सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

श्रीमदानन्द रामायण (९ काण्ड संपूर्ण - हिन्दी अनुवाद सहित)

Srimad Ananda Ramayana Hindi

महर्षि वाल्मीकि / अज्ञात द्वारा

स्रोत: Srimad Ananda Ramayana Complete 9 Kandas with Hindi Translation (उद्गम)

DevanagariHindipublished811 पृष्ठ

सर्गः ७ ] यात्राकाण्डम् [ १०५

सर्गः ७ ] यात्राकाण्डम् [ १०५

स्नात्वा दक्षिणाशां च ततो रामो ययौ पुनः । पूर्वदेशे नृपैर्निमानितः पूजितोऽपि च ॥१३७॥
गृहीत्वा स्वकरं तेभ्यस्तैः सहैव शनैः शनैः । विमानेन सुखेनैव तीर्थान्यन्यानि सेवितुम् ॥ १३८॥
श्रीरामो याम्यदिग्भ्रान्ति दक्षिणाभिमुखो ययौ, एवं प्रोक्ता पूर्वदेशयात्रा रामेण या कृता ॥१३९ ।
इति श्रीमदानन्दरामायणे यात्राकाण्डे पूर्वदेशतीर्थयात्रावर्णनं नाम षष्ठः सर्गः । ६ ।।


सप्तमः सर्गः

( श्रीरामके द्वारा दक्षिणभारतकी तीर्थयात्रा )

श्रीरामदास उवाच

ततो रामः समुल्लङ्घ्य मत्स्यनीथं मनोरमम् । तीर्त्वा महानदीं कृष्णां पश्यन् पुण्यस्थलानि सः ॥ १ ॥
ततो ययौ नार्गलहं रामः पानकनामकम् । कृष्णाब्धिसंगमे स्नात्वा दत्त्वा दानं निजेच्छया ॥ २॥
पश्यन्नानास्थलच्छेयं ययौ श्रीशैलपर्वतम् । स्नात्वा स नीलगङ्गायां दृष्ट्वा श्रीमल्लिकार्जुनम् ॥ ३ ॥
तत्रैव कृष्णा सा गङ्गा नीलगङ्गेति नामतः श्रीमल्लेशशिरो दृष्ट्वा पुनर्जन्मनिवारकम् ॥४।
शिखरेश्वरस्य शिखराद्ब्रह्मकुण्डे विगाह्य च भीमकुण्डे ततः स्नात्वा नयां निर्वृतिसंगमे ॥५॥
तुङ्गभद्रासंगमेऽपि महानदीसरोवरे विगाह्य भवनाशिन्यां वशो दृष्ट्वा महोबलम् । ६।।
नारसिंह ततो नत्वा कृत्वा स्तम्भप्रदक्षिणाः गत्वा पुष्पगिरी तत्र पिनाकीमगदात्तथा ॥७॥
पश्यन् पुण्यस्थलानीशं च दृष्ट्वा पम्पामरोवरम् । किष्किन्धायां ततो गत्वा सुग्रीवाद्यैः सुपूजितः ॥८॥
सुग्रीवाद्यैर्वानरैश्च विमानेन विहायसा । प्रवर्षणगिरिं स्वीयगुहां रम्यां प्रदर्शयन् ॥९॥
वैदेहीं कौतुकाद्रामः किंचित्कृत्वा विमाननम् द्वितीये भीमकुण्डेऽथस्नात्वा गत्वा षडाननम् ।१० ।
स्नात्वाऽगस्त्यकुण्डमध्ये षडाननार्चार्थमनेकशः कनकगिरिस्थं शंभुं नत्वा सुपूज्य राघवः ।।११।


किनारे आये। वहाँ उन्होंने अपने नामका एक उत्तम पर्वत नियत किया। बादमें सागरके साथ गोदावरी-सङ्गममें स्नान किया पश्चात् वे दक्षिणापांत पूर्वकी ओर आ गये। वहाँ अन्य राजाओं द्वारा पूजित तथा सम्मानित होकर और उनसे कर लेत हुए उनको भी साथ लेकर धीरे धीरे विमानके द्वारा अन्यान्य तीर्थोंको देखनेकी इच्छा से दक्षिण भारतकी ओर बने । इस प्रकार रामकी पूर्वप्रदेशकी यात्रा समाप्त हुई ॥१३५-१३९॥
इति श्रीमदानन्दरामायणे यात्राकाण्डे 'ज्योत्स्ना' भाषाटीकायां पूर्वदेशयात्रावर्णनं नाम षष्ठः सर्गः ॥ ६ ॥

श्रीरामदासने कहा — वहाँसे राम मनोहर मत्स्य देशसे होते हुए महानदी तथा कृष्णाको पार करके अन्यान्य पवित्र स्थानोंको देखते हुए पानक नृसिंहतीर्थ गये। पश्चात् कृष्णा तथा समुद्रके सङ्गममें स्नान करके उन्होंने अनेक दान पुण्य किये ॥ १ । २ । वहाँसे विविध वनोंका सौन्दर्य देखते हुए राम श्रीशैल पर्वतपर पधारे। वहाँ नीलगङ्गामें स्नान करके श्रीमल्लिकार्जुनके दर्शन किये ॥ ३ ॥ यहाँपर कृष्णा नदीका ही नाम नीलगङ्गा पड़ गया है । पुनर्जन्मके निवारक श्रीशैलशिखरको देखकर शिखरेश्वरके शिखरसे निकले हुए ब्रह्मकुण्डमें स्नान किया । इसके अतिरिक्त भीमकुण्ड, निवृत्तिसङ्गम, तुङ्गभद्राके सङ्गम, महानदीके सरोवर और भवनाशिनीमें स्नान किया। वहाँ महाप्रतापी नरसिंहजीका दर्शन किया तथा स्तम्भकी प्रदक्षिणा की। वहाँसे मार्ग पुष्पगिरिपर आकर पिनाकिनी नदीमें स्नान किया ॥४-७॥ बादमें अनेक आश्रमों तथा विविध पुण्यवनोंको देखते हुए पंपासरोवर और वहींसे किष्किन्धा गये। वहाँ सुग्रीव आदिन रामका विधिवत् पूजन-सत्कार किया ॥ ८ ॥ वहाँसे सुग्रीव आदि वानरोंका साथ ले तथा विमानपर आरूढ़ होकर आकाश-मार्गसे प्रवर्षण गिरिपर पधारे। वहाँ जानकीको अपना निवासगुफा दिखलाकर आराम कुछ हँसे। फिर भीमकुण्डमें स्नान करके षडानन कार्त्तिकेय स्वामीका दर्शन करनेके लिए गये ॥९ । १०॥ अगस्त्यकुण्डमें

१९६ | आनन्दरामायणे | [ सर्गः ७

श्रीमन्तं त्वा रङ्गं नमस्कृद्वेङ्कटं भुवि । गोविन्दराजं तं नत्वा तृत्तिपत्तत्त्वसंस्थितम् ॥१२॥
स्नात्वा कपिलधारायां नांधयादं विधाय च । ततः शेषाचलं गत्वा स्नात्वा पुष्करिणीजले ॥१३॥
वेङ्कटेशं पूजयित्वा पंचतीर्थावगाह्य च । सुवर्णमुखरीप्रान्तस्थं श्रीकालहस्तिनम् ॥१४॥
पूजयित्वा ययौ काञ्च्यां रामः शिवह्रदाभिधम् । एकाम्रनाथं पूज्य सर्वतीर्थं विधाय च ॥१५॥
कामाक्षीमंबिकां नत्वा स्नात्वा वैगावतीजले । नत्वा वरदराजं च पक्षितीर्थं ततो ययौ ॥१६॥
पद्मं विधुं नामानौ पक्षिणौ बहुवर्षशः । पूजयन्तौ ततः शीघ्रं धीरनद्यां विगाह्य च ॥१७॥
नत्वा त्रिविक्रमं तत्र गतोऽरुणाचलं नलः । मुक्तिदं स्मरणान्नत्वा नत्वा मणिनदीतटम् ॥१८॥
मणिमुक्तानदीतीरे वृद्धाचलमगात्ततः । वृद्धाचलेशं संपूज्य वटशैलं ततो ययौ ॥१९॥
वटशालेश्वरा पूज्य ततः श्रीमृष्टिमथागात् । तत्र यज्ञवराहं च संपूज्य जगदीश्वरम् ॥२०॥
चिदम्बरमथागात्तद्दर्शनादेव मुक्तिदम् । लिखिता यत्र शेषेण शिलायां ताण्डवाकृतिः ॥२१॥
कावेरीं च ततस्तीर्त्वा सिंहक्षेत्रं ततो ययौ । नत्वा अन्नपुरेशं च वैद्यनाथं प्रणम्य सः ॥२२॥
श्वेतारण्यं ततो गत्वा शंखकुण्ड्यां विगाह्य च । छायावनं ततो दृष्ट्वा ययौ गौरीमयूरकम् ॥२३॥
वेदारण्यं ततो गत्वा नत्वा मध्यार्जुनं शिवम् । स्नात्वाऽथ वृद्धकावेर्यां कुंभकोणं विलोक्य च ॥२४॥
श्रीनिवासं ततो दृष्ट्वा दृष्ट्वा वृन्दावनं शुभम् । मारनाथं ततो दृष्ट्वा श्रीरङ्गं च ददर्श सः ॥२५॥
प्रयागमाधवं नत्वा गत्वाऽऽग्रशिरसः स्थलम् । विलोक्याकृष्णनीलाभं यत्वाऽथ कमलालयम् ॥२६॥
त्यागेश्वरं समभ्यर्च्य गयातीर्थे विगाह्य च । दक्षिणारकाख्यां च श्रीगोविंदं प्रणम्य सः ॥२७॥
जैपालाख्यं पुरं गत्वा गत्वा चामयडेश्वरम् । सिद्धेश्वरं नमस्कृत्य पुन सम्धारितं स्वयम् ॥२८॥
स्नात्वा वै नवपाषाणे ययौ वेद्याश्च पूजनम् । स्नात्वा वेतालतीर्थे वै तीर्त्तार्यं सागरस्य च ॥२९॥

स्नान करके अंतक तर्पण दिया। अनन्तर श्रीरंगपर विराजमान रामका दर्शन करके उनका पूजन की ॥ १२॥ बादमें
श्रीरंगका दर्शन करके पृथ्वीपर प्रसिद्ध श्रीवेङ्कटको नमस्कार किया। तदनन्तर तृप्तिपत्तन (तिरूपति नगर)
में स्थित गोविन्दराजके दर्शन किये ॥ १२ ॥ वहीं कपिलधारापर स्नान करके संध्यावंदनादि किया। बहुरि
शेषाचलपर जाकर पुष्करिणीके जलमें स्नान किया ॥ १३ ॥ वेङ्कटेश भगवान्‌की पूजा-अर्चा करनेके बाद
पंचतीर्थमें स्नान किया। इसके सुवर्णमुखरीके तीरपर विराजमान श्रीकालहस्तीश्वरका पूजन करके राम शिव
तथा विष्णुके प्रिय शिवकंचीकी ओर विदाव हो गये। वहाँ एकाम्रेश्वरकी पूजा करके सभी तीर्थोंमें अवगाहन
किया ॥ १५ ॥ तब कामाक्षी देवीको नमस्कार करके वेगवतीके पवित्र जलमें स्नान किया। वहाँसे आगे वर-
दराजका दर्शन करके पक्षितीर्थ गये ॥ १५ ॥ १६ ॥ वहीं पूषा तथा विधाता नामक दो पक्षियोंकी पूजा करके
सीताके साथ विमानेपर बैठकर शीघ्र ही धीरनदीपर पधारे, वहाँ स्नान कर और त्रिविक्रमका दर्शन करके
अरुणाचल गये । स्मरणमात्रसे मुक्ति देनेवाले अरुणाचलको नमस्कार करके मणिमुक्ता नदीके तटपर स्थित
वृद्धाचलपर गये। वहाँ वृद्धाचलेश्वरकी पूजा करके वटशाल गये ॥ १७-१९ ॥ वहाँ वटपालेश्वरीकी पूजा करके सृष्टि-
तीर्थ गये । वहीं यज्ञवराहकी पूजा करके दर्शनमात्रसे निर्वाण पद देनेवाले चिदम्बरेश्वरके दर्शनार्थ पधारे।
वहाँपर शिलामें शेषनागकी लिखी हुई तांडवचित्रावली देखी ॥ २० ॥ २१ ॥ पश्चात् कावेरीको पार करके
सिंहक्षेत्र गये। बादमें अन्नपुरेश और वैद्यनाथको प्रणाम करके श्रीराम श्वेताण्य पधारे वहाँ शंखकुण्डीमें
स्नान किया। वहाँसे छायावन होकर गौरीमयूर गये । वहाँसे वेदारण्य आकर मध्यार्जुन शिवका दर्शन
किया। पश्चात् वृद्धकावेरीम स्नान करके कुम्भकोण देखा। २२-२४ ॥ वहाँसे आगे श्रीनिवासका दर्शन करके
चित्ताकर्षक वृन्दावनकी ओर गये । तदनन्तर सारनाथका दर्शन करके श्रीरंगमके दर्शनार्थ आगे बड़े ॥ २५ ॥
वहाँ प्रयागमें वेणीमाधवका दर्शन करके बालशिरस नामक स्थानपर गये । वहाँही अंतमें चाकाशके
समान लीलाकमलालय देखा ॥ २६ ॥ बादमें त्यागेश्वरकी पूजा करके गयातीर्थमें स्नान किया और
दक्षिण द्वारका और श्रीगोविन्दको प्रणाम किया ॥ २७ ॥ वहाँसे जैपाल नामक नगरमें जाकर

सर्गः ७ ] यात्राकाण्डम् १९७


स स्नात्वा भैरवे तीर्थे प्रार्थेकांश्च स्थितो निजम् । अवरुह्य विमानाञ्च पदाभ्यां सर्वजनैः सह ॥ ३० ॥
गत्वा लक्ष्मणकुण्डेऽथ स्वकुण्डेऽपि विगाह्य च । अग्नितीर्थे ततः स्नात्वा धनुष्कोट्यां विगाह्य च ॥ ३१ ॥
स्नात्वा जटापुनीर्थे हि गत्वा तं गन्धमादनम् । आदौ नत्वा विश्वनाथं पुङ्गानीतं हनूमता ॥ ३२ ॥
रामेश्वरं ततो नत्वा कृत्वा गंगाभिषेचनम् । काश्यादिकं त्यक्त्वा धनुष्कोट्यां रघूत्तमः ॥ ३३ ॥
कोटितीर्थं धनुष्कोट्यां चकार कूपमुत्तमम् । क्षेत्रपापप्रशांत्यर्थं दृष्ट्वा श्रीसेतुमाधवम् ॥ ३४ ॥
नानादानादिकं कृत्वा स ममेकं विलंघ्य च । बह्वाह्लाददेवानां महोत्साहान्विधाय च ॥ ३५ ॥
क्षेत्रपापप्रशांत्यर्थं कोटितीर्थं विगाह्य च । नत्वा द्वाग्गन्धमगम तीर्त्वाऽथ जलधेः पुनः ॥ ३६ ॥
विहारस्य विमानेन स दर्भशयनं ययौ । स्नात्वा निक्षेपिकायां च ताम्रपर्णीब्धिसंगमे ॥ ३७ ॥
गत्वा स्नात्वा रामचन्द्रो ददौ दानान्यनेकशः । ततोऽब्धितटमभ्येत्य तं स्कन्द मपूजय राघवः ॥ ३८ ॥
ताम्रपर्णीतटेनैव पश्यन्पुण्यस्थलानि सः । नववेंकटनाथांश्चाभ्यर्च्य तोताद्रिमपयौ ॥ ३९ ॥
कन्याकुमारिकां दृष्ट्वा सिन्धुतीरनिवासिनीम् । प्रतीक्षतीं स्वीयमार्गं बिभ्रतीं मालिकां करे ॥ ४० ॥
तामाह रघुपतिश्च वरं वरय सुव्रते । सा प्राह राघवं नत्वा चिरमस्मि प्रनस्थिता ॥ ४१ ॥
अहं मुनिसुता पित्रा सुरेन्द्राय विनिर्मिता । विवाहार्थं समानातः सुरेन्द्रो योजन स्थितः ॥ ४२ ॥
तव श्रोत्रोपमं श्रुत्वा मया चित्ते विनिश्चितम् । आगमिष्यति रामोऽत्र वरयिष्याम्यहं तदा ॥ ४३ ॥
पित्रा मन्निश्चयं ज्ञात्वा सुरेन्द्रो विनिवर्तितः । सोऽपि मन्त्खेदित्स्वास्तु योजनेऽद्यापि वर्तते । ४४ ॥
विवाहोपकरणादि मन्मात्रा यत्कृतं पुरा । पित्रा तन्सागरे क्षिप्तं क्रोधाविष्टेन राघव ॥ ४५ ॥


अग्रयतेश्वरका दर्शन किया । पश्चात् रामचन्द्रने पूर्वसमयमे अपने द्वारा स्थापित विश्वेश्वरका दर्शन किया ॥ २८ ॥ वहाँके नवपाषाणसरमे स्नान करके टंक नगर गये । फिर वैतान्तीर्थमें स्नान करके सागरके अगाध जल-प्रवाहको पार करके । २६ ॥ एकान्तमें स्थित भैरवतीर्थ गये । वहाँसे पैदल चलते हुए सबके साथ आगे बढ़े । आगे जाकर लक्ष्मणकुंद, रामकुड, अग्नितीर्थ, धनुष्कोटितीर्थ और जटापुनीर्थमे स्नान किया । वहाँसे गन्धमादन पर्वतपर गये । वहाँ पूर्वसमयम हनुमान्‌के द्वारा लाये हुए विश्वनाथका दर्शन किया ॥ ३०-३२ ॥ पश्चात् रामेश्वरको नमस्कार करके उन्ह गंगा जलसे स्नान कराया । बादम राजन् काशो काँवरके घड़ेको धनुष्कोटि तीर्थमे फेंक दिया ॥ ३३ ॥ उस धनुष्कोटि तीर्थमे रामने कोटितीर्थ नामका एक कूप खुदवाया । बादमें क्षेत्रपापकी शान्तिके लिए श्रीसेतुबंध माधवका दर्शन किया ॥ ३४ ॥ वहींपर अनेक दानपुण्य करते हुए रामने एक मास निवास किया । अनेक बह्वाह्लाद देवताओका महोत्सव भी वही कराया ॥ ३५ ॥ पश्चात् पुनः क्षेत्रपापकी शान्तिके लिए कोटितीर्थमे स्नान किया । द्वारपाल वगन्धामको नमस्कार कर तथा विमानके द्वारा समुद्र पार करके दर्भशयन नामके तीर्थको गये वहीं निक्षेपिकाके जलमे और ताम्रपर्णी तथा सागरके संगममे स्नान किया ॥ ३६ ॥ ३७ ॥ वहीं भी अनेक दान दिये । पश्चात् रामने समुद्रके तटपर विराजमान कार्तिकेय स्वामीकी पूजा की ॥ ३८ । बादमे ताम्रपर्णीके किनारे किनारे राम अनेक पवित्र स्थानोको देखते तथा नववेंकटेशोंकी पूजा करते हुए तोताद्रि गये ॥ ३९ ॥ पश्चात् सिन्धुतीर-निवासिनी कन्याकुमारीके दर्शन किये, जो कि हाथम माला लिये उन्हीं (राम) की राह देख रही थीं ॥ ४० ॥ रामजीने उससे कहा हे सुव्रते ! वर माँगो तब उसने रामको नमस्कार करके कहा हे राघव ! मै बहुत दिनांसे व्रत धारण करके आपकी प्रतीक्षा मे यहीं खड़ी हूँ । ४१ ॥ मैं एक मुनिकन्या हूँ । मेरे पिताने मुझे सुरेन्द्रको देना निश्चित किया ओर उनको विवाहके लिए बुलाया भी था । जो कि अब भी यहाँसे एक योजनकी दूरीपर विद्यमान है ॥ ४२ । परन्तु मैने जब आपकी तीर्थयात्राका समाचार सुना तो मनमें यह निश्चय कर लिया कि राम जब यहाँ यात्राके निमित्त आयेंगे, तब मै उन्हीसे विवाह करूँगी ॥ ४३ ॥ पिताने जब मेरा यह दृढ़ निश्चय देखा तो सुरेन्द्रको लोटा दिया । वह मेरे लिए दुखित होकर एक योजनपर अब भी खड़ा है ॥ ४४ ॥ हे राघव ! मेरी माताने विवाहके लिए जो सामग्री एकत्रित की थी, वह सब मेरे

१९८ आनन्दरामायणे [ सर्गः ७

४५.प इत्यन्ते पश्य तरङ्गान्निर्गतं बहिः। अद्य त्वया तारिताऽहं मां दासीं कर्तुमर्हसि ॥४६।
ज्ञात्वा मत्या ह्यभिप्रायं तामाह रघुनन्दनः । एकपत्नीव्रतं मेऽस्मिञ्जन्मन्वस्ति कुमारिके । ४७।
मम कृष्णावतारे त्वं भज मां नात्र संशयः । तद्रामवचनादेव यमैश्च नियमैरपि ।४८।।
यावद्रामः स्थितो भूम्यां तावद्बन्धा कलेवरम् । ततोऽनेन देहान्ते जाम्बवती भविष्यसि ॥४९।
जांबवतीति नाम्ना सा कृष्णपत्नी भविष्यति । रामो ययौ सुरेंद्र च पयोष्णीं सरितं ह्य सः ॥५०।
आद्यन्तं ततो गत्वा ताम्रपर्णीतटे स्थितम् । विनिद्रितं शेषपृष्ठे लक्ष्मीरूढसेवितम् ॥५१।
ज्ञानदद्या ताम्रपर्णी मा त्यक्त्या पश्चिमवाहिनी । अनन्तशयनं गत्वा पयोष्णीं विगाह्य च ॥५२।
पयोष्णीं मत्स्यनद्यां विगाह्य मीनया प्रभुः । ततो गत्वा विमानेन धर्माधर्मसरोवरे ॥५३॥
स्नात्वा जनार्दनं गत्वा पश्चिमे सन्धिगोपधि। दर्शोश्च पौर्णिमायां च गंगासागरसङ्गमम । ५४॥
स्नात्वा जनार्दनं पूज्य नारीराज्यं विलोक्य च । अद्य श्रीरामचन्द्रः स न ययौ लोकशिक्षया ।५५॥
निवृत्य ततो रामो घृतमालां विगाह्य च। कृतमालां ततः स्नात्वा सिन्धुन्दां विगाह्य च ॥५६॥
गत्वा गजेन्द्रमोक्षं च ताम्रपर्णीतटस्थितम् । ताम्रपर्ण्युद्गमे स्नात्वा गत्वा शैवालतीर्थकम् ॥५७।
गत्वा चन्द्रकुमाराख्यं गिरि श्रीरघुनन्दनः । ततो ययौ विमानेन दृष्ट्वा दक्षिणकाशिकाम् ॥५८॥
नत्वा काश्याविश्वनाथं चंपकारण्यमाययौ । चित्रगंगाजले स्नात्वा नत्वा हरिहरं शुभम् ॥५९॥
ततो रामो विमानेन मधुपूरीं विवेश सः । वेगवन्त्या जले स्नात्वा नत्वा तं सौन्दरेश्वरम् ॥६०॥
मीनाक्षीमंबिकां नत्वा व्यंकटं द्राविडे गिरौ । कावेरीमध्यनिलयं श्रीरङ्गशयनं ययौ ॥६१॥
मातृभूतेश्वरं नत्वा नत्वा तं जंबुकेश्वरम् । रङ्गनाथं नमस्कृत्य दक्षिणाशां ततो ययौ । ६२॥

चित्तार्न कह शंकर मधुपद्म करूणा री ४५ । वह साप आजाभी तरंगोंके द्वारा उछल-उछल कर बाहर आ रहा है। हे प्रभो ! आज यहां आकर आपने मुझको तार दिया है। अब कृपा कृपा करके मुझे अपनी दासी बनाओ ॥ ४६ ॥ उसके अभिप्रायको जानकर रघुनन्दन कहने लगे - हे कुमारिके ! इस जन्ममें तो मैंने अविरुद्ध एकपत्नी-व्रत धारण कर रक्खा है ॥ ४७ । मम युष्माक कृष्णावतारामें में तुम अवश्य प्राप्त होऊँगा। इसमें संदेह नहीं है। रामचन्द्र के कथनानुसार जबतक राम पृथ्वीपर रहे, तबतक वह यम-नियमपालनपूर्वक जीती रही। तदनन्तर आगे तपोबल से शरीर छूट जानेपर उस देहसे उत्पन्न होकर जाम्बवती नामकी कृष्ण-पत्नी बनी । वहांसे राम सुरेन्द्र गये तथा पयोष्णीमें स्नानकर ताम्रपर्णीके तटपर स्थित अनाद्यन्त ध्येय पधारे, जहाँ भगवान् विनिद्रावस्था तथा सहित होकर शेषनागपर शयन कर रहे थे ॥ ४८-५१ ॥ उनके दर्शन करके पश्चिमावाहिनी ताम्रपर्णीतटपर गये। वहाँ स्नान करके पयोष्णी-तटपर अनन्तशयनके दर्शनार्थ गये ॥ ५२ ॥ मत्स्य सहित भगवान्ने प्रफुल्ल होकर मत्स्यनदी में स्नान किया और बाद में वहीं से विमान-पर सवार होकर धर्माधर्मनामक सरोवरपर गये। वहाँ स्नान करके पश्चिम समुद्रतटपर विराजमान जनार्दन-के दर्शन किये। अमावश्या तथा पूर्णिमाको गंगा तथा समुद्रके सङ्गमपर स्नान करके उन्होंने जनार्दन भगवान्-की पूजा की। उसके आगे स्त्री राज्य देखकर श्रीराम लोकको शिक्षा देनक निमित्त आगे नहीं बढ़े । ५३-५५ ॥ वहाँ से लौटकर रामने घृतमाला, कृतमाला तथा सिन्धुनदमें स्नान किया ॥ ५६ ॥ तत्पश्चात् ताम्रपर्णीके तटपर स्थित गजेन्द्रमोक्ष गये । जहाँ से ताम्रपर्णी निकली है, उस जगह स्नान किया। वहाँ से शैवाल तीर्थ गये ॥ ५७॥ वहाँ से चन्द्रकुमार पर्वतपर गये । पश्चात् विमानके द्वारा दक्षिणकाशी गये ॥ ५८ । वहाँ विश्वनाथका वन्दन करके चम्पकारण्य पधारे । वहाँ चित्रगङ्गा में स्नान करके दर्शनमात्रसे कल्याण करनेवाले हरिहरका दर्शन किया ॥ ५९ ॥ बाद में रामने विमानपर बैठकर मधुपूरीमें प्रवेश किया । तदनन्तर वेगवतीके पवित्र जल में सर्वगाहन करके जगद्विख्यात सौन्दरेश्वरके दर्शन किये ॥ ६० ॥ तदनन्तर मीनाक्षी देवीके दर्शन किये। द्रविड़गिरिपर वेंकटेश्वरके दर्शन किये और कावेरीके मध्यमें निवास करनेवाले श्रीरंगशयनका दर्शन किया ॥ ६१ ॥ पश्चात् मातृभूतेश्वरका दर्शन करके जंबुकेश्वरके दर्शनार्थ पधारे। वहाँ से रङ्गनाथ जाकर

सर्गः ७ ]
यात्राकाण्डम्
१००


श्रीगणेशं गत्वा स्नात्वा हैमवतीजले । शालिग्रामं नमस्कृत्य रामनाथपुरं ययौ ॥ ६३ ॥
स्नात्वा कुमारधारायां सुब्रह्मण्यं प्रपूज्य च । उदरनामकं तरुं कृत्वा नत्वा शृङ्गाचलं ययौ ॥ ६४ ॥
तुङ्गभद्रातटे भृगिगिरौ नत्वा तु शारदाम् । कुम्भकोणीं ततो गत्वा गत्वा कोटीश्वरं शिवम् ॥ ६५ ॥
नत्वा मूकांबिकां देवीं नत्वा मुण्डेश्वरं हरम् । गुणवनेश्वरं नत्वा नत्वा धानेश्वरं ततः ॥ ६६ ॥
गौरीश्वरं नमस्कृत्य नत्वा मणेश्वरं शिवम् । गोकर्णं च ततो गत्वा तं प्रणम्य महाबलम् ॥ ६७ ॥
हरिहरेश्वरं गत्वा पश्यंस्तीर्थान्यनेकशः । जगद्गम्यं महेन्द्राद्री नत्वा भीमेश्वरं ययौ । ६८ ।
धीरो महाबलं नत्वा ययौ कोल्हापुरं ततः । करवीरपुरं गत्वा कृष्णावेण्यास्तु सङ्गमम् ६९
स्नात्वा रामो विमानेन गद्दालक्ष्मीश्वरं ययौ । स्नात्वा घटप्रभायां तु पश्यन् पुण्यस्थलानि हि । ७० ।
महादेवं नमस्कृत्य नत्वा महालिङ्गीश्वरम् । कागनदीतटस्थं च वक्रतुण्डं विलोक्य च । ७१
नागनदीजले स्नात्वा नारसिंहं प्रपूज्य च । पांडुरंगं नमस्कृत्य चंद्रभागां विगाह्य च . ७२
ययौ भीमानदीं संगमं तु चन्द्रां च ततो ययौ । ततः प्रेमपुरं गत्वा नत्वा मार्तण्डभास्करम् ७३ ।
नीलगङ्गां विलोक्याथ नाना पुण्यस्थलानि हि । तुलजापुरसंस्थां तां देवीं नत्वा ययौ ततः ७४ ।
माणिक्यामंबिकां दृष्ट्वा पश्यन्तीर्थानि राघवः । योगेश्वरीं चाम्बायां दृष्ट्वा शत्रुमद्दिताम् ॥ ७५ ।
पंचनाथं नमस्कृत्य ब्रजगामश्रमं ययौ । नागेशं च विलोक्याथ विमानेन स राघवः ॥ ७६ ।
स्नात्वा पूर्णसंगमे तु गोदाया उत्तरे तटे । स्वनाम्नाऽथ पुरीं कृत्वा मुद्गलश्रममाययौ ॥ ७७
वाणतीर्थे ततः स्नात्वा बिन्दुफेनामृतसंगमे । गोदानाभ्रावतज्ज्ञेऽथ स्नात्वा नत्वा त्रिविक्रमम् ७८ ।
कृत्वा परां स्वनाम्ना तु पुरीं गोदाउदंगतटे । अंबकां तु नमस्कृत्य चंडिकां परिपूज्य च ॥ ७९ ॥


उनकी पूजा की। बादमें अविनाशी तीर्थकी ओर गये ॥ ६२ ॥ श्रीगणेशजीके दर्शनके बाद हैमवतीके पवित्र जलमें जाकर स्नान किया । पश्चात् शालिग्रामको नमस्कार करके रामनाथपुर पधारे ॥ ६३ ॥ वहीं कुमार-धारामें अवगाहन करके अनन्तर सुब्रह्मण्यदेवकी भक्तिपूर्वक पूजा की। पश्चात् उदरी नामक कृष्णतीर्थं गत्वा करके शृङ्गाचल आश्रमकी ओर पधारे ॥ ६४ ॥ वहीं तुङ्गभद्रा नदीमें स्नान करके भृङ्गिगिरिपर विराजमान शारदादेवीके दर्शन किये । पश्चात् कुम्भकोणी होते हुए कोटेश्वर गये ॥ ६५ । वहाँपर मूक विका देवीके दर्शन करते हुए मुण्डेश्वर शिवके दर्शनार्थ पधारे । पश्चात् गुणवनेश्वर और इसके उपरान्त धाणेश्वरके दर्शन किये ॥ ६६ । फिर गौरीश्वर तथा मणेश्वरके दर्शन किये फिर गोकर्णेश्वर, जगद्रम्य तथा महेन्द्र पर्वतपर विराजमान भीमेश्वरके दर्शन किये ॥ ६७ ॥ ६८ । तदनन्तरन् धीर और महाबलका दर्शन करके श्रीराम कोल्हापुर पधारे । पश्चात् करवीरपुर जाकर कृष्णा और वेणाके संगमम स्नान किया ॥ ६९ । तदनन्तर विमानारूढ़ होकर राम गद्दालक्ष्मीश्वरके दर्शनार्थ पधारे । वहाँ घटप्रभाम स्नान करके वहाँके अन्यान्य पुण्यस्थल देखे ॥ ७० ॥ फिर महादेवको नमस्कार करके महालिङ्गीश्वरके दर्शनार्थ गये। बादमें कागनदीके तटपर विद्यमान अर्द्धटुकराल वक्र-तुंडके दर्शन किये ॥ ७१ ॥ बादमें नीरा नदीमें स्नानकर तथा नरसिंहका पूजन करके पाण्डुरङ्गका पूजन और चन्द्रभागामें स्नान किया ॥ ७२ ॥ तदनन्तर भीमानदीके सङ्गम तथा चन्द्रमामें स्नान किया । फिर प्रेमरणम जाकर उन्होंने मार्तण्ड प्रभुका दर्शन किया ॥ ७३ ॥ वहाँ नीलगङ्गाका दर्शन करके बहुतसे स्थानोंका अवलोकन किया । पश्चात् तुलजानगरमें जाकर वहाँ देवीके शुभ दर्शन किये और बादमें आगे बढ़े । ७४ ॥ आगे जाकर माणिक्य अंबके दर्शन करके अन्यान्य पवित्र तीर्थोंमें श्रीरामाने भ्रमण किया। पश्चात् अंबापुरमें विराजमान योगेश्वरी अम्बाका दर्शन किया ॥ ७५ ॥ बादमें वैजनाथको नमस्कार करके ब्रजगामाश्रमपर पधारे। वहाँसे विमान द्वारा नागेश्वरके दर्शनार्थ गये ॥ ७६ ॥ पूर्णाके संगममें स्नान करके मारुतीके उत्तरी किनारेपर अपने नामसे रामने एक पुरी बनायी । वहाँसे मुद्गल ऋषिके आश्रम-पर होते हुए वाणतीर्थ गये । वहाँ स्नान करके बिन्दुफेनार्क मनोहर संगमपर गये । तत्पश्चात् गोदावरी और अम्बक नदीमें स्नान करके त्रिविक्रमके दर्शन किये ॥ ७७ ॥ ७८ ॥ वहाँपर भी गोदावरीके तटपर

२०७ आनन्दरामायणे [ सर्गः ८


आत्मतीर्थे ततः स्नात्वा नत्वा विज्ञानमीश्वरम् । महालक्ष्मीं विलोक्याथ वडवासंगमं ययौ ॥८०॥
प्रतिष्ठानं विलोक्याथ स्नात्वा वृद्धैल्मसंगमे । शिवनंदासंगमेऽथ नृसिंहं परिपूज्य सः ॥८१॥
स्वकीयनाम्ना ख्याततीर्थे प्रवरासंगमं ययौ । सिद्धेश्वरं नमस्कृत्य निवासाख्यं पुरं ययौ ॥८२॥
नृसिंहाख्यं पुरं गत्वा दृश्यस्थानान्यमलानि सः । ययौ गोदातटेनैव पुण्यस्तंभं रघूद्वहः ॥८३॥
गत्वा कङ्कसंगमे तु विनतासंगमं ययौ । जनस्थानं ततो गत्वा ययौ त्र्यंबकमीश्वरम् ॥८४॥
दाक्षिणात्यैर्नृपैर्मित्रैर्मानितः पूजितोऽपि च । गृहीत्वा करभारं स्वं तैस्सैन्यैः सहितो ययौ ॥८५॥
इयं दक्षिणयात्रेयं या कृता राघवेण वै । सा मया विस्तरेणैव कथिता त्र्यम्बकऋषे ॥८६॥
इति श्रीमदानन्दरामायणे यात्राकाण्डे दक्षिणतीर्थयात्रावर्णनं नाम सप्तमः सर्गः ॥ ७ ॥


अष्टमः सर्गः

( राम द्वारा भारतवर्षके पश्चिमी प्रदेशकी तीर्थयात्रा )

विष्णुदास उवाच

गुरो जातोऽस्ति संदेहो मम चित्ते वदाम्यहम् । स त्वया छिद्यतां स्वामिन् साधवो हि कृपालवः॥ १ ॥
यानारूढा न कर्तव्या यात्रा चेति श्रुतं मया । कथं यानेन रामेण कृता यात्रा स्वप्रेरिता ॥ २ ॥
इति जातोऽस्ति संदेहो मम तं त्वं निवारय । इति शिष्यवचः श्रुत्वा गुरुः प्राहार्थ तं पुनः ॥ ३ ॥

श्रीरामदास उवाच

पदा यात्रा न कर्तव्या छत्रचामरधारिभिः । गता द्वीपाधिपत्येन कार्या मांडलिकेन तु ॥ ४ ॥
पृथिवीशस्य देवस्य लग्नोद्वाहकवरस्य च । तथा मठाधिपस्यापि गमनं न पदा स्मृतम् ॥ ५ ॥
तस्मान्नात्र त्वया कार्यः संदेहो राघवं प्रति । आतृषा रामचंद्रस्य कृपयाऽपि च तैर्जनैः ॥ ६ ॥


अपने नामकी पुरी बसायी । फिर मन्त्रिका तथा चण्डिकाकी पूजा की ॥ ७९ ॥ पश्चात् आत्मतीर्थमें जाकर स्नान किया । बादमें विज्ञानेश्वरका दर्शन करके वडवासंगमपर स्नान किया ॥ ८० ॥ फिर प्रतिष्ठानपुरको देखकर वृद्धैसङ्गममें स्नान किया । शिवनन्दाके संगमर्म स्नान करके उन्होंने नृसिंहकी पूजा की ॥ ८१ ॥ तदनन्तर अपने नामके रामतीर्थको देखकर प्रवराके संगमपर गये । वहाँ सिद्धेश्वरको नमस्कार करके निवाससंज्ञकपुर गये । ८२ ॥ वहाँसे नूपुरनगर गये तथा और भी बहुतस स्थान देखे । गोदावरीके तटपर होते हुए रघूद्वह राम पुण्यस्तम्भ गये । ८३ । वहाँसे कङ्कके संगमपर गये । वहाँसे आगे विनताके संगमपर गये । वहाँसे जनस्थान और वहाँसे त्र्यंबकेश्वर गये ॥ ८४ ॥ रास्तेमे दाक्षिणात्य राजाओके द्वारा सम्मानित और पूजित होते हुए राम उनसे अपना कर उगाहल और उनका साथ संत हुए आग बड़े ॥ ८५ ॥ इस प्रकार त्र्यम्बकऋषि को हुई रामकी दक्षिण भारतकी तीर्थयात्रा मैने तुमको कह सुनायी ॥ ८६ ॥ इति श्रीमदानन्दरामायणे यात्राकाण्डे 'गोदा'मम्घाटीशार्या दक्षिणतीर्थयात्रावर्णनं नाम सप्तमः सर्ग ॥ ७ ।

विष्णुदासने कहा--हे गुरो मेरे हृदयमे एक संशय है । वह मैं आपके सम्मुख कहता हूँ। आप उसको दूर करें । क्योंकि साधु-महात्मा स्वभावसे कृपालु होते हैं ॥ १ ॥ मैंने सुना है कि सवारोपर बैठकर यात्रा नहीं करनी चाहिये । फिर आपने जो कहा कि श्रीरामने विमानपर सवार होकर यात्रा की सो क्यों ? ॥ २॥ यही मुझे संदेह है, इसे आप निवृत्त करे । शिष्यके वचनको सुनकर गुरुने कहा । ३ ॥ श्रीरामदास बोले-शास्त्रम यह भी लिखा है कि ऐसे छत्रचमरधारी पुरुषको पैदल यात्रा नहीं करनी चाहिए, जो किसी द्वीपका अधिपति राजा हो। हाँ, मांडलिक अर्थात् किसी एक मंडलके राजाको तो पैदल ही यात्रा करना उचित है ॥ ४ ॥ बड़े पृथ्वीपतिको, देवताको, जिसका विवाह होना हो ऐसे वरको तथा मठाधीशको पैदल चलकर यात्रा नहीं करनी चाहिए ॥ ५ ॥ अतः तुमको श्रीरामकी विमान द्वारा यात्रामें किसी प्रकारका संदेह नहीं

सर्गः ८ ]
यात्राकाण्डम्
२०१


मधिष्ठितं पृथ्व्यं तु यो वेदेत्यभिप्रेरितम् । इदानीं रामचंद्रस्य शृणु तां प्राक्तनीं कथाम् ॥ ७ ॥
त्र्यंबकाद्रामचंद्रस्तु पुरा यत्र तु निद्रितम् । सीतया पर्वते तत्र गत्वा स्थित्वा दिनत्रयम् ॥ ८ ॥
सप्तशृंगगिरिं गत्वा गत्वाऽगस्त्येस्तु चाश्रमम् । सुतीक्ष्णस्याश्रमं गत्वा ययौ चैलपुरं ततः ॥ ९ ॥
धुण्डेश्वरं नमस्कृत्य शिवतीर्थे विगाह्य च । दृष्ट्वा रम्यं देवगिरिं विरजाक्षेत्रमाययौ ॥१०॥
मत्तापुरस्थां देवीं तां नत्वा पश्यन्स्थलानि सः । देवघाटं नारसिंहं नत्वा रामश्च सीतया ॥११॥
चकार विधिवत्स्नानं पयोष्ण्यां बन्धुभिर्जनैः । स्नात्वा ताप्त्युदके रामः स्नात्वाऽन्तःपर्वतोजलम् ॥१२॥
गत्वा स्नात्वाऽथ रेवायांमोंकारं परिपूज्य च । पश्चिमाभिमुखः पश्यन्स्थानान्पुण्यस्थलानि हि ॥१३॥
ताप्याश्च संगमे स्नात्वा नर्मदायाश्च संगमे । महानदीजले स्नात्वा प्रभासं च ततो ययौ ॥१४॥
पद्मसरस्वतीनां च संगमेषु विगाह्य च । सौराष्ट्रञ्च सोमनाथं दृष्ट्वाऽथ भवतीं नदीम् ॥१५॥
पश्यन्स्थानान्यनल्पानि द्वारावत्यां ययौ ततः । गोमत्यां विधिवत्स्नात्वा द्वारावत्यां विवेश सः ॥१६॥
अनादिसिद्धां समतुं पुरीषु प्रसिद्धां शुभाम् । दृष्ट्वा कृत्वा तीर्थविधिं दत्त्वा दानान्यनेकशः ॥१७॥
पश्यंस्तीर्थानि सर्वाणि पुण्यानि रघुनंदनः । पश्चिमात्यैर्नृपैश्चापि मानितः पूजितोऽपि च ॥१८॥
गृहीत्वाऽऽज्ञां स्व तेभ्यस्तैः सहितो ययौ । सरस्वत्यास्तटेनैव पश्यन्पुण्यस्थलानि सः ॥१९॥
पुष्करस्थः शनैः सीतां दर्शयन् कौतुकानि च । ययौ पुष्करतीर्थं वै नृपैः सर्वैश्च संवृतः ॥२०॥
विमाने प्रत्यहं रामः कोटिशो ब्राह्मनान् सदा । भोजयामास दिव्यान्नैः पायसैः शर्करादिभिः ॥२१॥
विमाने ये स्थिताः पूर्वमयोध्यापुरवासिनः । तथा ये पूर्वदेशीया दाक्षिणात्या नृपाश्च ये ॥२२॥
पश्चिमात्या नृपा एवं ते सर्वैर्वाहनैः सह । रामेणातिथिसत्कार्यं वसन्त्याख्यानादिभिः ॥२३॥


करना चाहिए। उन्हीं रामचन्द्रके आज्ञाके अनुसार और लोग भी विश्वेश्वर सवार हुए ॥ ६ ॥ ईश्वरकी चेष्टा को कौन समझ सकता है? अब तुम श्रीरामकी प्राचीन कथा सुनो ॥ ७॥ त्र्यम्बक धामसे चलकर श्रीराम उस पर्वतपर गये, जहाँ सीताके साथ उन्होंने प्रथम निद्रा ली थी। वहाँपर उन्होंने तीन रात्रि निवास किया ॥ ८ ॥ सप्तशृङ्ग पर्वतपर जाकर अनेक मनोहर स्थानोंमें भ्रमण किया। वहाँसे अगस्त्य मुनिके आश्रमको गये बादमें सुतीक्ष्ण मुनिके आश्रममें पधारे। पश्चात् चैलपूर गये ॥ ९ ॥ वहाँ धुण्डेश्वरका नमस्कार किया, शिवतीर्थमें स्नान किया, रमणीक देवगिरि देखा और वहाँसे विरजाक्षेत्रम गये । १०॥ वहाँ मत्तापुरनिवासिनी देवीको नमस्कारकर अनेक स्थानोंको देखते हुए देवताराव आकर नरसिंहको प्रणाम किया। सीता सहित रामने आकर पयोष्णी नदीमें विधिवत् स्नान करके बन्धुसहित तापीके उदकप्रवाहमें स्नान किया। पश्चात् अन्तःपर्वतपर आकर रेवामें स्नान करके ओंकारेश्वरकी पूजा की और पश्चिमकी ओरके अनेक स्थान देखे, जो कि बड़े पवित्र थे ॥ १३-१४ ॥ तदनन्तर तापी तथा नर्मदाके संगममें स्नान करके महानदके जलमें स्नान किया और वहाँसे प्रभासक्षेत्र गये ॥ १४ ॥ वहाँ पद्मसरस्वतीके संगममें स्नान करके सौराष्ट्र (गुजरात) में सोमनाथजीका दर्शन किया। बहुसि भवती नदी गये। रास्तेमें अनेक स्थानोंको देखते हुए द्वारकादार द्वीप गये। वहाँ गोमतीमें विधिपूर्वक स्नान करके द्वारावती (द्वारिका) में प्रवेश किया ॥ १५ ॥ १६ ॥ जो कि सब पुरियोंमें अनादिसिद्ध, प्रसिद्ध और बड़ी ही सुन्दर पुरी है। वहाँ तीर्थविधि सम्पन्न करके अनेक दान दिये ॥ १७ ॥ इस प्रकार अनेक तीर्थोंको देखते तथा पश्चिमके राजा-महाराजाओंसे सम्मानित और पूजित होकर तथा उनसे आज्ञा कर लेते और उनके साथ पुण्य स्थानोंको देखते हुए राम सरस्वतीके किनारे-किनारे चले गये। पुष्करपर स्थित राम महारानी सीताको रास्तेमें अनेक कौतुक दिखाते तथा राजाओंके साथ वे पुष्करराज जा पहुँचे । १८-२० ॥ रामचन्द्रजी विमानपर भी प्रतिदिन करोड़ों ब्राह्मणोंको सुन्दर दिव्य अन्न मालपूआ आदि तथा विधिपूर्वक खीर भोजन कराते थे ॥ २१ ॥ इतना ही नहीं, बल्कि जो भी अयोध्यापुरवासी लोग विमानपर पहलेसे ही गये हुए थे तथा अन्य भी जो दक्षिण देशके

२०२ आनन्दरामायणे [ सर्गः ८

पूजिता मानिता आसन् सादरं ते यथासुखम् । न कश्चिद्भिन्नपाकं हि चकार पुष्पके नरः ॥२४॥
चिन्ता काष्ठतृणादीनां जलस्यापि न कस्यचित् । एका चिन्ता तु तत्रास्ति क्षुद्बोधो मे कथं भवेत् ॥२५॥
वांञ्छन्ति सर्वे तत्रैके भिषक् चूर्णं प्रदास्यति । निद्रायास्तत्र शङ्केयं वाद्यघोषैर्निरन्तरम् ॥२६॥
श्राम्यन्नत्र महान्त्वादिमान वास्यापिताशु । गीतेर्नैत्रकटाक्षैश्च क्रीडाभिश्चैवनादिभिः ॥२७॥
मणिदीपैर्दिनं रात्रिं न जानाति स्म तत्र वै । गच्छद्दिने कदा यानं याति रात्रावपि क्वचित् ॥२८॥
एतस्मिन्नन्तरे शिष्य पुष्करस्थैर्जनैस्तदा । महानादः श्रुतो रम्यो मंजुलः श्रुतितोषकृत् ॥२९॥
वारांगनापुराङ्गनः क्वणत्कंकणजीरवै च । कराताडनगीतादिसुदंगगणतोद्भवः ॥३०॥
नववाद्यसमुद्भूतो घंटीयंत्रसमुद्भवः । यानघंटाकिंकिणीनां पताकारवसम्भवः ॥३१॥
वारांगनाकटितटीकिंकिणीसंभवोऽपि च , वारणाश्वायुधोत्प्रादिसमुत्कपिसम्भवः ॥३२॥
वीरभ्यो वेदघोषभ्यः शिष्येभ्यश्च समुत्थितः । नटनाट्यवंदिभ्यो मागधेभ्यः समुत्थितः ॥३३॥
गोदोहमभवश्चापि बजासहिपिदोहन । दधिमंथनमद्भूतः शिशूनां रोदनोद्भवः ॥३४॥
निक्षुमत्रकमञ्जुमृखलास्थः समुत्थितः नानात्तूरोद्भवाश्चापि पिष्टचक्रसमुद्भवः ॥३५॥
घृतपाचितपक्वान्नप्रकारकरणोत्थपः । नारदादिमुनिश्रेष्ठतृतीणादिसंभवः ॥३६॥
पुराणकथनोद्भूतो हरिकीर्तनसंभवः । रामनाममहिमाद्विस्तोत्रपाठसमुद्भवः ॥३७॥
नारीपूरुषपेषणकार्ये कणणभवः । पादप्रक्षालनायादिनानाकार्यसमुद्भवः ॥३८॥

राजा श्रीमन् पुष्पदशक राजा लोग तथा पश्चिम देशके राजालोग थे । इन सबका भी सेनाओं और वाहनों सहित राघव विधिवत् अस्त्र-शस्त्र-आभूषण आदिसे सब सत्कार किया । उन्हें पूर्ण आदर और सुख दिया । पुष्पक विमानपर कोई भी मनुष्य पृथक् भोजन नहीं बनाता था । सब समूहरूप भोजनालयमें भोजन करते थे । इसलिए न तो किसीको काष्ठ तथा तृणकी चिन्ता थी और न जलका । यदि वहां किसीको कोई चिन्ता थी तो केवल यही कि अच्छी भूख कैसे लगे । जिससे कि खूब अच्छा अच्छा भोजन करें ॥ २४-२५ ॥ तहाँ सब लोग वैद्यसे चूर्ण मांगते फिरते रहते थे । यह संदिग्ध था ना केवल निद्राकी । क्योंकि हर समय नाना प्रकारके बाजोंकी ध्वनि हुआ करती थी ॥ २६ ॥ वहां यदि कोई भय था तो केवल वारांगनाओंका विमानस्थ लोगों का बाणोंऔर गीत, नेत्रकटाक्ष, अनेक क्रीड़ाओं, मधुर वचनों तथा मणिमय दीपोंके कारण रात-दिन एक-सा प्रभात होता था । यान कभी दिनमें यात्रा करता था और कभी रातमें ॥ २७ ॥ २८ ॥ इतनेमें हे शिष्य पुष्पकनोदक समय में एक बड़ा कोमल, मनोहर और श्रवणसुखकारी शब्द सुनायी पड़ा ॥ २९ ॥ जिसमें वरवाउक नूपुर बजने से कंकण बजने से तालियां बजती थी गान हो रहा था, मृदङ्ग तथा नगाड़े आदि वाद्यसमूह बज रहे थे, घटिया बज रही थीं, यानके घट बज रहे थे और झंडे फड़फड़ा रहे थे ॥ ३० ॥ ३१ ॥ वारांगनाओंकी कण्ठमें कमनीय बँधी हुई क्षुद्रघंटिकाएं बज रही थी और हाथी चिंघाड़ रहे थे। घोड़े हिनहिना रहे थे, आयुध खनखना रहे थे। ऊंट गलगला रहे थे। भाट केवल वाणी बोल रहे थे ॥ ३२ ॥ योद्धा लोग हुँकार लगा रहे थे। वेदपाठ हो रहा था। छात्रगण अध्ययन कर रहे थे। नटोंका नाटक हो रहा था। चारण तथा भाट विरुदावली बखान रहे थे ॥ ३३ ॥ गौका शङ्खका घघर शब्द हो रहा था। बकरियों तथा भैंस के दोहनका शब्द भी सुनायी दे रहा था। छाछ विलोनेका घरर-घरर निनाद हो रहा था। बालक रो रहे थे। बाल्संग्रह झूलोंकी सिकड़ियों का शब्द हो रहा था। अनेक बाजे बज रहे थे। आटा पीसनेकी चक्कियोंकी घरघरघूहट हो रही थी ॥ ३४ ॥ ३५ ॥ घीमें पक्वये जात तथा तले जात पक्वानोंका छुं छुं शब्द हो रहा था। नारदादि मुनियोंका वीणादिका मधुर शब्द हो रहा था ॥ ३६ ॥ पुराण बांचे जा रहे थे हरिकीर्तनकी ध्वनि हो रही थी । विष्णुसहस्रनाम तथा शिवमहिम्नस्तोत्रादिके पाठका घोष हो रहा था। नारियोंके कोई वस्तु कूटने तथा मेहन्दी आदि पीसनेके समय कङ्कणका शब्द हो रहा था। उनके पाद-प्रक्षालनके समय झांझरका झंकार, कड़ोंकी कणकणाहट, छड़ोंका छनछनाहट, बिछुओंकी छमछमा-