्छामि दण्डकान् ॥५४॥
तद्रामवचनं श्रुत्वा हाहेत्युक्त्या नृपोऽब्रवीत् मा विहाय कथं घोरं विपिनं गन्तुमिच्छसि ॥५५॥
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सांत्वयामास राघवः । अहं प्रतिज्ञां निस्तीर्य शीघ्रं यास्यामि ते गृहम् ॥५६॥
• ० पृष्ठा • ३९॥ उनके मुखसे समग्र राज्याभिषेकका नाम सुनकर वह शीघ्र कैकयीके पास गयी और सब वृत्तांत सुनाकर क्षण भर चुपचाप रहगयी ॥ ४० ॥ इसके बाद सुनकर कैकेयीने उसको अपना एक आभूषण दे दिया। इतनेमें देववाणीद्वारा प्रेरणा तथा मन्थराकी मतिमें प्रवेश कराकर उस डराती हुई कहने लगी अरे मूढ़े! गामके राज्याभिषेकका समाचार सुनकर तू प्रसन्न क्यो हुई? ऐसा ज्ञात होता है कि तेरा भाग्य नुक्सान हो गया है। यदि रामको राज्य मिल गया तो आ कैकयी ! बहा कौसल्याकी दासी बनना पडेगा। इस कारण जा मै कहूँ, वैसा कर ।। ४१॥ ४२॥ अपने पति राजा दशरथके पास जाकर रखे हुए दो वरोंमेंसे एकत्र द्वारा तू भरतके लिये राज्य माँग और दूसरे वरके द्वारा चौदह वर्षके लिए रामका पैदल दण्डकारण्यगमन माँग तू अभी कोपभवनमें चली जा ॥ ४३-४५ ।। उसने भी श्रीरामचन्द्र तथा देवताओकी इच्छासे और अविवेकके कारण मोहित मन्थराके उस कथनको अपना हितकारक समझकर वैसा ही किया ।। ४६ ।। सायंकालके समय जब राजाको ज्ञात हुआ कि कैकेयी कोपभवनमें है, तब वे उनक पास गये और देखा कि कैकेयी सिरके बाल खोले, भूषण तथा वस्त्रांको फेंककर धरणीपर पडी हुई है पश्चात जब राजा दशरथने उसका अभिप्रायको जाना तो उक्त कथनानुसार दो वरोंप्रथम एक द्वारा रामका दण्डकारण्यवास और दूसरके द्वारा भरतको यौवराज्य दानका दाल स्वीकार करके मूच्छित हो गये ॥ ४७-४९ । प्रातः काल मंत्री सुमंत्र इस वृत्तान्तको सुनकर राजाके पास गये सुमन्त्रके पूछनेपर कैकयीने कहा ॥ ५० ॥ राजा रामको देखना चाहते हैं। जाओ, उन्हें यहाँ बुला लाओ। सुमन्त्रने कहा कि राजासे बिना पूछे मै रामको यहाँ नहीं ले आ सकता ॥ ५१ । तब राजाने धीरेसे कहा कि 'रामको शीघ्र ले आओ।' सुमंत्र भी महाराजकी आज्ञासे शीघ्र रामको ले आये ।। ५२ ।। रामने राजाके पास आकर कैकेयीकी वाणीसे अपने दण्डकारण्यवास तथा पिताका पूर्वकालमें वरदान देनेका हाल सुना तो 'तथास्तु' कहकर स्वीकार किया उन्होंने राजासे कहा--हे तात ! आप शोक न करे, मै अभी दण्डकारण्य जाता हूँ ।। ५३ ।। ५४ ।। रामका वचनसुनकर राजा दशरथ कहने लगे - हे राम ! मुझको छोडकर तुम बनमें कैसे जाओगे ? ॥ ५५ । पिताके इस करुण वचनको सुनकर राम उन्हें
सर्गः ६ ] उत्तरकाण्डम् ५७
सर्गः ६ ] उत्तरकाण्डम् ५७
इदानीं गन्तुमिच्छामि व्येतु मातुश्च हृत्क्षपः । मातरं च समाश्वास्य सानुनीय च जानकीम् ॥५७॥
अगत्य पादौ वन्दित्वा तव यास्ये सुखं वनम् । इत्युक्त्वा तौ परिक्रम्य मातरं द्रष्टुमाययौ ॥५८॥
नत्वा स्वमातरं रामः समाश्वास्य पुनः पुनः । नत्वा प्रदक्षिणीकृत्या तामामन्त्र्य ययौ गृहम् ॥५९॥
सर्वं वृत्तं तु सीतायै कथयामास राघवः । सीतया लक्ष्मणेनापि वनं गन्तुं पुनः पुनः ॥६०॥
प्रार्थितश्च तथेत्युक्त्वा त्याजयामास राघवः । सर्वस्वं ब्राह्मणेभ्योऽदात् सीतयाऽभिसमन्वितः । ६१॥
पद्भ्यामेव शनैर्भ्रात्रा ययौ रामो नृपान्तिकम् । गच्छन्तं पथि श्रीरामं पद्भ्यां दृष्ट्वा पुरौकसः । ६२॥
परस्परं ते चूचे अज्ञा व्याकुलमानसाः । तद्दृष्ट्वाऽथान वामदेवः कथयामास सादरात् । ६३।
नारदागमनं रामप्रतिज्ञां रावणस्य च । वधादिकं सविस्तारं विष्णु मनुष्यरूपिणम् ६४।
पौराः श्रुत्वा गतक्लेशा बभूवन्पवित्रमन्धिताः ततो गत्वा नृपं रामः कैकेयीं वाक्यमब्रवीत् । ६५।
अम्बागतोऽहं विपिनं गन्तुं ज्ञां दातुमर्हसि । ततः सा वल्कलादीनि ददौ रामादिकांस्तदा । ६६
रामस्तान् परिधायाथ स्वयं मात्रावशिक्षयत् । तद्दृष्ट्वा कैकेयीं प्राह गुरुः कोपेन मन्मथन् । ६७॥
अहे पापिनि दुर्वृत्ते राम एव त्वया वृतः वनवासाय दुष्टे त्व सीतार्थे कि प्रदास्यसि । ६८॥
इत्युक्त्वा दिव्यरत्नाणि सीताय व गुरूर्ददौ । राजा दशरथोऽप्याह सुमन्त्रं रथमानय ॥६९॥
रथमारुह्य गच्छन्तु वनं वनचरप्रियाः रामः प्रदक्षिणं कृत्वा पितरौ रथमRUhet ॥ ७०॥
मातत्रा लक्ष्मणेनाथ चोदयामास सारथिम् । कौसल्यां च सुमित्रां च तातमाश्वास्य वै पुनः । ७१॥
समाश्वास्य जनान् सर्वान्नममानीन्मापयौ । माघमासे सिते पक्षे पञ्चम्यां परमेऽहनि । ७२।
प्राप्ते द्वादशमे वर्षे राघवाय महात्मने । आयातद्वनप्रयाणं हि सपूर्णांस्तममानटम् ॥७३॥
सान्त्वना देने ... कि मैं आपकी प्रतिज्ञा पूरी करके ... लौट जाऊंगा ॥ ५६ ॥ परन्तु इस समय तो मैं जाना ही चाहता हूँ। जिससे कि माता कैकेयीके हृदयका शोक दूर हो सके। माताको आश्वासन दे तथा सीताको समझाकर ये आ रहा हूँ। तब आपके चरणोंको प्रणाम करके सुखसे वनको प्रस्थान करूँगा। यह कहकर राम उन दोनोंकी परिक्रमा करके शांत करनेके लिये माता कौशल्याके पास गये ॥ ५७ ॥ ५८ ॥ माताको नमस्कार करके बार बार समझाया और प्रदक्षिणा करके उनकी आज्ञा ले अपने महलमें गये ॥ ५९ ॥ वहाँ जाकर श्रीरामने सीताको सम्पूरन वृत्तान्त कह सुनाया। जब सीता और लक्ष्मण बारम्बार अपने साथ वनमें ले चलनेकी प्रार्थना की, तब 'अवश्य' कह तथा शीघ्र ब्राह्मणोंको सर्वस्व दान देकर सीता तथा अग्निको साथ लेकर भाई लक्ष्मणके साथ पैदल ही राजाके पास आये । रास्तेमें पुरवासीजन रामको पैदल आते देख तथा एक दूसरेसे सब वृत्तान्त जानकर बड़े चिन्तातुर हुए । तब वामदेव मुनिने प्रेमसे उन लोगोंको नारदका आगमन, रामकी प्रतिज्ञा, रावणका वध तथा विष्णुका मनुष्यरूप धारण करना आदि वृत्तान्त विस्तारसे कह सुनाया ॥ ६०-६४ ॥ राग्रेण सर्व पुरवासीजन उनकी यह बात सुनकर शान्त हो गये । रामने राजाके पास जा तथा उन्हें नमस्कार करके कैकेयीसे कहा ॥ ६५ ॥ हे अम्ब ! मैं वन जानेके लिए तयार हो गया हूँ। आप मुझे आज्ञा दें । तब उसने राम सीता तथा लक्ष्मणको पहिननेके लिये वल्कल वसन दिये ॥ ६६ । राम स्वयं उन परिधानकर सीताका वल्कल पहिनना सिखलाने लगे । यह देखकर मुनि वसिष्ठ क्रुद्ध होकर कैकेयीको धमकाते हुए कहने लगे-॥ ६७ । अरे पापिनि ! अयि दुर्वृत्ते ! तूने केवल रामके वनवासका वर माँगा है। तब सीताको पहिननेके लिये वल्कल क्यों देती है ? ॥ ६८ ॥ यह कहकर सीताके लिये उन्होंने दिव्य वस्त्र दिये। राजा दशरथ बोले-हे सुमन्त्र ! रथ ले आओ। उस रथपर सवार होकर वनचरोंके प्रिय ये तीनों वनको जायँगे । बादमें रामने माता पिताकी प्रदक्षिणा की और माता तथा लक्ष्मणको साथ लेकर रथपर सवार हुए । तब सुमन्त्रको रथ चलानेकी आज्ञा दी कौसल्या, सुमित्रा, पिता तथा अन्य जनोंको आश्वासन देकर राम चल पड़े और शीघ्र ही तमसा नदीके तीरपर जा पहुँचे । बारहवें वर्षके माघ शुक्ल पञ्चमीकी शुभ तिथिको महात्मा रामने अपने नगरसे चलकर तमसाके किनारेकी ओर प्रयाण किया था
| ५८ | आनन्दरामायणे | [ सर्गः ६ |
|---|
इन्द्राद्या निर्जगाश्चक्रुस्तदा सन्मार्गमक्रियाम् । अभवन् शुभाश्च शकुना रामस्य व्रजतो वनम् ॥७४॥
उषंर्वशां निशां तत्र शृङ्गवेरपुरं ययौ । गुहेन मानितश्चापि तत्र रात्रिं निनाय सः ॥७५॥
गुहानीतैर्वटक्षीरैर्गन्धैश्च राघवौ जटाम्, प्रभाते संविधायाऽऽशु नौकारूढो लक्ष्मणेन सः ॥७६।
प्रेषयामास नगरं सुमन्त्रं नगरं प्रति । गुहस्तं वाहयामास नौकां स्वज्ञातिभिस्तदा ॥७७॥
गङ्गामध्यगतां गङ्गां प्रार्थयामास जानकी। देवि गङ्गे नमस्तेऽस्तु निवृत्त्या दण्डकावनात् ॥७८॥
रामेण सहिताऽहं त्वां लक्ष्मणेन सुपूजये । सुरामांसोपहारैश्च नानाबलिभिरावृता ॥७९॥
इत्युक्त्वा परकूलं तु गत्वा रामो गुहं तदा । विसर्जयित्वा तत्रैकां निशां नीत्वा शनैः शनैः ॥८०॥
भारद्वाजाश्रमं गत्वा तत्र्यासौ तेनातिमानितः । ततः प्रयागे यमुनां तीर्त्वा गत्वा महद्वनम् ॥८१॥
वाल्मीकेराश्रमं गत्वा तत्र्था तेनातिपूजितः । चित्रकूटो लक्ष्मणेन पर्णशालां मनोहराम् ॥८२॥
कृत्वा यांयेसुमांश्चैवान्वैर्दा हत्वा रघूत्तमः । तस्यां तस्यां मुद्य भ्रात्रा सीतया स्वगृहे यथा ॥८३॥
शयनार्सनपाकादिदेशानां पृथक् पृथक् तत्राभ्यन्तरविद्वाः शालास्तरुवनैर्विराजिताः ८४॥
ईर्मूलैर्वनेऽतन्मुनिमागंतकातिथिः । सुताँश्चरणानानित्य चकृन्ते स्वगृहे यथा ॥८५॥
कदा निद्रितं रामं भ्राताऽङ्के मन्दिरोशय् च । ऐन्द्रः काकस्वरूपाग्र्य चन्चूडेन चाशकत् ॥८६॥
सीतांगुष्ठं मृदु रक्तं विददारामिपाशया। निद्राभंगभयाद्भर्तुः सीतया न निवारितः ॥८७॥
सीतांगुष्ठं तु काकेन भिन्नं दृष्ट्वा रघूत्तमः । अभिष्ट्रतं रक्तार्यमक्षिकामं मुमोच यः ॥८८॥
कृतात्पर्यक्षतस्याप्रमयाद्ब्रह्मांडगोलके स्वत्राणमक्षमत्पश्यन् पुनरागाद्वचायतः॥८९.॥
ऐषिकास्त्रेण काकस्य विभेद नयनं क्षणात् । एव मन्मर्दिकुत्राणि कुर्वस्त्वद्यौ भुवि प्रभुः ॥९०॥
॥ ७१-७३ ॥ उस समय इन्द्रादि देवताओंने उनका सत्कार किया। वनमें जाते हुए रामका अनेक शुभ शकुन हुआ ॥ ७४ ॥ वहाँ एक रात्रि निवास करके शृङ्गवेरपुर प्राप्त हुए। निषादराजके द्वारा सम्मानित होकर उस रातको वहीं विताया ॥ ७५ ॥ सब प्रभात निषादके द्वारा लाये हुए वटवृक्षके दूधसे जटा बांधी। तदनन्तर सीता तथा लक्ष्मणके साथ नौके पर सवार हुए ॥ ७६ ॥ उद्दीन रथसहित सुमन्त्रको अयोध्या लौटा दिया तब निषादराजने अपने ज्ञातियोंके साथ मिलकर नावको लगा आरम्भ किया ॥ ७७ ॥ जानकीने वीच धारमें जाकर गङ्गाजीकी प्रार्थना की और कहा हे देवि गङ्गे ! आपका नमस्कार है। मैं राम तथा लक्ष्मणके साथ वनसे सकुशल लौटकर आऊँ तथा सङ्कल्पपूर्वक मांस-मदिरा आदिके उपहारसे आपकी पूजा करूंगी ॥ ७८-७९ ॥ इस पारे जा तथा वहाँ एक रात निवास करके रामने निषादको लौटा दिया और धीरे धीरे च लकर भारद्वाजके आश्रमपर जा पहुंचे। वहां उनका अत्यन्त आदर सत्कार हुआ। ततः प्रयागमें यमुनाको पार करके चले और महारन (चित्रकूट) में स्थित वाल्मीकिके आश्रममें जा पहुंचे। वहां उनसे पूजित होकर ठहरे। चित्रकूटमें रामने लक्ष्मणसे एक सुन्दर पर्णकुटी बनवायी ॥ ८०-८२ ॥ सुगन्धित घासोंको बाँध देकर रघूत्तम राम ने तात तथा भाईके साथ मण्डपके धरकी तरह उसमें रहने लगे ॥ ८३ ॥ शयनका बैठनेका, खानेका, अग्निहोत्र तथा पूजा आदिका स्थान विविध वेदी और वनसे शोभित निर्माण किया गया वे स्थान अति रमणीक स्थान था। ८४ । वहाँ उत्पन्न होनेवाले कंद मूल फल तथा मृगचाम आदिसे, जैसे अपने भवनमें मुनीश्वरोंका सत्कार करने थे वैसे ही सत्कार करने लगे ॥ ८५ ॥ एक समय सीताका गोदमें सिर रख-कर रामको सोते देख इन्द्रका पुत्र जयन्त कौवा बनकर वहाँ आया और अपने उस तीक्ष्ण चोंचसे बारम्बार सीताके पाँवके लाल अँगुठेका मांस खानेकी इच्छासे उस विदार्य करने लगा। सीताने पतिकी निद्रा भङ्ग हो जानेके भयसे उसको नहीं हटाया ॥ ८६ ॥ ८७ ॥ जागनेके बाद रामने सीताके अंगूठेका कौएके द्वारा विदारित देखकर रक्त रञ्जित मुखवाले भागते हुएकौएपर सींकका अस्त्र छोड़ा ॥८८॥ ब्रह्माण्ड भरमें उस भयङ्कर भयसे जब किसीने जयन्तकी रक्षा नहीं की तब नारदके कहनेपर वह रामकी शरणमें आया। उस समय क्षणभरमें रामने सींकके अस्त्रसे जयन्तका केवल एक आँख फोड़कर उसे जीवनदान दे दिया। इस प्रकार सबके प्रभु राम विविध
सर्गः ६] सारकाण्डम् ५९
सर्गः ६] सारकाण्डम् ५९
सुमन्त्रोऽपि पुरीं गत्वा नृपं वृत्तं न्यवेदयत् । सोऽपि राजा राघवेति जपन्स्वं जीवितं जहा ॥९१॥
नृपं मृतं गुरुर्ज्ञात्वा तैलद्रोण्यां विधाय तम् । युधाजित्नगराद्दूतैः कैकेय्यास्तनयावुभौ ॥९२॥
आनयामास भरतशत्रुघ्नौ वेगवत्तरैः । तावुभावपि वेगेन स्वां पुरीं प्रविवेशतुः ॥९३॥
मात्रा यदादितं श्रुत्वा विस्मयं परमं ययतुः । मत्वा पितरं वह्निं ददौ सन्नृपभक्तये ॥९४॥
त्रीण्येव मात्रस्ताश्च नग्मुर्न स्वामिना दिवम् । पितुरूर्ध्वकार्यादि कर्म कृत्वा सविस्तरम् ॥९५॥
मंथरां ताडयामास मातुरग्रे पुनः पुनः । प्रार्थितोऽप्यभिषेकार्थं राज्यमंगीचकार न ॥९६॥
ततो मंत्रिजनैः साकं मातृभिः पुरवासिभिः । परावर्तयितुं रामं ययौ स भरतस्तदा ॥९७॥
गुहेन मानितश्चापि भारद्वाजाश्रमं ययौ । तपोबलेन भूस्र्वर्गं निर्माय मग्न मुनिः ॥९८॥
ससैन्यं पूजयामास तं नत्वा भरतोऽपि यः । मुनिप्रदर्शितनपथा चित्रकूटव्रजं ययौ ॥९९॥
दृष्ट्वा रामं तु शालास्थं सीतया लक्ष्मणेन स्थितम् । नत्वा तेन लिंगितश्च सर्वं वृत्तं न्यवेदयत् ॥१००॥
रामः श्रुत्वा मृतं तातं गत्वा मंदाकिनीं नदीम् । स्नात्वा तिलांजलिं दत्त्वा ययौ शालां निजाग्रणीं १०१॥
ततस्तं प्रार्थयामास भ्रातो गुरुणा सह राज्यं राघवश्चापि नेत्युवाच पुनः पुनः । १०२॥
प्रायोपवेशनं तत्र दर्भेषु भरतस्तदा । चकार निग्रहं तस्य ज्ञात्वा गुरुमचोदयत् ॥१०३॥
रामाज्ञया गुरुश्चाह भरतं राघवेत्तरा । भूभारहरणार्थाय विष्णुः साक्षादुपङ्गतः ॥१०४॥
अत्र जाताऽस्ति देवानां वचनाद्रावणादिकान् । हंतुं गच्छति रामोऽद्य मा त्वं निग्रहमाचर ॥१०५॥
तेनो ज्ञात्वा हरिं रामं भरतो राममब्रवीत् । राज्यार्थं पादुके देहि तयोः सेवां करोम्यहम् ॥१०६॥
जटावल्कलधारी च वसामि नगराद्बहिः । शताब्दां तव राजेंद्र वर्षाणि च चतुर्दश ॥१०७॥
...ध्याय करन लग = ॥९०॥ उधर सुमन्त्रने अवधपुरमें जाकर राजा दशरथका सब वृत्तान्त सुनाया। राजाने भी 'हा राघव हा राघव' करते-करते प्राण छोड़ दिये ॥ ९१ ॥ तब गुरु वसिष्ठने मृत राजाके शरीरको तेलके नादमें रखवा दिया और युधाजित्के नगरमें दूतके द्वारा दोनों पुत्र भरत शत्रुघ्नको दूतोंके द्वारा तुरन्त बुलवाया। वे दोनों भाई अपने नगरमें आये तथ माताके मुंहसे सब सुनकर उन विस्मयमन लगे। भरतने पिताके शरीरका सरयू नदीके बांधपर अग्निसंस्कार किया । ९२-९४ । और सुमित्रादि माताएं स्वामीके साथ स्वर्गलोकको नहीं गयीं। भरतने पिताकी उत्तरक्रिया विस्तार सहित की ॥ ९५ । तदनन्तर भरत शत्रुघ्नने माताके सामने मंथराको बारम्बार पीटा और माताके बहुत कहनेपर भी भरतने राज्य नहीं स्वीकार किया ॥ ९६ ॥ अनन्तर वे मन्त्रियों, माताओं तथा पुरवापि के साथ रामको लौटा लानेके हेतु वनको गये ॥ ९७ । रास्तेमें भरत निषादराज द्वारा सम्मानित होकर भारद्वाजके आश्रमपर पधारे । मुनिने अपने तपोबलसे पृथिवीपर स्वर्गकी रचना करके सेना सहित भरतका सत्कार किया । तदनन्तर भरत उनको प्रणाम करके उनके बतलाये हुए रास्तेसे चित्रकूटमें अपने बड़े भाई रामके पास गये ॥ ९८ ॥ ९९ । पर्णशालामें सीता तथा लक्ष्मण सहित रामको देखकर भरतने उन्हें प्रणाम किया तदनन्तर रामसे आलिङ्गित होकर उन्होंने सब वृत्तान्त उन्हें कह सुनाया ॥१००॥ पिताकी मृत्यु सुनकर राम मन्दाकिनी नदीपर गये। वहाँ स्नान करके तिलाञ्जलि दी और भरतपर कृपिन अपनी पर्णशालामें लौट आये १०१॥ गुरु वशिष्ठको साथ लेकर भरतने रामसे राज्य स्वीकार करनेके लिये बारम्बार प्रार्थना की। तिसपर भी राम उसका बार-बार अस्वीकार ही करत गये ॥१०२॥ तब भरत कुशके आसनपर बैठकर अनशन (उपवास) करने लगे। उनकी दृढता तथा असङ्कोच देखकर रामने गुरु वसिष्ठसे भरतको समझानेके लिय कहा ॥ १०३॥ रामकी आज्ञासे गुरुने भरतको समझाते हुए कहा कि ये विष्णुभगवान् भूतलपर राम भूभार हरण करनेके लिये इस पृथ्वीपर अवतरे हैं। ये देवताओंके अनुरोधसे रावण आदिको मारने जा रहे हैं। इस कारण तुम हठ मत करो । १०४ । १०५ ॥ तब भरत रामको साक्षात् ईश्वर जानकर उनसे बोले-हे राम! राजकार्य करनेके लिए आप अपनी खड़ाऊँ दे दें। जटावल्कलधारी मैं उनकी नित्य सेवा पूजा करता हुआ शहरके बाहर रहूँगा । परन्तु हे राजेन्द्र ! यदि आप
६० आनन्दरामायणे [ सर्ग ६
कृत्वा चतुर्दशे वर्षे पूर्णे गुप्ते रवौ त्वहम् । प्रवेक्ष्याम्यनलं राम सत्यमेतद्वचो मम ॥१०८॥
तत्तस्य वचनं श्रुत्वा तथेत्युक्त्वा रघूत्तमः । राज्यार्थे स्वीयपदयोः पादुके रत्नभूषिते ॥१०९॥
ददौ रामस्तदा हर्षात्ततस्तं स व्यसर्जयत् । गृहीत्वा पादुके दिव्ये भरतो रत्नभूषिते ॥११०॥
मस्तकोपरि ते बद्ध्वा कृतकृत्यममन्यत । ततो नत्वा रघुश्रेष्ठं परिक्रम्य पुनः पुनः॥१११॥
सैन्येन मातृभिः शीघ्रं राममामन्त्र्य सो ययौ । सप्रार्थयन्कैकेयी सा रामचन्द्रं पुनः पुनः ॥११२॥
मयाऽपराद्धिवं राम तन्मन्तव्यं रघूत्तम । तामाह रामचन्द्रोऽपि न त्वया मेऽपराद्धितम् ॥११३॥
मच्छन्दान्मेधयावाक्यात्स्व वाण्या मोहितात्तदा । सुखं गच्छंब स्वपुरीं न क्रोधोऽस्ति मम त्वयि ॥११४।
इत्युक्ता रामचंद्रेण सरथेन न्यवर्त्तत । भरतः पूर्वमार्गेण ययौ स्वनगरीं मुदा ॥११५॥
सर्वान् स्थाप्य नगर्यां तु नदिग्राममकल्पयत् । तस्थौ स भरतस्तत्र स्थाप्य सिंहासनोपरि ॥११६।
रामस्य पादुके दिव्ये फलमूलाशनः स्वयम् । राजकार्याणि सर्वाणि यानिच पृथिवीपतेः ॥११७॥
तानि पादुकयोः सम्यङ्गनिवेदयति राघवः । गणयन्दिवसान्येव श्यामाममनकौधया ॥११८॥
स्थितो राधारितमनाः साक्षाद्ब्रह्ममुनिर्यथा रामोऽपि चित्रकूटार्द्रौ रमन्मुनिभिरावृतः ॥११९॥
चकार सीतया क्रीडां विपिने रम्यपर्वते । मनःशिलासुलितलक सीतया भालकेऽङ्गरोत् ॥१२०॥
गंडयोश्चित्रवल्लीः स चकार निजहस्ततः । वृथाऽरुणदलैश्चित्रैः कोमलैः कुसुमद्रिमिः ॥१२१॥
एवं क्रीडन्सुखं रामस्तस्यां पत्न्याऽनुजेन च । नागराभ्नं मदा जग्मु रामदर्शनलालसाः ॥१२२॥
दृष्ट्वा सञ्जनसंबार्थं रामस्तत्याज तं गिरिम् । अन्वगात्मान्यया छात्रा छात्रेराश्रममुत्तमम् ॥१२३।
नत्वाऽत्रि मानितस्तेन तस्थौ तत्र दिनत्रयम् । गृहस्थ्यामनुभूया तां सीताऽत्र्यर्चनचावदा ॥१२४॥
निश्चत समयपर नहीं लौटूंगा तो मैं चौदह वर्ष समाप्तिके दिन सूर्यास्तके समय अग्निमें प्रवेश कर जाऊंगा । हे राम ! मेरी इस प्रतिज्ञाको आप सत्य समझें ॥ १०८-१०८॥ उनके इस वचनको सुनकर रघूत्तम रामने 'तथास्तु' कहा और राज्यके लिए अपने पैरोंकी रत्नभूषित पादुकाएँ देकर उन्ह विदा किया। भरतने उन रत्नभूषित पादुकाओंको लेकर माथे चड़या और अपने आपको कृतकृत्य समझा । पश्चात् रघुश्रेष्ठ रामको बारम्बार प्रणाम करके परिक्रमा की और उनकी आज्ञा लेकर भरत माता और सेनाके साथ तुरन्त अयोध्याकी ओर चल दिये । उस समय कैकेयी पुनः पुनः रामसे प्रार्थना करने लगी-॥ १०६-११२। हे राम ! हे पुत्रोत्तम ! मैने जो अपराध किया है, उसे क्षमा कर दो । रामने कहा-माताजी ! तुम्हारा कोई अपराध नहीं है । ११३ । मेरी इच्छासे ही सरस्वताने मंथराके वाक्यसे तुमको मोहित कर दिया था । हे अम्ब अब तुम सुखपूर्वक अयोध्या जाओ। मुझ तुमपर कुछ भी क्रोध नहीं है । ११४ ॥ ऐसा कहनेके बाद कैकेयी रामके कथनानुसार सरथके साथ नगरको लौटीं । भरत भी सहर्ष जिस मार्गसे आये थे, उसी मार्गसे अपनी नगरीको लौट गये ॥ ११५ ॥ वहाँ जा तथा सबको नगरमें पहुँचाकर उन्होने नन्दीग्राम बसाया । वही भरत सिंहासनपर रामकी दिव्य खड़ाऊं रख तथा फल-मूल खाकर रहने लगे। राज्यके जो-जो काम आते थे उन सबको भरत-जी खड़ाऊंके सामने लाकर प्रतिदिन निवेदन कर दिया करते थे। इस प्रकार राममें मन लगाकर रात्रि-दिवसको गिनते हुए भरत साक्षात् ब्रह्ममुनिकी भाँति समय व्यतीत करने लगे। उधर राम भी मुनियोंसे सत्कार प्राप्त करके सानन्द चित्रकूट पर्वतपर रहने लगे ॥ ११६-११९॥ उस पवित्र तथा मनोहर वनमें राम सीताके साथ क्रीड़ा करते थे । मैनसिलकी सुन्दर गिलपार चन्दनादि घिसकर राम सीताके मस्तकपर तिलककी रचना करते थे ॥१२०॥ अपने कोमल हाथोंसे सीताके कोमल गालोंपर चित्रवल्लीका निर्माण करते थे वृक्षोंके कोमल-कोमल लाल पत्तो और अनेक प्रकारके फूलोंसे सीताको सजाते थे ॥ १२१ ॥ इस प्रकार क्रीड़ा करते हुए राम अपनी प्राणप्यारी पत्नी तथा अनुज लक्ष्मणके साथ सुखपूर्वक रहते थे। वहाँ अनेक नागरिक रामके दर्शनकी अभिलाषासे सदा उनके पास आते रहते थे ॥ १२२ ॥ इस प्रकार लोगोंका आवागमन देखकर रामने उस पर्वतको छोड़ दिया और भाई लक्ष्मण तथा सीताको लेकर अत्रिकऋषिके उत्तम आश्रमकी ओर चल
सर्गः ७ ] सारकाण्डम् ३१
नत्वा तयाऽऽलिङ्गिता सा तदङ्के समुपविशत् । अनसूया तदा सीतां पूजयामास सादरम् ॥१२५॥
दिव्ये ददौ कुण्डले द्वे निर्मिते विश्वकर्मणा । दुकूले द्वे ददौ तस्यै निर्मले भक्तिसंयुक्ता ॥१२६॥
अङ्गरागं च सीतायै ददावंब्रैन्मु सा प्रिया । न व्येष्यतेऽङ्गशोभा त्व कदापि जनकात्मजे ॥१२७॥
पातित्रत्यं पुरस्कृत्य राममन्वेहि जानकि कुशली राघवो यातु त्वया भ्रात्रा पुनर्ग्रहम् ॥१२८॥
भोजयित्वा यथान्याय रामं सीनाममन्वितम् । अत्रिर्विमर्जयामास रामो नत्वा ययौ वनम् ॥१२९॥
एवं वर्षमतिक्रांतं, रामस्य गिरिसन्निधौ । यथासुखं लक्ष्मणेन जानक्या सहितस्य च ॥१३०॥
एवं गिर्गद्रजेऽयोध्यापुर्यां रामेण यत्कृतम् । चरित्रं तन्मया किंचिस्त्वदग्रे विनिवेदितम् ॥१३१॥
इति श्रीमत्कोटिशमपरितांतर्गते श्रीमदानन्दरामायणे वाल्मीकीये सारकाण्डे
अयोध्याचरित्रे दण्डकवनप्रवेशो नाम षष्ठः सर्गः ॥ ६ ॥
सप्तमः सर्गः
( रामके द्वारा विराध और खर-दूषणका वध )
श्रीशिव उवाच
अथ रामः सीतया तु लक्ष्मणेन समन्वितः । ययौ स दंडकारण्यं सज्जं कृत्वा महद्धनुः ॥ १ ॥
अग्रे ययौ स्वयं रामस्तत्पृष्ठे जानकी ययौ । तस्याः पृष्ठे स सौमित्रिर्ययौ धृतशरासनः ॥ २ ॥
वने दृष्ट्वाऽथ कासारं स्नात्वा पीत्वा जलं सुखम् । भुक्त्वा फलानि पक्वानि तरुधुस्तत्र क्षण व्ययः ॥ ३ ॥
एतस्मिन्नन्तरे तत्र विराध नाम राक्षसम् । तं तं ददृशुरायांतं महामद्यं भयानकम् ॥ ४ ॥
करालदंष्ट्रवदनं दापयत स्वर्गाजनः । वामाग्रन्यस्तशूलाग्रप्रथितानेकमनुषम् ॥ ५ ॥
भक्षयतं गजं व्याघ्रं महिषं वनगोचरम् । ज्यारोपितं धनुष्कृत्वा रामो लक्ष्मणमब्रवीत् । ६ ॥
दिये ॥ १२३ ॥ अत्रि ऋषिको नमस्कार करकेके बाद वनस सम्मानित होकर व वहाँ तीन दिन ठहरें। अत्रिके कहनेसे सीता कुट म स्थित अनसूयाके पास गयी ॥ १२४॥ नमस्कार करनेपर उन्होंने सीताका आलिङ्गन किया और सीता उनकी गोदमें बैठ गयी। पश्चात् अनसूयान उनका आदर-सत्कार करके पूजन किया ॥ १२५ ॥ तदनन्तर विश्वकर्माके बनाये दो दिव्य कुण्डल और दो स्वच्छ सूक्ष्म वस्त्र प्रेम तथा भक्तिपूर्वक सीताको दिये ॥ १२६ ॥ अत्रिकी प्रिया अनसूयाने सीताका महावर आदि रङ्ग भी अङ्गराग लगानेके लिए दिये और कहा—हे जनकात्मजे ! यह रङ्ग तुम्हारे अङ्गोंपरसे कभी नही उतरेगा ॥ १२७॥ हे जानकी ! पातिव्रत धर्मको निभाती हुई तुम रामका अनुगामिनी बना। यथासमय राम तुम्हारे तथा भाई लक्ष्मणके साथ सकुशल घर लौट जायेंगे ॥ १२८ । तब अत्रिने सीता सहित रामको यथोचित भोजन कराकर विदा किया। राम वा नमस्कार करके चल दिये ॥ १२९ ॥ इस तरह रामका सीता तथा भाईके सहित सुखपूर्वक पर्वतॉपर निवास करते हुए एक वर्ष बीत गया ॥ १३० ॥ हे गिरिन्द्रजे ! अयोध्यापुराम रामने जो काम किया था, वह सब मैने तुम्हारे सामने कह सुनाया ॥ १३१ ॥ इति श्रीमत्कोटिशमपरित्तान्तर्गत श्रीमदानन्दरामायणे बाल्मीकीये सारकाण्डे अयोध्याचरित्रे २० रामतपवाण्ड्येक्कृत अयोध्या' मायाटाकाया दण्डकवनप्रवेशो नाम षष्ठः सर्गः ॥ ६ ॥
शिवजी बोले—हे गिरिज ! इसके बाद राम बड़ भारी सज्जकृत धनुषको हाथमें लेकर सीता तथा लक्ष्मणके साथ दण्डकारण्यमे गये ॥ १ ॥ आगे आगे स्वयं राम, पीछे सीता और उनके पीछे हाथमें धनुष धारण करके लक्ष्मण चले ॥ २ ॥ वनमें एक सरोवर देखा तहाँ सुखपूर्वक स्नान करके जल पिया और पके फलोंको खाकर क्षणभर तीनोन वहाँ विश्राम किया ॥ ३ ॥ इतनेहीम उन्होंने अपनी ओर आते हुए बड़े भयानक विराध नामके राक्षसको देखा ॥ ४ ॥ वह अपने विकराल दाँतवाले मुखको फैला तथा भयानक गर्जन करता हुआ बन लोगोंको डराने लगा । उसने अपने भालेकी नोकमें दीधकर बहुतसे मनुष्योंको धारण कर रखा था। वह बनचर व्याघ्र, हाथी और महिष आदिको भी मार-मारकर खा रहा था। यह देख राम
६२ आनन्दरामायणे [ सर्गः ७
रक्ष त्वं जानकीमत्र महं हन्मिह राक्षसम् । मर्तुं दृष्ट्वा रमानाथं लक्ष्मणं जानकीं तथा ॥७॥
कौ युवामिति तौ प्राह रामोऽप्यथब्रवीत्तु तत् । नामरूपे निजं सर्वं कैकेय्याऽपि च यत्कृतम् ॥८॥
तद्रामवचनं श्रुत्वा विहस्य राक्षसोऽब्रवीत् । मां जानासि त्वं राम विराधं लोकविश्रुतम् ॥९॥
मद्भयान्मुनयः सर्वे त्यक्त्वा वनमितो गताः यदि जीवितुमिच्छास्ति त्यक्त्वा सीतां निरयुधौ १०॥
पलायेतां न चेच्छीघ्रं भक्षयामि युवामहम् । इत्युक्त्वा राक्षसोः सीतामादातुमाभिदुद्रुवे ॥११॥
रामश्चिच्छेद तद्बाहू शरेण प्रहसन्निव ततः क्रोधपरीतत्मा व्यादाय विकटं मुखम् ॥१२॥
राममभ्यद्रवद्रामश्चिच्छेद पदद्वयं तदा सर्प इवाश्वेन ययौ पुनः ॥१३॥
ततोऽर्धचंद्राकारेण निहतो राघवेण सः। ततः सीता समालिङ्ग्य प्रशशंस रघूत्तमम् ॥१४॥
देवदुन्दुभयो नेदुर्दिगि देवगणैस्ततः। ततो विराधकायात्तु पुरुषश्च विनिर्गतः ॥१५॥
नत्वा रामं निजं वृत्तं कथयामास सादरम् । दुर्वाससाऽहं शप्तस्तु पुरा विद्याधरः शुभः ॥१६॥
इदानीं मोचितः शापात्त्वया कालांतगहने । इत्युक्त्वा राघव स्तुत्वा विमानेन ययौ दिवम् ॥१७॥
विराधे स्वर्गते रामो लक्ष्मणेन च सीतया । अगाध शरभङ्गस्य वनं सर्वसुखावहम् ॥१८॥
शरभङ्गं ततो नत्वा तैम सम्मानितो बहु । तस्थौ तत्र निशामेकां द्यामगो मुनीश्वरः । १९॥
तस्मै समर्प्य स्वं पुण्यमारुरुहे चिरीं तदा । स्तुत्वा तं स विमानेन वैकुण्ठं परं ययौ ॥२०॥
ततः शनैः सुतीक्ष्णस्य ययावाश्रममुत्तमम् । नत्वा तं पूजितस्तेन मुम मथ्यो न्यदूदतः ॥२१॥
एतस्मिन्नन्तरे तत्र नानाधमनिवासिनः । मुनयो राघवं द्रष्टुं समाजग्मुः सहस्रशः ॥२२॥
सर्वे ते राघवं नत्वा स्तुत्वा निन्युर्निजं निजम् । आश्रमं सीतया भ्रात्रा चक्रुः पूजां सांग्वस्तगम् ॥२३॥
धनुषपर बाण चढ़ाकर लक्ष्मणसे बोले-॥५, ६। हे लक्ष्मण ! तुम यहां जानकीकी रक्षा करो । मैं इस दुष्ट राक्षसको मारूंगा। यह राक्षस रमापति राम, लक्ष्मण तथा जानकीको देखकर बोला तुम कौन हो ? तब रामने अपना नाम, धाम तथा कैकेयीका कृत्य सब कुछ कह सुनाया ॥ ७, ८ ॥ रामके इसप्रकार सुनकर राक्षस हँसा और कहने लगा-हे राम ! क्या तू लोकविख्यात विराधको नही जानता ? ॥ ९ ॥ मेरे इस डरसे सब मुनि इस वनको छोड़कर भाग गये हैं। यदि तुम दोनों जाना चाहते हो तो अपने शस्त्रोंको छोड़कर भाग जाओ। नही तो तुम दोनोंको मै अभी खा जाऊंगा । इतना कहकर वह राक्षस सीताको पकड़ने दौड़ा ॥ १०, ११ ॥
तब हंसते हुए रामने उसके दोनों हाथोंको अपने बाणसे काट दिया । तब विराध क्रुद्ध हो गया विकट मुख फैलाकर रामकी ओर दौड़ा। तब रामने आगे बढ़कर उसके दोनों पाँवोंको भी काट डाला। फिर वह सर्पकी तरह मुखसे खानेके लिये झपटा ,॥ १२, १३ ॥ तब रामने अपने अर्द्धचन्द्राकार बाणसे उसके सिरको भी काट डाला और वह मर गया। यह देख सीता रामका आलिङ्गन करके उनकी प्रशंसा करने लगी ॥ १४ ॥ तभी आकाशमे देवताओंगे नगाड़े बजने लगे । पश्चात् विराधके शरीरसे एक दिव्य पुरुष प्रकट हुआ ॥ १५ ॥ वह रामको प्रणाम करके बड़े आदरसे अपनी कहानी सुनाते हुए कहने लगा-पूर्व समयमें मै एक सुन्दर विद्याधर था, परन्तु दुर्वासा ऋषिने मुझको शाप देकर इस दशाको प्राप्त करा दिया ॥ १६॥ आज बहुत कालके बाद आपने मुझको उस शापसे मुक्त किया है। यह कह और रामकी स्तुति करके वह विमानमें बैठकर स्वर्ग चला गया ॥ १७ ॥ विराधके चले जानेपर राम लक्ष्मण तथा सीताके साथ सर्वसुखदायक शरभंग मुनिके वनमें पधारे ॥ १८ ॥ उनको नमस्कार करके तथा उनसे सम्मानित होकर वे एक रात्रि वहाँ ठहरे । मुनिश्रेष्ठ शरभंगने अपना सब पुण्य जनक चरणपर समर्पण करके रामके सामने ही चितामें प्रवेश किया और उनकी स्तुति करके विमानपर चढ़कर दिव्य रूपसे वैकुण्ठ धामको चले गये ॥ १९, २० ॥ वहाँसे रामने सुतीक्ष्ण मुनिके सुन्दर आश्रमकी ओर प्रयाण किया। वहाँ पहुंचकर मुनिको नमस्कार किया पुनिन उनका बहुत सत्कार करके अपने यहाँ ठहराया ॥ २१ ॥ यहाँ आरण्यके वनमध्य विविध आश्रमोंसे हजारो मुनि भाव थे ॥ २२ ॥ वे सब सीता तथा लक्ष्मणके सहित रामको नमस्कारकर और उनकी स्तुति करके उन्हें अपने-अपने आश्रममस ले
सर्गः ७ ]
सारकाण्डम्
६३
एकरात्रं त्रिरात्रं वा पंच सप्त दिनानि वा । पक्षमात्रं तु मासं वा सार्धमासमथापि वा ॥२४॥
त्रिमासान्पञ्चमासं वा षट्सप्ताष्टकाऽथवा । मात्रं संवत्सरं वापि स्वाश्रमेषु रघूत्तमम् ॥२५॥
सम्भाव्य चक्रुरातथ्यमधिकं चोत्तरोत्तरम् पन्याऽनुजेन सीतञ्चैव पूज्य विसर्जनम् ।२६।
भ्रमन्नेवं हि रामेण नव वर्षाणि दण्डके । आश्रमेषु मुनीनां च ह्यतिक्रान्तानि वै सुखम् ।२७॥
बहवो निहतास्तत्र राक्षसा भ्रमता तदा । राघवेण सह भ्रात्रा क्रीडाऽऽवनिप्रफन्यया ॥२८॥
नानाश्रमाश्रमपुष्पवनोपवनभूमिषु । नदीजलतट क्रौञ्चिखगद्रिस्थलवेण्वि ॥२९॥
जम्ब्वाम्राम्रातकादिनानावृक्षलतेषु हि । चकार सीतया क्रीडां रामो देव्या यथा शिवः ॥३०॥
अप रामो ययौ कुम्भसंभवस्यानुजाश्रमम् । सुमतिः पूजयामास राघव सहिताऽनिशम् ॥३१।
ततः सीतायुतो रामः शनैर्भात्रा मुदान्वितः । अगस्त्येरश्रमं प्राप नानाऋषिगणैर्वृतम् ३२।
प्रत्युद्गम्य मुनिश्चापि मुनिभिर्बहुभिर्वृतः । राघवं तं समालिंग्य स्वाश्रमं तेन मो ययौ ३३॥
अथ तं पूजयामास राघवं कुम्भसंभवः । रामाऽपि मानितस्तेन तस्थौ तत्र कियद्दिनम् ॥३४।
ततः स्तुत्या रमानाधमगत्यो मुनिसत्तमः । ददौ चाप महेन्द्रेण रामार्थं स्थापितं पुरा ॥३५॥
अक्षय्यौ बाणतूणीरौ खड्गं रत्नवभूषितम् । ततो रामो मुनेर्वाक्याद्गौतम्या उत्तरे तटे ।३६।
ययौ पंचवटीं रम्यां मार्गे दृष्ट्वाऽथ पक्षिणम् । जटायुषं नगकारमरुणात्मजमुत्तमम् ।३७॥
सखापं स्वपितुश्चापि सम्भाव्याय विवेश तम् । तत्र कृत्वा महाशालां यथा पूर्वे कृता गिरौ ॥३८॥
मृगमांसैर्बलिं दत्वा तस्थौ रामो यथासुखम् । सीतां संरक्षयामास जटायुः पक्षिराट् स्वयम् ॥३९॥
राघवस्य पंचवट्यां सीतया क्रीडतः सुखम् । सार्ध त्रीणि चवर्षाणि व्यतिक्रान्तानि पार्वति ।४०।
उने शूर्पणखापुत्र तपंतं शांबनामकम् । अद्रा ददौ दिव्यमस्त्रं तं शांबो न ददर्श सः ॥४१।
तद् वृन्ता लक्ष्मणः खड्ग वृक्षात्त्वष्टाऽवधत सः । वृक्षगुल्मे हतः सांबस्ततो राघबमब्रवीत् ४२।
जान और विधिवत् पूजा करत था ॥ २३ ॥ व एक दो दिन, पांच-सत मान अथवा पूरे वर्ष भर अपने आश्रमपर रखकर रघुत्तम रामका प्रतिदिन अधिकाधिक प्रेमसे आतिथ्य करते और अन्तमे पत्नी तथा भ्राता सहित रामका पूजन करके विदा करते थे ॥ २४-२६ ॥ इस तरह मुनियोंके आश्रमोंमें घूम फिरकर रामक सुखमे नौ वर्ष बिता दिया ॥ २७ । वहा भाई लक्ष्मणके साथ भ्रमण करते हुए रामने बहुतसे राक्षसों-को मार डाला ॥ २८ । रामन अनेक आश्रमामे, वागीच तथा चर बनामे नदीक जलमे, नानाबोध पर्वतके शिखर आदि स्थानोमे, जामुन, आम, केला, दान आदि अनेक वृक्षा तथा लतकुञ्जोमे सीताक साथ शिव-पार्वतीकी तरह क्रीडा की । २९ । ३० ॥ पश्चात् राम कुम्भज ऋषिके छोट भाई मार्र्कण्ड मुनिके आश्रमपर गये । उन बुद्धिमान मुनिने भा भायासहित राघवकी पूजा का ॥३१। वहांसे चलकर सीता तथा भाईके साथ राम विविध वृक्षामे मंडित अगस्त्य मुनिक आश्रमपर गये ॥ २२ ॥ वहां मुनि अगस्त्य अन्य मुनियो और महाऋ-षियोके साथ आग आय और रामका आलिङ्गन करके आश्रममे ले गये ॥ ३३ ॥ उन्होने रामकी विधिवत् पूजा की। उनसे पूजित होकर रामने वहां कुछ दिन निवास किया ॥ ३४ ॥ मुनिश्रेय अगस्त्यने रामकी प्रशंसा की और इन्द्रके द्वारा प्रदत्त तथा उनके लिये पहिलेसे ही रक्खा हुआ धनुष रामको दिया ॥ ३५ ॥ अक्षय बाणवाले दो तूणीर (तरकस) तथा रत्नजडित समशार दी। पश्चात् रामने मुनिके कथनानुसार गौतमी नदीक उत्तरी किनारपर स्थित रमणीक पञ्चवटीकी ओर प्रस्थान किया। रास्तेम उनको पर्वताकार अरुणपुत्र एव उनके पिताका श्रेष्ठ मित्र जटायु नामका पक्षी मिला। उससे सम्भाषण करके बनम आगे बढे। चित्रकूटकी तरह वहांपर भी उन्होने पर्णकुटी बनवाई ॥ ३६ ॥ ३९ ॥ वहां मृगोंके मांसकी बलि देकर राम सानन्दसे रहने लगे । पक्षिराज जटायु स्वयं सीताकी रक्षा करने लग ॥ ३८ ॥ ३९ ॥ हे पार्वती ! पञ्चवटीमे रामको सीताके साथ क्रीडा करते हुए साढ़े तीन वर्ष व्यतीत हो गये ॥ ४० ॥ उस वनम शूर्पणखाका पुत्र साम्ब तप करता था। यह देखकर ब्रह्मााने एक दिव्य खड्ग उसे दिया, पर इस बातका साम्बको पता नहीं लगा ॥ ४१ ॥ तब लक्ष्मणने
| ३४ | श्रीमदानन्दरामायणे | [ सर्गः ७ ] |
|---|
प्रायश्चित्तं ब्रह्महत्यां मे वद त्वं रघूत्तम । रामोऽप्याह हतः मांत्रो राक्षसो न मुनिर्हतः ॥४३॥
तच्छ्रुत्वा लक्ष्मणस्तुष्टो मात्रोयात्रापि तच्छ्रुत्वा । तन्मन्दरी पुत्रदुःखं राक्षसी कामरूपिणी ॥४४॥
विचचार शूर्पणखा नाम्नी च सर्वघातिनी । एकदा पञ्चवट्यां सा रामं दृष्ट्वाऽथ राक्षसी ॥४५॥
पुत्रदुःखसमाक्रांता धृत्वा रूपं मनोहरम् । कापट्यबुद्ध्या श्रीरामं सानुजं हंतुमुद्यता ॥४६॥
उवाच मधुरं वाक्यं वस्त्रालंकारमंडिता । कौ युवां का त्वियं रम्या किमर्थमागता वनम् ॥४७॥
कुतः समागतावत्र क्वाऽधुना गच्छतः पुनः । तत्तस्या वचनं श्रुत्वा रामः सर्वं न्यवेदयत् ॥४८॥
ततः सा राघवं प्राह मद भर्ता भव प्रभो । सोऽप्याह दयिता मेऽस्ति बहिरित्युदिति लक्ष्मणः ॥४९॥
प्रार्थयामास सौमित्रिं सा तं सोऽप्युत्तरं ददौ । अहं दासोऽस्मि रामस्य त्वं तु दासी भविष्यसि ॥५०॥
ततः क्रोधेन सा सीतां धर्तुं वेगेन दुद्रुवे । तदा तां राघवः प्राह ममायं शर उत्तमः ॥५१॥
चिन्हार्थं लक्ष्मणाय त्वं नीत्वा दर्शय वेगतः । महाकण्ठेनिनत्कार्यं सिद्धिं नेष्यति लक्ष्मणः ॥५२॥
इत्युक्त्वा राघवो बाणं ददौ तस्यै सुशोभनम् । सत्यं मत्वा रामवाक्यं सा ययौ लक्ष्मणं पुनः ॥५३॥
लक्ष्मणाय रामबाणं दर्शयामास राक्षसी । स बुद्ध्वा हृदयं भ्रातुः संधाय शरासने ॥५४॥
मुमोच बाणं वेगेन रामनामाङ्कितं शुभम् । स शरो गगने गत्वा घ्राणकर्णीछिद्रकृत्त्वान ॥५५॥
संछिद्य रामतूणीरे विवेश क्षणमात्रतः । घ्राणकर्णच्छिद्रजातरुधिरा साऽपि राक्षसी ॥५६॥
हाहतास्मीति जल्पन्ती ययौ भ्रातॄन्खरदूषणकान् । दृष्ट्वा स्वसां तादृशीं ते त्रिशिरःखरदूषणाः ॥५७॥
तन्मुखात्सकलं वृत्तं श्रुत्वा ते क्रोधसंयुताः । चतुर्दश महाघोरान् राक्षसान्प्रेषयंस्तदा ॥५८॥
उस खड्गको लेकर उस घने वनके सब वृक्षों और लताओंको काट डाला । उस दुष्टपुत्रके साथ साम्ब भी मारा गया । यह देखकर लक्ष्मण रामसे कहने लगे - ॥ ४२ ॥ हे रघुराज ! आप मुझे ब्रह्महत्यानिवारक कोई प्रायश्चित्त बतायें । तब रामने कहा- तुमने तो मांब नामक राक्षसको मारा है, न कि मुनिको ॥ ४३ ॥ ८८ ॥ यह सुनकर लक्ष्मण प्रसन्न हुए । उधर दण्डक रूप धारण करनेवाली शम्बकी माता शूर्पणखा राक्षसीने जब यह सुना तो पुत्रमरणके दुःखसे दुःखित होकर बारम्बार शूर्पणखा स्मरण करती हुई कापट्य रूपसे मार डालने की इच्छासे इधर-उधर विचरने लगी । एक दिन पञ्चवटीमें रामको देखकर वह राक्षसी पृथु दुःखसे व्याकुल हो उठी और मनोहर रूप धारण करके सीता-लक्ष्मण सहित रामको मारनेके लिए उद्यत हो गयी ॥ ४४ ॥ ४५ ॥ ४६ ॥ वह वस्त्र तथा अलंकारोंसे सजकर उनके पास जा पहुंची और इस प्रकार मधुर वचन कहने लगी तुम दोनों तथा यह सुन्दरी स्त्री कौन है और यहाँ वनमें तुम सब किस लिए आये हो ? ॥ ४७ ॥ कहाँसे आ रहे हो और अब आप कहाँ जानेका विचार है ? उनके प्रश्न सुनकर रामने अपना सब वृत्तान्त कह सुनाया ॥ ४८ ॥ तब वह बोली हे प्रभो कृपा करके आप मेरे पति बनो । उत्तरमें रामने कहा कि मेरे पास तो यह मेरा प्रिय पत्नी विद्यमान है । इसलिए तुम बाहर खड़े मेरे छोटे भाई लक्ष्मणके पास जाओ । ४९ । रामके कथनानुसार शूर्पणखाने बाहर जाकर लक्ष्मणसे अपनी इच्छा प्रकट की । लक्ष्मणने कहा कि मैं तो रामका दास हूँ तुम मेरी स्त्री बनकर क्या करोगी । मेरे साथ तुम्हें भी दासी बनना पड़ेगा । ५० । यह सुनकर शूर्पणखा अत्यन्त क्रुद्ध हो गयी और सीताको पकड़नेके लिए बड़े वेगसे झपटी । रामने उसे रोककर कहा कि यह मेरा सुन्दर बाण पहचाननेके लिए ले जाकर लक्ष्मणको दिखाओ । मरे बाणको देखते ही लक्ष्मण तुम्हारी इच्छा पूरा कर देगा । ५१ ॥ ५२ । यह कहकर रामने तुरन्त सन्धान तोड़ना एक बाण उसको दिया । रामकी बातको सत्य समझ वह राक्षसी बाण लेकर फिर लक्ष्मणके पास गयी ५३ ॥ वहाँ जाकर उसने लक्ष्मणको रामका बाण दे दिया । लक्ष्मण बड़े भाईका अभिप्राय समझ गये और धनुषपर चढ़ाकर रामनामसे अंकित उस शुभ बाणको छोड़ दिया । वह बाण राक्षसके पास गया और उसके नाक, कान, ओष्ठ तथा स्तनोंको काटकर पुनः क्षण भरमें रामकी तरकसमें लौट गया । कान, नाक ओष्ठ तथा स्तनोंसे रहित वह राक्षसी ॥ ५४-५६ ॥ 'हाय मैं मारी गया' इस प्रकार चिल्लाती हुई खर-दूषण आदि अपने भाइयोके पास जा पहुंची । बहनकी यह
सर्गः ७ ] उत्तरकाण्डम् ६५
तान् रामः क्षणमात्रेण चतुर्दशशार्यमम्। संप्रदर्श्य निजं लोकं प्रेषयामास लीलया ॥५९॥
तान् राक्षसान् मृतान् श्रुत्वा खगद्यास्ते त्रयः क्रुधा। युद्धाय निर्ययुः सैन्यैः सहिताश्च चतुर्दश ॥६०॥
रामोऽपि वधूं सीतां च गुहायां स्थाप्य बेगतः। चकार राक्षसैर्युद्धं शस्त्रैरस्त्रैर्भयावहम् ॥६१॥
चतुर्दशसहस्राणि शरीरूपाणि राघवः। कृत्वा तेषां च पुरतः शरैस्तान्मर्दयन्खगान् ॥६२॥
हन्ता खर दूषण च तथा त्रिशिराः शरैः। चतुर्दशसहस्रांस्तान्प्रेषयामास स्व पदम् ॥६३॥
मुहूर्तेन तु रामेण सहस्राणि चतुर्दश। मिता सेना खराद्यैश्च निहता गौतमीतटे ॥६४॥
खराद्याः कटका यत्र स्थितास्तच्च त्रिकटकम्। क्षेत्रं ख्यातं त्र्यंबकस्य तदेव प्रानपते भुवि ॥६५॥
जनस्थानं भृगुगणां ददौ वस्तुं रघूद्वहः। अथ सीता समालिङ्ग्य राघवं प्रशशंस सा ॥६६॥
अथ तां जानकीं प्राह रामो रहसि सादरम्। सीते त्वं त्रिविधा भूत्वा रजोरूपा वमानले ॥६७॥
वामांङ्गे मे सत्वरूपा बस छाया तमोमयी। पञ्चवट्यां दशाम्यस्य मोहनार्थं वमात्र वै ॥६८॥
तद्रामवचनं श्रुत्वा तथा सीता चकार सा। ततः सूर्पणखा लंकां गत्वा रावणमब्रवीत् ॥६९॥
धिक् त्वां राक्षसराजात्र वृत्तं चरैर्न वेत्सि यः। चतुर्दशसहस्रा सा सेना स्वद्वन्धुभिः सह ॥७०॥
मानुषेणैव रामेण जनस्थाने निपातिता। तस्याश्च वचनं श्रुत्वा तां दृष्ट्वा तादृशीं तदा ॥७१॥
सिंहासनारूढश्चालय पुनः पप्रच्छ तां स्वसाम्। वद किं कारणं युद्धे प्राह सा राक्षसेश्वरम् ॥७२॥
सुरम्भां जानकीं दृष्ट्वा मया चित्ते विचिंतितम् गवणार्ये विनेष्यामि धतुं तां तत्पुरोगता ॥७३॥
शारद्वाजेन सीताऽह दशास्येन तु रावण। सौमित्रिणा वचव्यामात्तथा राघवस्य च। ७४॥
मायोऽपि मे हतः पुत्रस्तण्डपानो निर्धवरूप। मत्ताणार्थं कृतं युद्ध वधुभिस्ते निपातिताः। ७५॥
यह देखकर त्रिशिरा, खर और दूषण उनके मुखसे सब समाचार सुनकर क्रोधयुक्त हो चौदह भयानक राक्षसोंको उसी समय रामसे लड़नेके लिये भेजा ॥ ५७ । ५८॥ तब रामने चौदह बाणोंसे क्षणमात्रमं लीला-पूर्वक उनको मारकर अपने लोक भेज दिया ॥ ५९ ॥ उनके मारे जानेका समाचार सुनकर खर आदि तीनों राक्षस क्रुद्ध होकर चौदह हज़ार मतिकोंके साथ युद्धके लिए निकल पड़े ॥ ६० ॥ राम भी सीता तथा लक्ष्मणको एक गुफामे रखकर शीघ्र अस्त्र-शस्त्रोंसे प्रहार करते हुए राक्षसोंके साथ भयानक युद्ध करने लगे ॥ ६१ ॥ उस समय राम अपने चौदह हज़ार रूप बनाकर उनके सामने गये और समरभूमिमें उन सबका मर्द मर्दन कर डाला ॥ ६२ ॥ उन्होंने खर, दूषण, त्रिशिरा तथा चौदह हज़ार राक्षसोंको बाणोंसे मारकर अपने धाम भेज दिया ॥ ६३ । इस प्रकार मुहूर्त्तमात्रमें रामने चौदह हज़ार सैनिकों तथा खर आदिको गौतमी तटपर किनारे मार डाला ॥६४॥ जहाँ ये खरा दूषण त्रिशिरा तीनों भाई कटक रूपसे रहते थे। वह स्थान त्रिकटक न मस प्रसिद्ध था और उसीको लोग त्र्यम्बक भी कहते थे ॥ ६५ ॥ तदनन्तर रघुनन्दन रामने वह स्थान त्रिकटक ( त्र्यम्बक ) ब्राह्मणोंको निवास करनेके लिए दान दे दिया । यह सब देखकर सीता रामका आलिंगन करके उनकी प्रशंसा करने लगीं ॥ ६६ ॥ एक दिन राम एकान्तम सीताके सादर कहने लगे—हे सते ! तुम तीन रूपोंको धारण करके रजोरूपमे अग्निम समायरूपसे छायाकी तरह मेरे वायें अगमें और तमोमयी बनकर रावणको मोहित करनेके लिये यहीं पञ्चवटीमें निवास करो ॥ ६७ । ६८ ॥ उत्तर उस बचनको सुनकर सीतान वैसा ही किया । तभी शूर्पणखा लंकामें जाकर रावणसे बोली — ॥ ६९ ॥ हे राक्षसराज ! तुम्हारे जैसे राजाको धिक्कार है, जो दूतोंके द्वारा तुम्हें राज्यकी दशाका पता नहीं लगता । चौदह हज़ार सेना सहित तुम्हारे भाइयोंको मनुष्यरूपवाले रामने दण्डकारण्यमे मारकर गिरा दिया । उसके इस बचनको सुन तथा उसका यह दशा देख सिंहासनसे कुछ ऊंचे होकर वह अपनी बहिनसे पूछने लगा कि युद्ध होनेका क्या कारण है, सो बतलाओ । तब वह राक्षसेश्वर रावणसे बोली— । ७०-७२ ॥ विदर्भोंमें परम लावण्यमयी देखकर मैने निश्चय किया था कि इसको रावणके लिये ले आऊँगी । यह विचारकर मैं उसकी पकड़नेके लिये आगेमें गयी ॥ ७३ ॥ हे रावण ! इतनेहीम एक बाणने मेरी यह दशा कर दी । रामके
६६ | आनन्दरामायणे | [ सर्गः ७
यद्यस्ति पौरुषं किञ्चित्तार्ह सीतां समानय । नोचेदधोमुखस्तिष्ठ यथा स्त्री हतभर्तृका ॥ ७६ ॥
तत्तस्या वचनं श्रुत्वा मान्वयामास तां स्वसाम् । तौ रामलक्ष्मणौ हत्वा तव शोकाप्रमार्जनम् ॥ ७७ ॥
करोम्यहं लोहितेन तयोः स्नेटं भजस्व मा । एव नानाविधैर्वाक्यैः सान्त्वयित्वा स्वसां मुहुः ॥ ७८ ॥
स्वहितस्योपदेष्टारं मातुलं तपसि स्थितम् । ययौ रथेन मारीचं तस्मै वृत्तं न्यवेदयत् ॥ ७९ ॥
सोऽथ तं भीषयामास नाभिनपं मुहुर्मुहुः । विश्वामित्राध्वरे त्यक्तमात्मानं तं न्यवेदयत् ॥ ८० ॥
रामारण्या परां रत्नं रजतं ह्यवधूपितम् । श्रुत्वाऽत्र र्याद्ववर्णञ्चिद्राप मन्त्रं बिभेम्यहम् ॥ ८१ ॥
केन ते शिक्षिता बुद्धिरियं लङ्काविघातिनी । आम्ररूपोऽस्ति कः शत्रुर्येनेयं शिक्षिता मतिः ॥ ८२ ॥
कथां न कुरु रामस्य तं दृष्ट्वा न्वं मरिष्यसि । ततः क्रोधेन तं प्राह यदि नायासि राघवम् ॥ ८३ ॥
मया सद्यो वधिष्यासि त्वामतः कुरु मद्वचः । धृत्वा त्वं मृगरूपञ्च गवस्त्वमनुयास्यति ॥ ८४ ॥
त्वं शब्दं कुरु रामस्य लक्ष्मणस्तेन यास्यति । ततस्तां जानकीं वेगाल्लङ्कां स्वामानयाम्यहम् ॥ ८५ ॥
लङ्कार्द्धं ते दास्यामि स्वां राज्यादशुभादहन् । इति तस्याग्रहं दृष्ट्वा मारीचो ह्यचिन्तयत् ॥ ८६ ॥
रामहस्तान्मृतिः श्रेष्ठा माऽस्तु रावणहस्ततः । इति निश्चित्य मारीचस्तथेत्युक्त्वा ययौ तदा ॥ ८७ ॥
रावणेन रथे स्थित्वा गत्वा पञ्चवटीं प्रति । धृत्वा हैममृगाधीत्री मोहयामास जानकीम् ॥ ८८ ॥
सा दृष्ट्वा तामनी दृष्ट्वा शृम शवद्रममब्रवीत् । क्रीडार्थं मां मृगं हेम धन्वा देहि रघूत्तम ॥ ८९ ॥
मृगश्चेद्वानभिन्नांगः करोमि कंचुकीं स्वयः । तत्तस्या रचनं श्रुत्वा ज्ञात्वा गर्व रघूत्तम । ९० ॥
कहलक्ष्मणने पंचवटीमें डेरो पड़ रहा सो है ॥ ७४ ॥ उन्होंने बिना किसी कारण तपस्या कर। हुए मेरे प्राण-प्रिय पुत्र सम्बकको भी मार डाला । तब युद्ध कलह करनेके लिए खर-दूषणादि भाईयात रामके साथ युद्ध किया । किन्तु उसने उन्हें भी मार डाला ॥ ७५ ॥ यदि ऐसे तुझे भी बल हो तो सीताका हरण कर नहीं तो पतित मर जानपर विधवा स्त्रीकी तरह नीचा मुंह करके बैठा रह ॥ ७६ ॥ उसवे वचन सुनकर रावण अपनी बहिनको समझाने लगा और बोला कि मैं राम-लक्ष्मणको मारकर उनके खूनसे तुम्हारे आंसूओंका माजन करूंगा-तुम दुःखित न होना । इस प्रकार अनेक वाक्योंसे उसने भगिनीको सान्त्वना समझाया ॥ ७७ ॥ ७८ ॥ इसके पश्चात् रथपर बैठकर वह हितका उपदेश करनेवाले तथा तपमें स्थित अपने मामा मारीचके पास गया और उसे सब हाल कह सुनाया ॥ ७९ ॥ तब मारीच अपने भाव रावणको बार-बार डराता हुआ बोला कि रामने मुझे विश्वमित्रके यज्ञके समय बाणसे उठाकर समुद्रके किनारे फेंक दिया था ॥ ८० ॥ तभी से मैं रण, रन, रजत (चांदी), रमम, सभा, तथा रमणी आदि नामोंके रकार अक्षर सुनने मात्रसे ही डर जाता हूँ (अर्थात् रामके भयसे मैंने इन सब चीजोंसे प्रेम करना भी छोड़ दिया है ॥ ८१ ॥ लंकाका नाश करनेवाली यह मंत्रणा तुमको किसने दी है ? वह मित्ररूपमें छिपा हुआ तुम्हारा शत्रु ही है, जिसने तुमको यह मति दी है ॥ ८२ ॥ उसकी बात मत सुनो, नहीं तो मारे जाओगे । यह सुना तो शुद्ध होकर रावण मारीचसे बोला-यदि तुम रामके पास नहीं जाओगे तो मैं तुम्हें मार डालूंगा। इसलिये मेरा कहा मान सो ! तुम मृग बनकर जब रामके पास जाओगे तो राम तुम्हारे पीछे चल देगा । वनमें दूर से जाकर तुम रामके जैसा स्वर बनाकर 'हा लक्ष्मण' ऐसा चिल्लाना । तब लक्ष्मण भी आश्रम छोड़कर तुम्हारे ओर चल देंगे। उस समय मैं शीघ्र से ताको अपनी लंकामें उठा लाऊंगा ॥ ८३-८५ ॥ यदि मेरा कार्य सिद्ध हो जायगा तो मैं तुमको लंकाका आधा राज्य दे दूंगा। उसके आग्रहको सुनकर मारीचने मनमें विचार किया कि रावणके हाथसे मरनेकी अपेक्षा रामके हाथसे मरना अच्छा है। यह निश्चय करके मारीच 'बहुत अच्छा' कहता हुआ रथपर सवार होकर रावणके साथ पंचवटीकी उसी समय चल पड़ा। वहीं जाकर उसने सुवर्णका मृग बनकर सीताको मोहित कर लिया ॥ ८६-८८ ॥ तब अमोलगमयी छपारूपवाणी सीता मृगको देखकर रामसे बोलीं- हे रघूत्तम राम ! इस मृगको पकड़कर मुझे दे दो। मैं उसके साथ क्रीड़ा करूंगी ॥ ८९ ॥ और यदि बाणसे मारकर ला हो तो मैं उसके चमड़ेकी कांचली बनाऊंगी। सीताके वचन सुन उपा कुछ सोर-समझकर रघूत्तम राम सीताकी रक्षाके लिये भाई लक्ष्मणको
सर्गः ७ ] सारकाण्डम् ६७
सीताया गच्छ बंधुं मस्त्रीष्याशु मृगं ययौ । ततः पलायनं चक्रे मृगो रामं विरूपयन् ॥ ९१ ॥
शमबाणेन भिन्नांगः शब्दं दीर्घं चकार सः । हा सौमित्रे रमागच्छ हा हतोऽस्म्यथ कानने ॥ ९२ ॥
इत्युक्त्वा रामवद्वाचा ममार रुधिरं वमन् । तं शब्दं जानकी श्रुत्वा चोदयामास लक्ष्मणम् ॥ ९३ ॥
सोऽप्याह रामवत्तन्न नेदं गीर्न भयं त्यज । ततः सा तं पुनः प्राह जानामि तव चेष्टितम् ॥ ९४ ॥
भरतस्योपदेशेन मृतिं रामस्य वाञ्छसि । अथवा मेऽभिलाषोऽस्ति तर्हि प्राणान् त्यजाम्यहम् ॥ ९५ ॥
तच्छ्रुत्वचनं पश्याः श्रुत्वा वाच्या महद्वचम् जानकीं प्राह सौमित्रिर्मातः शृणु वचो मम ॥ ९६ ॥
रामवाक्यं ह्युरस्कृत्य जनन्याज्ञा मया नया । ताडितं वाक्यशरेणाद्य भेष्यस्यस्याद्यचञ्चलम् ॥ ९७ ॥
तथापि शृणु मद्वाक्यं
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें६८ आनन्दरामायणे [सर्गः ७
चकार तुमुलं युद्धं रावणेन स पक्षिराट् । निजपद्भ्यां मुखेनाथ चूर्णीकृत्य रथोत्तसम् ॥१०९॥
मगवृष्टिं विनिजित्य बभञ्ज तद्धनुर्महत् । मुकुटं न दश मंछिद्य कृत्वा देहं तु जर्जरम् ॥११०॥
मूर्च्छितं रावणं कृत्वा तां सीतां नेन्यवैनयत् । स्वस्थाभूतो दशास्योऽपि ताडयामास तं पदा ॥१११॥
क्रोधेन भृशताविद्धः पक्षिणा जर्जरीकृतः । ततो जटायुः पतितो वमन् रक्तं मुखेन सः ॥११२॥
ततो विहायसा सीतां निनाय रावणः पुनः । रामरामेति जल्पन्ती सीताऽभूम्यस्तलोचना ॥११३॥
उत्ससर्ज वरध्वाध पथि स्वाभरणानि सा । दृष्ट्वाऽधः पर्वते प्रोच्चैः संस्थितान् पञ्च वानरान् ॥११४॥
प्राक्षिपत्कपिमध्येऽथ भूषनानि नृपोत्तमम् । ततो दशास्यस्तां नीत्वा ह्यशोके सन्यवेशयत् ॥११५॥
प्रार्थयामास तां सीतां नोत्तां सा ददौ तदा ।
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंअद्यापि दृश्यते स्पष्टा नदीरूपा भयप्रदा पाषाणभूम्यां तत्रैव रावणस्य पदं महत् ॥१२६॥
अद्यापि दृश्यते सौम्यं गर्तशूर्पं नरोत्तमैः । खरादेर्युद्धसमये पंचवट्यां विदेहजा । १२७॥
गुहायां गोषिता भर्त्रा साद्यापि तत्र दृश्यते । यथा रामो लक्ष्मणोऽपि पञ्चवट्यां सदैव हि ॥१२८॥
दृश्यतेऽद्यापि भो देवि सञ्जनैर्ज्ञानदृष्टिभिः । अज्ञानदृष्टिभिन्ने तु दृश्यते प्राकृतरूपिणः । १२९॥
रामतीर्थ रामकृतं सीतालक्ष्मणसंस्कृतैः । तोयैस्तत्र तु सांतव्यै दृश्यतेऽद्यापि मानवः ॥१३०॥
रामेण सीतया यत्र शय्यायां पर्णनोपरि । कृत पूर्व तु शयनं रामशय्यागिरिः स्मृतः । १३१॥
शय्यारूपाणि दृश्यंतेऽद्यापि तत्र तृणानि हि । रामोऽपि लक्ष्मणं दृष्ट्वा श्रुत्वा सीतावधोद्यमम् ॥१३२॥
निवेदितं लक्ष्मणेन क्रोधाद्वाष्पपयेनसा । निमित्तान्यनिष्टोराणि
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें| ७० | आनन्दरामायणे | [ सर्गः ७ |
|---|
त्वं गताऽसि समीपं श्रीराघवस्य तदा वने । सीमारूपेण तं रामं त्वया प्रोक्तं शुभं वचः ॥१४३॥
राम राजीवपत्राक्ष मामग्रे पश्य जानकीम् । क्रीडन्वाऽत्र मया सार्धमेहि शीघ्रं सुखी भव ॥१४४॥
इत्युक्तो राघवः श्रुत्वा विहस्य त्वां वचोऽब्रवीत् जानाम्यहं त्वां काऽसीति सीतान्वं नसि वेद्म्यहम् १४५
त्वं किं सीतास्वरूपेण मोहयस्यत्र मां वने । एवं पुनः पुनः प्रोक्ता यदा त्वं राघवेण हि ॥१४६॥
तदा त्वया तत्स्वरूपं तत्त्वं सत्यं मयेरितम् । ततो नत्वा रामचन्द्रं प्रार्थयित्वा पुनः पुनः ॥१४७॥
आगताऽसि पुनर्मां त्वं कैलासशिखरेऽमले । त्वं का त्वं किमिति प्रोक्ता राघवेण पुनः पुनः ॥१४८॥
या त्वं सा दंडके जाता म्बिकानाम्नांबिका वने । त्व लज्जिताऽसि शंभोण यत्र तत्र त्वय स्थले
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंसर्गः ८ ] सारकाण्डम् ७१
सर्गः ८ ] सारकाण्डम् ७१
तिष्ठन्त्यग्रे मतंगादिमुनीनां परिचारिकाः । शबरीदर्शनार्थं त्वं तत्र याहि रघूत्तम ॥ १६०॥
कथयिष्यति सा सीताशुद्धिं ते रघुनंदन । इत्युक्त्वा राघवं नत्वा स्तुत्वा स्वर्गं ययौ मुदा ॥ १६१॥
ततो रामो लक्ष्मणेन शबरीसंनिधिं ययौ । साऽपि संपूज्य श्रीरामं विकैशैर्वनसंभवैः ॥१६२।
चितामारोढुमुद्युक्ता राघवं प्राह हर्षिता । ऋष्यमूकगिरावग्रे सुग्रीवो मंत्रिभिः सह ॥१६३।
वर्तते तस्य सख्येन सीताशुद्धिं लभिष्यसि । गच्छ राम इतस्त्वमद्य पंपानाम सरोवरम् ॥१६४।
तत्तटाके तु वृक्षाणां फलानि विविधानि च । भक्षस्व त्वं जलं पीत्वा याहि सुग्रीवसंनिधिम् ॥१६५॥
इत्युक्त्वा शबरी रामं नत्वा
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें७२ आनन्दरामायणे [ सर्गः ८
मां हन्तुं धृतकोदण्डौ वलगुशौरो नराकृती । इतोऽस्माभिः प्रगन्तव्यं मन्त्रं शृणु मयोच्यते ॥४॥
गच्छ जानीहि भद्रं ते वटुरूपेण द्विजाकृतिः । ताभ्यां संभाषणं कृत्वा जानीहि हृदयं तयोः ॥५॥
यदि तौ दुष्टहृदयौ संज्ञां कुरु कराग्रतः । साधुत्वे स्मितवक्त्रोऽभूरथ जानीहि निश्चयम् ॥६॥
तथेति वटुरूपेण गत्वा नत्वा रघूत्तमम् । कौ युवां पुरुषव्याघ्राविति पप्रच्छ मारुतिः ॥७॥
तदन्तं लक्ष्मणः प्राह पूर्ववृत्तं सचिस्तरम् । शबर्यानयनाद्रामः सख्यं कर्तुं समागतः ॥८॥
सुग्रीवनाथ तच्छ्रुत्वा स्वरूपं मारुतिस्तदा । चकार नैजं प्रकटं स्वीयं वृत्तं न्यवेदयत् ॥९॥
मत्स्कन्धमधिरूढ्वाद्य पर्वतं गन्तुमर्हथः । तथेति मारुतेः स्कन्धे मध्विनौ तौ बभूवतुः ॥१०॥
उपत्यात गिरेर्मूर्द्धिन क्षणादेव
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंसर्गः ८] सारकाण्डम् ७३
सर्गः ८] सारकाण्डम् ७३
निश्चितं मनसा वाली दुर्मदेन हतस्त्विति । एतस्मिन्नन्तरे श्रुत्वा किष्किन्धां विपुवेदिताम् ॥१६॥
गुहाद्वारे शिलामेकां निधाय दुर्मदस्य च । यन्मतो मार्गरोधार्थं किष्किन्धामगमं स्वयम् ॥१७॥
मां दृष्ट्वा रिपवः सर्वे वेगाच्चक्रुः पलायनम् । अनिच्छतं मन्त्रिणो मां तद्राज्ये समवेशयन् ॥२०॥
ततो दृष्ट्वा रिपुं वाली दृष्ट्वा मां स्वपदस्थितम् । संताड्य नगरान्मां स बहिर्न्यष्कासयत्तदा ॥२३॥
ततः स सर्वदेशेषु वादयामास दुन्दुभिम् । भूपां सुग्रीवपाता यः स वध्यो भवेदिति ॥२४॥
ततो लोकान्वरित्यज्य ऋष्यमूकं मयाऽऽश्रितः । एकदा दुन्दुभिर्नाम दैत्यो महिषरूपधृक ॥२५॥
युद्धाय वालिनं रात्रौ समाह्वयत वीर्यवान् । ततो वाली समागम्य धृत्वा शृंग करेण तु ॥२६॥
हस्ताभ्यां
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें| ७४ | आनन्दरामायणे | [ सर्गः ८ |
|---|
दशयोजनपर्यन्तं तथा बाणेन वै पुनः । चक्राकारान् सप्त तालान् दृष्ट्वा देहे महोः प्रभुः ॥३५॥
स्वोयांशुष्ठेन पीमितैः पदं किंचिद्विपर्य्ययम् । ऋजुं कृत्वा पन्नगं तं शेषांशेन स्थित भुवि ॥३६॥
सुग्रीवप्रत्ययार्थं हि सप्त तालान् बिभेद सः । गुहायामर्कदा तालफलादि स्थापितनि हि ॥३७॥
बलिना मम नीतानि तेन सर्पं ददर्श सः । नमश्चपञ्चापि वृक्षाश्च भविष्यन्तीति वानरः ॥३८॥
सर्पिण्याहृद्य तान् छेत्ता यस्ते हन्ता न संशयः तद् दृष्ट्वा रामसामर्थ्यं तस्मिन्प्रत्ययमाप सः ॥३९॥
सुग्रीवस्त पुनः प्राह राघवं तुष्टमानसः वालिन सुगनाधेन पुरा दत्ताऽस्ति मालिका ॥४०॥
यां दृष्ट्वा रिपवो युद्धे गनवीर्या भवन्ति हि । या पुरा कश्यपेनैव तपसा दूकरण च ॥४१॥
शिवाल्लब्धा
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें