सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

श्रीमदानन्द रामायण (९ काण्ड संपूर्ण - हिन्दी अनुवाद सहित)

Srimad Ananda Ramayana Hindi

महर्षि वाल्मीकि / अज्ञात द्वारा

स्रोत: Srimad Ananda Ramayana Complete 9 Kandas with Hindi Translation (उद्गम)

कॉपीराइट समस्या बताएँ

DevanagariHindipublished811 पृष्ठ
पृष्ठ 77
स्थायी लिंक
पृष्ठ 77 स्कैन

सर्गः ७ ] सारकाण्डम् ३१

नत्वा तयाऽऽलिङ्गिता सा तदङ्के समुपविशत् । अनसूया तदा सीतां पूजयामास सादरम् ॥१२५॥
दिव्ये ददौ कुण्डले द्वे निर्मिते विश्वकर्मणा । दुकूले द्वे ददौ तस्यै निर्मले भक्तिसंयुक्ता ॥१२६॥
अङ्गरागं च सीतायै ददावंब्रैन्मु सा प्रिया । न व्येष्यतेऽङ्गशोभा त्व कदापि जनकात्मजे ॥१२७॥
पातित्रत्यं पुरस्कृत्य राममन्वेहि जानकि कुशली राघवो यातु त्वया भ्रात्रा पुनर्ग्रहम् ॥१२८॥
भोजयित्वा यथान्याय रामं सीनाममन्वितम् । अत्रिर्विमर्जयामास रामो नत्वा ययौ वनम् ॥१२९॥
एवं वर्षमतिक्रांतं, रामस्य गिरिसन्निधौ । यथासुखं लक्ष्मणेन जानक्या सहितस्य च ॥१३०॥
एवं गिर्गद्रजेऽयोध्यापुर्यां रामेण यत्कृतम् । चरित्रं तन्मया किंचिस्त्वदग्रे विनिवेदितम् ॥१३१॥

इति श्रीमत्कोटिशमपरितांतर्गते श्रीमदानन्दरामायणे वाल्मीकीये सारकाण्डे
अयोध्याचरित्रे दण्डकवनप्रवेशो नाम षष्ठः सर्गः ॥ ६ ॥


सप्तमः सर्गः

( रामके द्वारा विराध और खर-दूषणका वध )
श्रीशिव उवाच

अथ रामः सीतया तु लक्ष्मणेन समन्वितः । ययौ स दंडकारण्यं सज्जं कृत्वा महद्धनुः ॥ १ ॥
अग्रे ययौ स्वयं रामस्तत्पृष्ठे जानकी ययौ । तस्याः पृष्ठे स सौमित्रिर्ययौ धृतशरासनः ॥ २ ॥
वने दृष्ट्वाऽथ कासारं स्नात्वा पीत्वा जलं सुखम् । भुक्त्वा फलानि पक्वानि तरुधुस्तत्र क्षण व्ययः ॥ ३ ॥
एतस्मिन्नन्तरे तत्र विराध नाम राक्षसम् । तं तं ददृशुरायांतं महामद्यं भयानकम् ॥ ४ ॥
करालदंष्ट्रवदनं दापयत स्वर्गाजनः । वामाग्रन्यस्तशूलाग्रप्रथितानेकमनुषम् ॥ ५ ॥
भक्षयतं गजं व्याघ्रं महिषं वनगोचरम् । ज्यारोपितं धनुष्कृत्वा रामो लक्ष्मणमब्रवीत् । ६ ॥

दिये ॥ १२३ ॥ अत्रि ऋषिको नमस्कार करकेके बाद वनस सम्मानित होकर व वहाँ तीन दिन ठहरें। अत्रिके कहनेसे सीता कुट म स्थित अनसूयाके पास गयी ॥ १२४॥ नमस्कार करनेपर उन्होंने सीताका आलिङ्गन किया और सीता उनकी गोदमें बैठ गयी। पश्चात् अनसूयान उनका आदर-सत्कार करके पूजन किया ॥ १२५ ॥ तदनन्तर विश्वकर्माके बनाये दो दिव्य कुण्डल और दो स्वच्छ सूक्ष्म वस्त्र प्रेम तथा भक्तिपूर्वक सीताको दिये ॥ १२६ ॥ अत्रिकी प्रिया अनसूयाने सीताका महावर आदि रङ्ग भी अङ्गराग लगानेके लिए दिये और कहा—हे जनकात्मजे ! यह रङ्ग तुम्हारे अङ्गोंपरसे कभी नही उतरेगा ॥ १२७॥ हे जानकी ! पातिव्रत धर्मको निभाती हुई तुम रामका अनुगामिनी बना। यथासमय राम तुम्हारे तथा भाई लक्ष्मणके साथ सकुशल घर लौट जायेंगे ॥ १२८ । तब अत्रिने सीता सहित रामको यथोचित भोजन कराकर विदा किया। राम वा नमस्कार करके चल दिये ॥ १२९ ॥ इस तरह रामका सीता तथा भाईके सहित सुखपूर्वक पर्वतॉपर निवास करते हुए एक वर्ष बीत गया ॥ १३० ॥ हे गिरिन्द्रजे ! अयोध्यापुराम रामने जो काम किया था, वह सब मैने तुम्हारे सामने कह सुनाया ॥ १३१ ॥ इति श्रीमत्कोटिशमपरित्तान्तर्गत श्रीमदानन्दरामायणे बाल्मीकीये सारकाण्डे अयोध्याचरित्रे २० रामतपवाण्ड्येक्कृत अयोध्या' मायाटाकाया दण्डकवनप्रवेशो नाम षष्ठः सर्गः ॥ ६ ॥

शिवजी बोले—हे गिरिज ! इसके बाद राम बड़ भारी सज्जकृत धनुषको हाथमें लेकर सीता तथा लक्ष्मणके साथ दण्डकारण्यमे गये ॥ १ ॥ आगे आगे स्वयं राम, पीछे सीता और उनके पीछे हाथमें धनुष धारण करके लक्ष्मण चले ॥ २ ॥ वनमें एक सरोवर देखा तहाँ सुखपूर्वक स्नान करके जल पिया और पके फलोंको खाकर क्षणभर तीनोन वहाँ विश्राम किया ॥ ३ ॥ इतनेहीम उन्होंने अपनी ओर आते हुए बड़े भयानक विराध नामके राक्षसको देखा ॥ ४ ॥ वह अपने विकराल दाँतवाले मुखको फैला तथा भयानक गर्जन करता हुआ बन लोगोंको डराने लगा । उसने अपने भालेकी नोकमें दीधकर बहुतसे मनुष्योंको धारण कर रखा था। वह बनचर व्याघ्र, हाथी और महिष आदिको भी मार-मारकर खा रहा था। यह देख राम

पृष्ठ 78
स्थायी लिंक
पृष्ठ 78 स्कैन

६२ आनन्दरामायणे [ सर्गः ७

रक्ष त्वं जानकीमत्र महं हन्मिह राक्षसम् । मर्तुं दृष्ट्वा रमानाथं लक्ष्मणं जानकीं तथा ॥७॥
कौ युवामिति तौ प्राह रामोऽप्यथब्रवीत्तु तत् । नामरूपे निजं सर्वं कैकेय्याऽपि च यत्कृतम् ॥८॥
तद्रामवचनं श्रुत्वा विहस्य राक्षसोऽब्रवीत् । मां जानासि त्वं राम विराधं लोकविश्रुतम् ॥९॥
मद्भयान्मुनयः सर्वे त्यक्त्वा वनमितो गताः यदि जीवितुमिच्छास्ति त्यक्त्वा सीतां निरयुधौ १०॥
पलायेतां न चेच्छीघ्रं भक्षयामि युवामहम् । इत्युक्त्वा राक्षसोः सीतामादातुमाभिदुद्रुवे ॥११॥
रामश्चिच्छेद तद्बाहू शरेण प्रहसन्निव ततः क्रोधपरीतत्मा व्यादाय विकटं मुखम् ॥१२॥
राममभ्यद्रवद्रामश्चिच्छेद पदद्वयं तदा सर्प इवाश्वेन ययौ पुनः ॥१३॥
ततोऽर्धचंद्राकारेण निहतो राघवेण सः। ततः सीता समालिङ्ग्य प्रशशंस रघूत्तमम् ॥१४॥
देवदुन्दुभयो नेदुर्दिगि देवगणैस्ततः। ततो विराधकायात्तु पुरुषश्च विनिर्गतः ॥१५॥
नत्वा रामं निजं वृत्तं कथयामास सादरम् । दुर्वाससाऽहं शप्तस्तु पुरा विद्याधरः शुभः ॥१६॥
इदानीं मोचितः शापात्त्वया कालांतगहने । इत्युक्त्वा राघव स्तुत्वा विमानेन ययौ दिवम् ॥१७॥
विराधे स्वर्गते रामो लक्ष्मणेन च सीतया । अगाध शरभङ्गस्य वनं सर्वसुखावहम् ॥१८॥
शरभङ्गं ततो नत्वा तैम सम्मानितो बहु । तस्थौ तत्र निशामेकां द्यामगो मुनीश्वरः । १९॥
तस्मै समर्प्य स्वं पुण्यमारुरुहे चिरीं तदा । स्तुत्वा तं स विमानेन वैकुण्ठं परं ययौ ॥२०॥
ततः शनैः सुतीक्ष्णस्य ययावाश्रममुत्तमम् । नत्वा तं पूजितस्तेन मुम मथ्यो न्यदूदतः ॥२१॥
एतस्मिन्नन्तरे तत्र नानाधमनिवासिनः । मुनयो राघवं द्रष्टुं समाजग्मुः सहस्रशः ॥२२॥
सर्वे ते राघवं नत्वा स्तुत्वा निन्युर्निजं निजम् । आश्रमं सीतया भ्रात्रा चक्रुः पूजां सांग्वस्तगम् ॥२३॥

धनुषपर बाण चढ़ाकर लक्ष्मणसे बोले-॥५, ६। हे लक्ष्मण ! तुम यहां जानकीकी रक्षा करो । मैं इस दुष्ट राक्षसको मारूंगा। यह राक्षस रमापति राम, लक्ष्मण तथा जानकीको देखकर बोला तुम कौन हो ? तब रामने अपना नाम, धाम तथा कैकेयीका कृत्य सब कुछ कह सुनाया ॥ ७, ८ ॥ रामके इसप्रकार सुनकर राक्षस हँसा और कहने लगा-हे राम ! क्या तू लोकविख्यात विराधको नही जानता ? ॥ ९ ॥ मेरे इस डरसे सब मुनि इस वनको छोड़कर भाग गये हैं। यदि तुम दोनों जाना चाहते हो तो अपने शस्त्रोंको छोड़कर भाग जाओ। नही तो तुम दोनोंको मै अभी खा जाऊंगा । इतना कहकर वह राक्षस सीताको पकड़ने दौड़ा ॥ १०, ११ ॥
तब हंसते हुए रामने उसके दोनों हाथोंको अपने बाणसे काट दिया । तब विराध क्रुद्ध हो गया विकट मुख फैलाकर रामकी ओर दौड़ा। तब रामने आगे बढ़कर उसके दोनों पाँवोंको भी काट डाला। फिर वह सर्पकी तरह मुखसे खानेके लिये झपटा ,॥ १२, १३ ॥ तब रामने अपने अर्द्धचन्द्राकार बाणसे उसके सिरको भी काट डाला और वह मर गया। यह देख सीता रामका आलिङ्गन करके उनकी प्रशंसा करने लगी ॥ १४ ॥ तभी आकाशमे देवताओंगे नगाड़े बजने लगे । पश्चात् विराधके शरीरसे एक दिव्य पुरुष प्रकट हुआ ॥ १५ ॥ वह रामको प्रणाम करके बड़े आदरसे अपनी कहानी सुनाते हुए कहने लगा-पूर्व समयमें मै एक सुन्दर विद्याधर था, परन्तु दुर्वासा ऋषिने मुझको शाप देकर इस दशाको प्राप्त करा दिया ॥ १६॥ आज बहुत कालके बाद आपने मुझको उस शापसे मुक्त किया है। यह कह और रामकी स्तुति करके वह विमानमें बैठकर स्वर्ग चला गया ॥ १७ ॥ विराधके चले जानेपर राम लक्ष्मण तथा सीताके साथ सर्वसुखदायक शरभंग मुनिके वनमें पधारे ॥ १८ ॥ उनको नमस्कार करके तथा उनसे सम्मानित होकर वे एक रात्रि वहाँ ठहरे । मुनिश्रेष्ठ शरभंगने अपना सब पुण्य जनक चरणपर समर्पण करके रामके सामने ही चितामें प्रवेश किया और उनकी स्तुति करके विमानपर चढ़कर दिव्य रूपसे वैकुण्ठ धामको चले गये ॥ १९, २० ॥ वहाँसे रामने सुतीक्ष्ण मुनिके सुन्दर आश्रमकी ओर प्रयाण किया। वहाँ पहुंचकर मुनिको नमस्कार किया पुनिन उनका बहुत सत्कार करके अपने यहाँ ठहराया ॥ २१ ॥ यहाँ आरण्यके वनमध्य विविध आश्रमोंसे हजारो मुनि भाव थे ॥ २२ ॥ वे सब सीता तथा लक्ष्मणके सहित रामको नमस्कारकर और उनकी स्तुति करके उन्हें अपने-अपने आश्रममस ले

पृष्ठ 79
स्थायी लिंक
पृष्ठ 79 स्कैन

सर्गः ७ ]
सारकाण्डम्
६३


एकरात्रं त्रिरात्रं वा पंच सप्त दिनानि वा । पक्षमात्रं तु मासं वा सार्धमासमथापि वा ॥२४॥
त्रिमासान्पञ्चमासं वा षट्सप्ताष्टकाऽथवा । मात्रं संवत्सरं वापि स्वाश्रमेषु रघूत्तमम् ॥२५॥
सम्भाव्य चक्रुरातथ्यमधिकं चोत्तरोत्तरम् पन्याऽनुजेन सीतञ्चैव पूज्य विसर्जनम् ।२६।
भ्रमन्नेवं हि रामेण नव वर्षाणि दण्डके । आश्रमेषु मुनीनां च ह्यतिक्रान्तानि वै सुखम् ।२७॥
बहवो निहतास्तत्र राक्षसा भ्रमता तदा । राघवेण सह भ्रात्रा क्रीडाऽऽवनिप्रफन्यया ॥२८॥
नानाश्रमाश्रमपुष्पवनोपवनभूमिषु । नदीजलतट क्रौञ्चिखगद्रिस्थलवेण्वि ॥२९॥
जम्ब्वाम्राम्रातकादिनानावृक्षलतेषु हि । चकार सीतया क्रीडां रामो देव्या यथा शिवः ॥३०॥
अप रामो ययौ कुम्भसंभवस्यानुजाश्रमम् । सुमतिः पूजयामास राघव सहिताऽनिशम् ॥३१।
ततः सीतायुतो रामः शनैर्भात्रा मुदान्वितः । अगस्त्येरश्रमं प्राप नानाऋषिगणैर्वृतम् ३२।
प्रत्युद्गम्य मुनिश्चापि मुनिभिर्बहुभिर्वृतः । राघवं तं समालिंग्य स्वाश्रमं तेन मो ययौ ३३॥
अथ तं पूजयामास राघवं कुम्भसंभवः । रामाऽपि मानितस्तेन तस्थौ तत्र कियद्दिनम् ॥३४।
ततः स्तुत्या रमानाधमगत्यो मुनिसत्तमः । ददौ चाप महेन्द्रेण रामार्थं स्थापितं पुरा ॥३५॥
अक्षय्यौ बाणतूणीरौ खड्गं रत्नवभूषितम् । ततो रामो मुनेर्वाक्याद्गौतम्या उत्तरे तटे ।३६।
ययौ पंचवटीं रम्यां मार्गे दृष्ट्वाऽथ पक्षिणम् । जटायुषं नगकारमरुणात्मजमुत्तमम् ।३७॥
सखापं स्वपितुश्चापि सम्भाव्याय विवेश तम् । तत्र कृत्वा महाशालां यथा पूर्वे कृता गिरौ ॥३८॥
मृगमांसैर्बलिं दत्वा तस्थौ रामो यथासुखम् । सीतां संरक्षयामास जटायुः पक्षिराट् स्वयम् ॥३९॥
राघवस्य पंचवट्यां सीतया क्रीडतः सुखम् । सार्ध त्रीणि चवर्षाणि व्यतिक्रान्तानि पार्वति ।४०।
उने शूर्पणखापुत्र तपंतं शांबनामकम् । अद्रा ददौ दिव्यमस्त्रं तं शांबो न ददर्श सः ॥४१।
तद् वृन्ता लक्ष्मणः खड्ग वृक्षात्त्वष्टाऽवधत सः । वृक्षगुल्मे हतः सांबस्ततो राघबमब्रवीत् ४२।


जान और विधिवत् पूजा करत था ॥ २३ ॥ व एक दो दिन, पांच-सत मान अथवा पूरे वर्ष भर अपने आश्रमपर रखकर रघुत्तम रामका प्रतिदिन अधिकाधिक प्रेमसे आतिथ्य करते और अन्तमे पत्नी तथा भ्राता सहित रामका पूजन करके विदा करते थे ॥ २४-२६ ॥ इस तरह मुनियोंके आश्रमोंमें घूम फिरकर रामक सुखमे नौ वर्ष बिता दिया ॥ २७ । वहा भाई लक्ष्मणके साथ भ्रमण करते हुए रामने बहुतसे राक्षसों-को मार डाला ॥ २८ । रामन अनेक आश्रमामे, वागीच तथा चर बनामे नदीक जलमे, नानाबोध पर्वतके शिखर आदि स्थानोमे, जामुन, आम, केला, दान आदि अनेक वृक्षा तथा लतकुञ्जोमे सीताक साथ शिव-पार्वतीकी तरह क्रीडा की । २९ । ३० ॥ पश्चात् राम कुम्भज ऋषिके छोट भाई मार्र्कण्ड मुनिके आश्रमपर गये । उन बुद्धिमान मुनिने भा भायासहित राघवकी पूजा का ॥३१। वहांसे चलकर सीता तथा भाईके साथ राम विविध वृक्षामे मंडित अगस्त्य मुनिक आश्रमपर गये ॥ २२ ॥ वहां मुनि अगस्त्य अन्य मुनियो और महाऋ-षियोके साथ आग आय और रामका आलिङ्गन करके आश्रममे ले गये ॥ ३३ ॥ उन्होने रामकी विधिवत् पूजा की। उनसे पूजित होकर रामने वहां कुछ दिन निवास किया ॥ ३४ ॥ मुनिश्रेय अगस्त्यने रामकी प्रशंसा की और इन्द्रके द्वारा प्रदत्त तथा उनके लिये पहिलेसे ही रक्खा हुआ धनुष रामको दिया ॥ ३५ ॥ अक्षय बाणवाले दो तूणीर (तरकस) तथा रत्नजडित समशार दी। पश्चात् रामने मुनिके कथनानुसार गौतमी नदीक उत्तरी किनारपर स्थित रमणीक पञ्चवटीकी ओर प्रस्थान किया। रास्तेम उनको पर्वताकार अरुणपुत्र एव उनके पिताका श्रेष्ठ मित्र जटायु नामका पक्षी मिला। उससे सम्भाषण करके बनम आगे बढे। चित्रकूटकी तरह वहांपर भी उन्होने पर्णकुटी बनवाई ॥ ३६ ॥ ३९ ॥ वहां मृगोंके मांसकी बलि देकर राम सानन्दसे रहने लगे । पक्षिराज जटायु स्वयं सीताकी रक्षा करने लग ॥ ३८ ॥ ३९ ॥ हे पार्वती ! पञ्चवटीमे रामको सीताके साथ क्रीडा करते हुए साढ़े तीन वर्ष व्यतीत हो गये ॥ ४० ॥ उस वनम शूर्पणखाका पुत्र साम्ब तप करता था। यह देखकर ब्रह्मााने एक दिव्य खड्ग उसे दिया, पर इस बातका साम्बको पता नहीं लगा ॥ ४१ ॥ तब लक्ष्मणने

पृष्ठ 80
स्थायी लिंक
पृष्ठ 80 स्कैन
३४श्रीमदानन्दरामायणे[ सर्गः ७ ]

प्रायश्चित्तं ब्रह्महत्यां मे वद त्वं रघूत्तम । रामोऽप्याह हतः मांत्रो राक्षसो न मुनिर्हतः ॥४३॥
तच्छ्रुत्वा लक्ष्मणस्तुष्टो मात्रोयात्रापि तच्छ्रुत्वा । तन्मन्दरी पुत्रदुःखं राक्षसी कामरूपिणी ॥४४॥
विचचार शूर्पणखा नाम्नी च सर्वघातिनी । एकदा पञ्चवट्यां सा रामं दृष्ट्वाऽथ राक्षसी ॥४५॥
पुत्रदुःखसमाक्रांता धृत्वा रूपं मनोहरम् । कापट्यबुद्ध्या श्रीरामं सानुजं हंतुमुद्यता ॥४६॥
उवाच मधुरं वाक्यं वस्त्रालंकारमंडिता । कौ युवां का त्वियं रम्या किमर्थमागता वनम् ॥४७॥
कुतः समागतावत्र क्वाऽधुना गच्छतः पुनः । तत्तस्या वचनं श्रुत्वा रामः सर्वं न्यवेदयत् ॥४८॥
ततः सा राघवं प्राह मद भर्ता भव प्रभो । सोऽप्याह दयिता मेऽस्ति बहिरित्युदिति लक्ष्मणः ॥४९॥
प्रार्थयामास सौमित्रिं सा तं सोऽप्युत्तरं ददौ । अहं दासोऽस्मि रामस्य त्वं तु दासी भविष्यसि ॥५०॥
ततः क्रोधेन सा सीतां धर्तुं वेगेन दुद्रुवे । तदा तां राघवः प्राह ममायं शर उत्तमः ॥५१॥
चिन्हार्थं लक्ष्मणाय त्वं नीत्वा दर्शय वेगतः । महाकण्ठेनिनत्कार्यं सिद्धिं नेष्यति लक्ष्मणः ॥५२॥
इत्युक्त्वा राघवो बाणं ददौ तस्यै सुशोभनम् । सत्यं मत्वा रामवाक्यं सा ययौ लक्ष्मणं पुनः ॥५३॥
लक्ष्मणाय रामबाणं दर्शयामास राक्षसी । स बुद्ध्वा हृदयं भ्रातुः संधाय शरासने ॥५४॥
मुमोच बाणं वेगेन रामनामाङ्कितं शुभम् । स शरो गगने गत्वा घ्राणकर्णीछिद्रकृत्त्वान ॥५५॥
संछिद्य रामतूणीरे विवेश क्षणमात्रतः । घ्राणकर्णच्छिद्रजातरुधिरा साऽपि राक्षसी ॥५६॥
हाहतास्मीति जल्पन्ती ययौ भ्रातॄन्खरदूषणकान् । दृष्ट्वा स्वसां तादृशीं ते त्रिशिरःखरदूषणाः ॥५७॥
तन्मुखात्सकलं वृत्तं श्रुत्वा ते क्रोधसंयुताः । चतुर्दश महाघोरान् राक्षसान्प्रेषयंस्तदा ॥५८॥


उस खड्गको लेकर उस घने वनके सब वृक्षों और लताओंको काट डाला । उस दुष्टपुत्रके साथ साम्ब भी मारा गया । यह देखकर लक्ष्मण रामसे कहने लगे - ॥ ४२ ॥ हे रघुराज ! आप मुझे ब्रह्महत्यानिवारक कोई प्रायश्चित्त बतायें । तब रामने कहा- तुमने तो मांब नामक राक्षसको मारा है, न कि मुनिको ॥ ४३ ॥ ८८ ॥ यह सुनकर लक्ष्मण प्रसन्न हुए । उधर दण्डक रूप धारण करनेवाली शम्बकी माता शूर्पणखा राक्षसीने जब यह सुना तो पुत्रमरणके दुःखसे दुःखित होकर बारम्बार शूर्पणखा स्मरण करती हुई कापट्य रूपसे मार डालने की इच्छासे इधर-उधर विचरने लगी । एक दिन पञ्चवटीमें रामको देखकर वह राक्षसी पृथु दुःखसे व्याकुल हो उठी और मनोहर रूप धारण करके सीता-लक्ष्मण सहित रामको मारनेके लिए उद्यत हो गयी ॥ ४४ ॥ ४५ ॥ ४६ ॥ वह वस्त्र तथा अलंकारोंसे सजकर उनके पास जा पहुंची और इस प्रकार मधुर वचन कहने लगी तुम दोनों तथा यह सुन्दरी स्त्री कौन है और यहाँ वनमें तुम सब किस लिए आये हो ? ॥ ४७ ॥ कहाँसे आ रहे हो और अब आप कहाँ जानेका विचार है ? उनके प्रश्न सुनकर रामने अपना सब वृत्तान्त कह सुनाया ॥ ४८ ॥ तब वह बोली हे प्रभो कृपा करके आप मेरे पति बनो । उत्तरमें रामने कहा कि मेरे पास तो यह मेरा प्रिय पत्नी विद्यमान है । इसलिए तुम बाहर खड़े मेरे छोटे भाई लक्ष्मणके पास जाओ । ४९ । रामके कथनानुसार शूर्पणखाने बाहर जाकर लक्ष्मणसे अपनी इच्छा प्रकट की । लक्ष्मणने कहा कि मैं तो रामका दास हूँ तुम मेरी स्त्री बनकर क्या करोगी । मेरे साथ तुम्हें भी दासी बनना पड़ेगा । ५० । यह सुनकर शूर्पणखा अत्यन्त क्रुद्ध हो गयी और सीताको पकड़नेके लिए बड़े वेगसे झपटी । रामने उसे रोककर कहा कि यह मेरा सुन्दर बाण पहचाननेके लिए ले जाकर लक्ष्मणको दिखाओ । मरे बाणको देखते ही लक्ष्मण तुम्हारी इच्छा पूरा कर देगा । ५१ ॥ ५२ । यह कहकर रामने तुरन्त सन्धान तोड़ना एक बाण उसको दिया । रामकी बातको सत्य समझ वह राक्षसी बाण लेकर फिर लक्ष्मणके पास गयी ५३ ॥ वहाँ जाकर उसने लक्ष्मणको रामका बाण दे दिया । लक्ष्मण बड़े भाईका अभिप्राय समझ गये और धनुषपर चढ़ाकर रामनामसे अंकित उस शुभ बाणको छोड़ दिया । वह बाण राक्षसके पास गया और उसके नाक, कान, ओष्ठ तथा स्तनोंको काटकर पुनः क्षण भरमें रामकी तरकसमें लौट गया । कान, नाक ओष्ठ तथा स्तनोंसे रहित वह राक्षसी ॥ ५४-५६ ॥ 'हाय मैं मारी गया' इस प्रकार चिल्लाती हुई खर-दूषण आदि अपने भाइयोके पास जा पहुंची । बहनकी यह

पृष्ठ 81
स्थायी लिंक
पृष्ठ 81 स्कैन

सर्गः ७ ] उत्तरकाण्डम् ६५


तान् रामः क्षणमात्रेण चतुर्दशशार्यमम्। संप्रदर्श्य निजं लोकं प्रेषयामास लीलया ॥५९॥
तान् राक्षसान् मृतान् श्रुत्वा खगद्यास्ते त्रयः क्रुधा। युद्धाय निर्ययुः सैन्यैः सहिताश्च चतुर्दश ॥६०॥
रामोऽपि वधूं सीतां च गुहायां स्थाप्य बेगतः। चकार राक्षसैर्युद्धं शस्त्रैरस्त्रैर्भयावहम् ॥६१॥
चतुर्दशसहस्राणि शरीरूपाणि राघवः। कृत्वा तेषां च पुरतः शरैस्तान्मर्दयन्खगान् ॥६२॥
हन्ता खर दूषण च तथा त्रिशिराः शरैः। चतुर्दशसहस्रांस्तान्प्रेषयामास स्व पदम् ॥६३॥
मुहूर्तेन तु रामेण सहस्राणि चतुर्दश। मिता सेना खराद्यैश्च निहता गौतमीतटे ॥६४॥
खराद्याः कटका यत्र स्थितास्तच्च त्रिकटकम्। क्षेत्रं ख्यातं त्र्यंबकस्य तदेव प्रानपते भुवि ॥६५॥
जनस्थानं भृगुगणां ददौ वस्तुं रघूद्वहः। अथ सीता समालिङ्ग्य राघवं प्रशशंस सा ॥६६॥
अथ तां जानकीं प्राह रामो रहसि सादरम्। सीते त्वं त्रिविधा भूत्वा रजोरूपा वमानले ॥६७॥
वामांङ्गे मे सत्वरूपा बस छाया तमोमयी। पञ्चवट्यां दशाम्यस्य मोहनार्थं वमात्र वै ॥६८॥
तद्रामवचनं श्रुत्वा तथा सीता चकार सा। ततः सूर्पणखा लंकां गत्वा रावणमब्रवीत् ॥६९॥
धिक् त्वां राक्षसराजात्र वृत्तं चरैर्न वेत्सि यः। चतुर्दशसहस्रा सा सेना स्वद्वन्धुभिः सह ॥७०॥
मानुषेणैव रामेण जनस्थाने निपातिता। तस्याश्च वचनं श्रुत्वा तां दृष्ट्वा तादृशीं तदा ॥७१॥
सिंहासनारूढश्चालय पुनः पप्रच्छ तां स्वसाम्। वद किं कारणं युद्धे प्राह सा राक्षसेश्वरम् ॥७२॥
सुरम्भां जानकीं दृष्ट्वा मया चित्ते विचिंतितम् गवणार्ये विनेष्यामि धतुं तां तत्पुरोगता ॥७३॥
शारद्वाजेन सीताऽह दशास्येन तु रावण। सौमित्रिणा वचव्यामात्तथा राघवस्य च। ७४॥
मायोऽपि मे हतः पुत्रस्तण्डपानो निर्धवरूप। मत्ताणार्थं कृतं युद्ध वधुभिस्ते निपातिताः। ७५॥

यह देखकर त्रिशिरा, खर और दूषण उनके मुखसे सब समाचार सुनकर क्रोधयुक्त हो चौदह भयानक राक्षसोंको उसी समय रामसे लड़नेके लिये भेजा ॥ ५७ । ५८॥ तब रामने चौदह बाणोंसे क्षणमात्रमं लीला-पूर्वक उनको मारकर अपने लोक भेज दिया ॥ ५९ ॥ उनके मारे जानेका समाचार सुनकर खर आदि तीनों राक्षस क्रुद्ध होकर चौदह हज़ार मतिकोंके साथ युद्धके लिए निकल पड़े ॥ ६० ॥ राम भी सीता तथा लक्ष्मणको एक गुफामे रखकर शीघ्र अस्त्र-शस्त्रोंसे प्रहार करते हुए राक्षसोंके साथ भयानक युद्ध करने लगे ॥ ६१ ॥ उस समय राम अपने चौदह हज़ार रूप बनाकर उनके सामने गये और समरभूमिमें उन सबका मर्द मर्दन कर डाला ॥ ६२ ॥ उन्होंने खर, दूषण, त्रिशिरा तथा चौदह हज़ार राक्षसोंको बाणोंसे मारकर अपने धाम भेज दिया ॥ ६३ । इस प्रकार मुहूर्त्तमात्रमें रामने चौदह हज़ार सैनिकों तथा खर आदिको गौतमी तटपर किनारे मार डाला ॥६४॥ जहाँ ये खरा दूषण त्रिशिरा तीनों भाई कटक रूपसे रहते थे। वह स्थान त्रिकटक न मस प्रसिद्ध था और उसीको लोग त्र्यम्बक भी कहते थे ॥ ६५ ॥ तदनन्तर रघुनन्दन रामने वह स्थान त्रिकटक ( त्र्यम्बक ) ब्राह्मणोंको निवास करनेके लिए दान दे दिया । यह सब देखकर सीता रामका आलिंगन करके उनकी प्रशंसा करने लगीं ॥ ६६ ॥ एक दिन राम एकान्तम सीताके सादर कहने लगे—हे सते ! तुम तीन रूपोंको धारण करके रजोरूपमे अग्निम समायरूपसे छायाकी तरह मेरे वायें अगमें और तमोमयी बनकर रावणको मोहित करनेके लिये यहीं पञ्चवटीमें निवास करो ॥ ६७ । ६८ ॥ उत्तर उस बचनको सुनकर सीतान वैसा ही किया । तभी शूर्पणखा लंकामें जाकर रावणसे बोली — ॥ ६९ ॥ हे राक्षसराज ! तुम्हारे जैसे राजाको धिक्कार है, जो दूतोंके द्वारा तुम्हें राज्यकी दशाका पता नहीं लगता । चौदह हज़ार सेना सहित तुम्हारे भाइयोंको मनुष्यरूपवाले रामने दण्डकारण्यमे मारकर गिरा दिया । उसके इस बचनको सुन तथा उसका यह दशा देख सिंहासनसे कुछ ऊंचे होकर वह अपनी बहिनसे पूछने लगा कि युद्ध होनेका क्या कारण है, सो बतलाओ । तब वह राक्षसेश्वर रावणसे बोली— । ७०-७२ ॥ विदर्भोंमें परम लावण्यमयी देखकर मैने निश्चय किया था कि इसको रावणके लिये ले आऊँगी । यह विचारकर मैं उसकी पकड़नेके लिये आगेमें गयी ॥ ७३ ॥ हे रावण ! इतनेहीम एक बाणने मेरी यह दशा कर दी । रामके

पृष्ठ 82
स्थायी लिंक
पृष्ठ 82 स्कैन

६६ | आनन्दरामायणे | [ सर्गः ७

यद्यस्ति पौरुषं किञ्चित्तार्ह सीतां समानय । नोचेदधोमुखस्तिष्ठ यथा स्त्री हतभर्तृका ॥ ७६ ॥
तत्तस्या वचनं श्रुत्वा मान्वयामास तां स्वसाम् । तौ रामलक्ष्मणौ हत्वा तव शोकाप्रमार्जनम् ॥ ७७ ॥
करोम्यहं लोहितेन तयोः स्नेटं भजस्व मा । एव नानाविधैर्वाक्यैः सान्त्वयित्वा स्वसां मुहुः ॥ ७८ ॥
स्वहितस्योपदेष्टारं मातुलं तपसि स्थितम् । ययौ रथेन मारीचं तस्मै वृत्तं न्यवेदयत् ॥ ७९ ॥
सोऽथ तं भीषयामास नाभिनपं मुहुर्मुहुः । विश्वामित्राध्वरे त्यक्तमात्मानं तं न्यवेदयत् ॥ ८० ॥
रामारण्या परां रत्नं रजतं ह्यवधूपितम् । श्रुत्वाऽत्र र्याद्ववर्णञ्चिद्राप मन्त्रं बिभेम्यहम् ॥ ८१ ॥
केन ते शिक्षिता बुद्धिरियं लङ्काविघातिनी । आम्ररूपोऽस्ति कः शत्रुर्येनेयं शिक्षिता मतिः ॥ ८२ ॥
कथां न कुरु रामस्य तं दृष्ट्वा न्वं मरिष्यसि । ततः क्रोधेन तं प्राह यदि नायासि राघवम् ॥ ८३ ॥
मया सद्यो वधिष्यासि त्वामतः कुरु मद्वचः । धृत्वा त्वं मृगरूपञ्च गवस्त्वमनुयास्यति ॥ ८४ ॥
त्वं शब्दं कुरु रामस्य लक्ष्मणस्तेन यास्यति । ततस्तां जानकीं वेगाल्लङ्कां स्वामानयाम्यहम् ॥ ८५ ॥
लङ्कार्द्धं ते दास्यामि स्वां राज्यादशुभादहन् । इति तस्याग्रहं दृष्ट्वा मारीचो ह्यचिन्तयत् ॥ ८६ ॥
रामहस्तान्मृतिः श्रेष्ठा माऽस्तु रावणहस्ततः । इति निश्चित्य मारीचस्तथेत्युक्त्वा ययौ तदा ॥ ८७ ॥
रावणेन रथे स्थित्वा गत्वा पञ्चवटीं प्रति । धृत्वा हैममृगाधीत्री मोहयामास जानकीम् ॥ ८८ ॥
सा दृष्ट्वा तामनी दृष्ट्वा शृम शवद्रममब्रवीत् । क्रीडार्थं मां मृगं हेम धन्वा देहि रघूत्तम ॥ ८९ ॥
मृगश्चेद्वानभिन्नांगः करोमि कंचुकीं स्वयः । तत्तस्या रचनं श्रुत्वा ज्ञात्वा गर्व रघूत्तम । ९० ॥

कहलक्ष्मणने पंचवटीमें डेरो पड़ रहा सो है ॥ ७४ ॥ उन्होंने बिना किसी कारण तपस्या कर। हुए मेरे प्राण-प्रिय पुत्र सम्बकको भी मार डाला । तब युद्ध कलह करनेके लिए खर-दूषणादि भाईयात रामके साथ युद्ध किया । किन्तु उसने उन्हें भी मार डाला ॥ ७५ ॥ यदि ऐसे तुझे भी बल हो तो सीताका हरण कर नहीं तो पतित मर जानपर विधवा स्त्रीकी तरह नीचा मुंह करके बैठा रह ॥ ७६ ॥ उसवे वचन सुनकर रावण अपनी बहिनको समझाने लगा और बोला कि मैं राम-लक्ष्मणको मारकर उनके खूनसे तुम्हारे आंसूओंका माजन करूंगा-तुम दुःखित न होना । इस प्रकार अनेक वाक्योंसे उसने भगिनीको सान्त्वना समझाया ॥ ७७ ॥ ७८ ॥ इसके पश्चात् रथपर बैठकर वह हितका उपदेश करनेवाले तथा तपमें स्थित अपने मामा मारीचके पास गया और उसे सब हाल कह सुनाया ॥ ७९ ॥ तब मारीच अपने भाव रावणको बार-बार डराता हुआ बोला कि रामने मुझे विश्वमित्रके यज्ञके समय बाणसे उठाकर समुद्रके किनारे फेंक दिया था ॥ ८० ॥ तभी से मैं रण, रन, रजत (चांदी), रमम, सभा, तथा रमणी आदि नामोंके रकार अक्षर सुनने मात्रसे ही डर जाता हूँ (अर्थात् रामके भयसे मैंने इन सब चीजोंसे प्रेम करना भी छोड़ दिया है ॥ ८१ ॥ लंकाका नाश करनेवाली यह मंत्रणा तुमको किसने दी है ? वह मित्ररूपमें छिपा हुआ तुम्हारा शत्रु ही है, जिसने तुमको यह मति दी है ॥ ८२ ॥ उसकी बात मत सुनो, नहीं तो मारे जाओगे । यह सुना तो शुद्ध होकर रावण मारीचसे बोला-यदि तुम रामके पास नहीं जाओगे तो मैं तुम्हें मार डालूंगा। इसलिये मेरा कहा मान सो ! तुम मृग बनकर जब रामके पास जाओगे तो राम तुम्हारे पीछे चल देगा । वनमें दूर से जाकर तुम रामके जैसा स्वर बनाकर 'हा लक्ष्मण' ऐसा चिल्लाना । तब लक्ष्मण भी आश्रम छोड़कर तुम्हारे ओर चल देंगे। उस समय मैं शीघ्र से ताको अपनी लंकामें उठा लाऊंगा ॥ ८३-८५ ॥ यदि मेरा कार्य सिद्ध हो जायगा तो मैं तुमको लंकाका आधा राज्य दे दूंगा। उसके आग्रहको सुनकर मारीचने मनमें विचार किया कि रावणके हाथसे मरनेकी अपेक्षा रामके हाथसे मरना अच्छा है। यह निश्चय करके मारीच 'बहुत अच्छा' कहता हुआ रथपर सवार होकर रावणके साथ पंचवटीकी उसी समय चल पड़ा। वहीं जाकर उसने सुवर्णका मृग बनकर सीताको मोहित कर लिया ॥ ८६-८८ ॥ तब अमोलगमयी छपारूपवाणी सीता मृगको देखकर रामसे बोलीं- हे रघूत्तम राम ! इस मृगको पकड़कर मुझे दे दो। मैं उसके साथ क्रीड़ा करूंगी ॥ ८९ ॥ और यदि बाणसे मारकर ला हो तो मैं उसके चमड़ेकी कांचली बनाऊंगी। सीताके वचन सुन उपा कुछ सोर-समझकर रघूत्तम राम सीताकी रक्षाके लिये भाई लक्ष्मणको

पृष्ठ 83 स्कैन

सर्गः ७ ] सारकाण्डम् ६७


सीताया गच्छ बंधुं मस्त्रीष्याशु मृगं ययौ । ततः पलायनं चक्रे मृगो रामं विरूपयन् ॥ ९१ ॥
शमबाणेन भिन्नांगः शब्दं दीर्घं चकार सः । हा सौमित्रे रमागच्छ हा हतोऽस्म्यथ कानने ॥ ९२ ॥
इत्युक्त्वा रामवद्वाचा ममार रुधिरं वमन् । तं शब्दं जानकी श्रुत्वा चोदयामास लक्ष्मणम् ॥ ९३ ॥
सोऽप्याह रामवत्तन्न नेदं गीर्न भयं त्यज । ततः सा तं पुनः प्राह जानामि तव चेष्टितम् ॥ ९४ ॥
भरतस्योपदेशेन मृतिं रामस्य वाञ्छसि । अथवा मेऽभिलाषोऽस्ति तर्हि प्राणान् त्यजाम्यहम् ॥ ९५ ॥
तच्छ्रुत्वचनं पश्याः श्रुत्वा वाच्या महद्वचम् जानकीं प्राह सौमित्रिर्मातः शृणु वचो मम ॥ ९६ ॥
रामवाक्यं ह्युरस्कृत्य जनन्याज्ञा मया नया । ताडितं वाक्यशरेणाद्य भेष्यस्यस्याद्यचञ्चलम् ॥ ९७ ॥
तथापि शृणु मद्वाक्यं

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 84 स्कैन

६८ आनन्दरामायणे [सर्गः ७

चकार तुमुलं युद्धं रावणेन स पक्षिराट् । निजपद्भ्यां मुखेनाथ चूर्णीकृत्य रथोत्तसम् ॥१०९॥
मगवृष्टिं विनिजित्य बभञ्ज तद्धनुर्महत् । मुकुटं न दश मंछिद्य कृत्वा देहं तु जर्जरम् ॥११०॥
मूर्च्छितं रावणं कृत्वा तां सीतां नेन्यवैनयत् । स्वस्थाभूतो दशास्योऽपि ताडयामास तं पदा ॥१११॥
क्रोधेन भृशताविद्धः पक्षिणा जर्जरीकृतः । ततो जटायुः पतितो वमन् रक्तं मुखेन सः ॥११२॥
ततो विहायसा सीतां निनाय रावणः पुनः । रामरामेति जल्पन्ती सीताऽभूम्यस्तलोचना ॥११३॥
उत्ससर्ज वरध्वाध पथि स्वाभरणानि सा । दृष्ट्वाऽधः पर्वते प्रोच्चैः संस्थितान् पञ्च वानरान् ॥११४॥
प्राक्षिपत्कपिमध्येऽथ भूषनानि नृपोत्तमम् । ततो दशास्यस्तां नीत्वा ह्यशोके सन्यवेशयत् ॥११५॥
प्रार्थयामास तां सीतां नोत्तां सा ददौ तदा ।

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 85 स्कैन

अद्यापि दृश्यते स्पष्टा नदीरूपा भयप्रदा पाषाणभूम्यां तत्रैव रावणस्य पदं महत् ॥१२६॥
अद्यापि दृश्यते सौम्यं गर्तशूर्पं नरोत्तमैः । खरादेर्युद्धसमये पंचवट्यां विदेहजा । १२७॥
गुहायां गोषिता भर्त्रा साद्यापि तत्र दृश्यते । यथा रामो लक्ष्मणोऽपि पञ्चवट्यां सदैव हि ॥१२८॥
दृश्यतेऽद्यापि भो देवि सञ्जनैर्ज्ञानदृष्टिभिः । अज्ञानदृष्टिभिन्ने तु दृश्यते प्राकृतरूपिणः । १२९॥
रामतीर्थ रामकृतं सीतालक्ष्मणसंस्कृतैः । तोयैस्तत्र तु सांतव्यै दृश्यतेऽद्यापि मानवः ॥१३०॥
रामेण सीतया यत्र शय्यायां पर्णनोपरि । कृत पूर्व तु शयनं रामशय्यागिरिः स्मृतः । १३१॥
शय्यारूपाणि दृश्यंतेऽद्यापि तत्र तृणानि हि । रामोऽपि लक्ष्मणं दृष्ट्वा श्रुत्वा सीतावधोद्यमम् ॥१३२॥
निवेदितं लक्ष्मणेन क्रोधाद्वाष्पपयेनसा । निमित्तान्यनिष्टोराणि

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 86 स्कैन
७०आनन्दरामायणे[ सर्गः ७

त्वं गताऽसि समीपं श्रीराघवस्य तदा वने । सीमारूपेण तं रामं त्वया प्रोक्तं शुभं वचः ॥१४३॥
राम राजीवपत्राक्ष मामग्रे पश्य जानकीम् । क्रीडन्वाऽत्र मया सार्धमेहि शीघ्रं सुखी भव ॥१४४॥
इत्युक्तो राघवः श्रुत्वा विहस्य त्वां वचोऽब्रवीत् जानाम्यहं त्वां काऽसीति सीतान्वं नसि वेद्म्यहम् १४५
त्वं किं सीतास्वरूपेण मोहयस्यत्र मां वने । एवं पुनः पुनः प्रोक्ता यदा त्वं राघवेण हि ॥१४६॥
तदा त्वया तत्स्वरूपं तत्त्वं सत्यं मयेरितम् । ततो नत्वा रामचन्द्रं प्रार्थयित्वा पुनः पुनः ॥१४७॥
आगताऽसि पुनर्मां त्वं कैलासशिखरेऽमले । त्वं का त्वं किमिति प्रोक्ता राघवेण पुनः पुनः ॥१४८॥
या त्वं सा दंडके जाता म्बिकानाम्नांबिका वने । त्व लज्जिताऽसि शंभोण यत्र तत्र त्वय स्थले

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

सर्गः ८ ] सारकाण्डम् ७१

पृष्ठ 87 स्कैन

सर्गः ८ ] सारकाण्डम् ७१


तिष्ठन्त्यग्रे मतंगादिमुनीनां परिचारिकाः । शबरीदर्शनार्थं त्वं तत्र याहि रघूत्तम ॥ १६०॥
कथयिष्यति सा सीताशुद्धिं ते रघुनंदन । इत्युक्त्वा राघवं नत्वा स्तुत्वा स्वर्गं ययौ मुदा ॥ १६१॥
ततो रामो लक्ष्मणेन शबरीसंनिधिं ययौ । साऽपि संपूज्य श्रीरामं विकैशैर्वनसंभवैः ॥१६२।
चितामारोढुमुद्युक्ता राघवं प्राह हर्षिता । ऋष्यमूकगिरावग्रे सुग्रीवो मंत्रिभिः सह ॥१६३।
वर्तते तस्य सख्येन सीताशुद्धिं लभिष्यसि । गच्छ राम इतस्त्वमद्य पंपानाम सरोवरम् ॥१६४।
तत्तटाके तु वृक्षाणां फलानि विविधानि च । भक्षस्व त्वं जलं पीत्वा याहि सुग्रीवसंनिधिम् ॥१६५॥
इत्युक्त्वा शबरी रामं नत्वा

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 88 स्कैन

७२ आनन्दरामायणे [ सर्गः ८

मां हन्तुं धृतकोदण्डौ वलगुशौरो नराकृती । इतोऽस्माभिः प्रगन्तव्यं मन्त्रं शृणु मयोच्यते ॥४॥
गच्छ जानीहि भद्रं ते वटुरूपेण द्विजाकृतिः । ताभ्यां संभाषणं कृत्वा जानीहि हृदयं तयोः ॥५॥
यदि तौ दुष्टहृदयौ संज्ञां कुरु कराग्रतः । साधुत्वे स्मितवक्त्रोऽभूरथ जानीहि निश्चयम् ॥६॥
तथेति वटुरूपेण गत्वा नत्वा रघूत्तमम् । कौ युवां पुरुषव्याघ्राविति पप्रच्छ मारुतिः ॥७॥
तदन्तं लक्ष्मणः प्राह पूर्ववृत्तं सचिस्तरम् । शबर्यानयनाद्रामः सख्यं कर्तुं समागतः ॥८॥
सुग्रीवनाथ तच्छ्रुत्वा स्वरूपं मारुतिस्तदा । चकार नैजं प्रकटं स्वीयं वृत्तं न्यवेदयत् ॥९॥
मत्स्कन्धमधिरूढ्वाद्य पर्वतं गन्तुमर्हथः । तथेति मारुतेः स्कन्धे मध्विनौ तौ बभूवतुः ॥१०॥
उपत्यात गिरेर्मूर्द्धिन क्षणादेव

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

सर्गः ८] सारकाण्डम् ७३

पृष्ठ 89 स्कैन

सर्गः ८] सारकाण्डम् ७३

निश्चितं मनसा वाली दुर्मदेन हतस्त्विति । एतस्मिन्नन्तरे श्रुत्वा किष्किन्धां विपुवेदिताम् ॥१६॥
गुहाद्वारे शिलामेकां निधाय दुर्मदस्य च । यन्मतो मार्गरोधार्थं किष्किन्धामगमं स्वयम् ॥१७॥
मां दृष्ट्वा रिपवः सर्वे वेगाच्चक्रुः पलायनम् । अनिच्छतं मन्त्रिणो मां तद्राज्ये समवेशयन् ॥२०॥
ततो दृष्ट्वा रिपुं वाली दृष्ट्वा मां स्वपदस्थितम् । संताड्य नगरान्मां स बहिर्न्यष्कासयत्तदा ॥२३॥
ततः स सर्वदेशेषु वादयामास दुन्दुभिम् । भूपां सुग्रीवपाता यः स वध्यो भवेदिति ॥२४॥
ततो लोकान्वरित्यज्य ऋष्यमूकं मयाऽऽश्रितः । एकदा दुन्दुभिर्नाम दैत्यो महिषरूपधृक ॥२५॥
युद्धाय वालिनं रात्रौ समाह्वयत वीर्यवान् । ततो वाली समागम्य धृत्वा शृंग करेण तु ॥२६॥
हस्ताभ्यां

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 90 स्कैन
७४आनन्दरामायणे[ सर्गः ८

दशयोजनपर्यन्तं तथा बाणेन वै पुनः । चक्राकारान् सप्त तालान् दृष्ट्वा देहे महोः प्रभुः ॥३५॥
स्वोयांशुष्ठेन पीमितैः पदं किंचिद्विपर्य्ययम् । ऋजुं कृत्वा पन्नगं तं शेषांशेन स्थित भुवि ॥३६॥
सुग्रीवप्रत्ययार्थं हि सप्त तालान् बिभेद सः । गुहायामर्कदा तालफलादि स्थापितनि हि ॥३७॥
बलिना मम नीतानि तेन सर्पं ददर्श सः । नमश्चपञ्चापि वृक्षाश्च भविष्यन्तीति वानरः ॥३८॥
सर्पिण्याहृद्य तान् छेत्ता यस्ते हन्ता न संशयः तद् दृष्ट्वा रामसामर्थ्यं तस्मिन्प्रत्ययमाप सः ॥३९॥
सुग्रीवस्त पुनः प्राह राघवं तुष्टमानसः वालिन सुगनाधेन पुरा दत्ताऽस्ति मालिका ॥४०॥
यां दृष्ट्वा रिपवो युद्धे गनवीर्या भवन्ति हि । या पुरा कश्यपेनैव तपसा दूकरण च ॥४१॥
शिवाल्लब्धा

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 91 स्कैन

सर्गः ८ ] सारकाण्डम् [ ७५

पुनस्तं प्रेषयामास सोऽपि वालिनमाह्वयत् । ततः श्रुत्वा ययौ वाली तं ताराऽप्रार्थयत्तदा ॥५१॥
सुग्रीवस्याङ्कितेन भ्राता रामः समागतः । चकार मैत्रीं किं तेन मा कुरुष्वाद्य संगरम् ॥५२॥
गच्छ नत्वा रमानायं बन्धुं मानय सादरम् । यौवराज्यपदं देहि तन्मे वचनं शृणु ॥५३॥
तत्तारावचनं श्रुत्वा वाली तां श्लक्ष्णमब्रवीत् । जानाम्यहं राघवं न नररूपधरं हरिम् ॥५४॥
तस्य हस्तान्मुक्तिमस्मि गच्छामि परमं पदम् । तूष्णीं त्वं तिष्ठ तारेऽत्र सुग्रीवं भज मन्मदा ॥५५॥
यदा त्वया म सुग्रीवः कल्पितां गति विधेये । तदा त्वत्पाणिग्राहस्यानुष्यं गच्छामि भामिनि ॥५६॥
अत एव मालिका मे गुञ्जाऽऽभूषयदस्य सन्प्रिये । अद्याहं रामबाणेन पातिष्यामि रणाङ्गणे ॥५७॥
अद्य

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 92 स्कैन
७८आनन्दरामायणे[ सर्ग ८

सीतायुक्तं त्वया पूर्वं क्षणेन रावणेन हि। दत्ताऽभविष्यत्सीताद्य मया तव मया तदा ॥६९॥
अधुना प्रार्थयामि त्वामङ्गदं परिपालय इत्युक्त्वा स तदा वाली जहौ प्राणान् रणाङ्गणे ॥७०॥
अङ्गदेन तदा रामः कारयामास संस्कियाम्। अथ रामं च सुग्रीवो राज्यार्थं प्रार्थयत्तदा ॥७१॥
तमन्तमेव राजानं चकार लक्ष्मणेन सः। अथ वार्षिकमासांश्च वस्तुं रामोऽविचिन्तयत् ॥७२॥
प्रवर्षंणगिरेः प्राप्यशिखरे स्फाटिकोद्भवाम्। रम्यां दृष्ट्वा गुहां रामः पत्रपुष्पसमन्विताम् ॥७३॥
निनाय वार्षिकांन् मासान् चतुरः श्रीरघूद्वहः। एकदा लक्ष्मणः स्नात्वा यावद्रामं समन्ततः ॥७४॥
सात्त्विक्या सीतया युक्तमपश्याद्रामे निर्गतः। सौमित्रिणा वन्दिता सा पुनरंशे लयं ययौ ॥७५॥
एवं नासीत्तदा

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 93 स्कैन

सर्गः ८ ] मारकाण्डेयम् ७७


ईदृशमत्यन्तपरुषं वदन्तं लक्ष्मणं तदा । उवाच हनुमान् वीरः कथमेवं प्रभाषसे ॥८६॥
रामकार्यार्थमनिशं जागर्ति न तु विस्मृतः । इत्युक्त्वा तं पूजयित्वा सुग्रीवेण स मारुतिः ॥८७॥
चकार लक्ष्मणं शांतं सुग्रीवोऽथ ययौ वानरैः । गत्वा स राघवं नत्वा दर्शयामास वानरान् ॥८८॥
राघव न तदा प्राह सुग्रीवं प्लवगाधिपः । देव पश्य समायान्तीं वानराणां महाचमूम् ॥८९॥
अत्र यूथाधिपतयः पञ्चानन्दप्रख्याः स्मृताः । ततो ऽऽज्ञाप्य सीताशुद्ध्यर्थन्तन् दिदेश सः ॥९०॥
दिक्षु सर्वासु विविधान् वानरान् प्रेष्य सत्वरम् । ययौँ दिश जाम्बवन्तंङ्गदं वायुनन्दनम् ॥९१॥
नल सुषेण शरभ मैंदं सम्प्रेषयत्तदा । मासादूर्द्धाद्विनिवर्त्तध्व नाचेद्दण्ड्या भविष्यथ ॥९२॥
ततो रामो

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 94 स्कैन
७८आनन्दरामायणे[ सर्गः ८

संप्रालब्ध्वा निजं वृत्तं स्वदूतं श्रोतुमद्यताः । ताम्पूज्य कथयामास चंतं वृत्तं तु योगिनी ॥१०२॥
हेमानाम्र्ना सुता विश्वकर्मणः सा महेश्वरम् । नृत्त्येन तोषयामास ददौ तस्यै पुरं महत् ॥१०३॥
अत्र स्थित्वा चिरं काल यदा गंतुं समुद्यता । मां मां प्राहात्र रामस्य प्रतीक्षां कुरु गच्छति ॥१०४॥
सभार्य्यश्चाथ रामस्य कृत्वा पूजनमुत्तमम् । इत्युक्त्वा सा दिवं याता राघव गम्यते मया ॥१०५॥
स्वयंप्रभेति नाम्नाऽहं हेमायाः परिचारिका। अधुना बत युष्माकं साहाय्यं किं करोम्यहम् ॥१०६॥
तत्तस्या वचनं श्रुत्वा मत्वा स्वोयदिनाव्ययम् । तामुचुर्वानराः सर्वे नस्त्वं कुरु गुहाद्बहिः ॥१०७॥
इत्युक्ता सा व्यनैषीत् तैः सहैव ययौ बहिः । तद्विलाच्छादितैयायैनयैर्नावर्तनान्मुदा ।

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

सर्गः ९ ] सारकाण्डम् ७९

पृष्ठ 95 स्कैन

सर्गः ९ ] सारकाण्डम् ७९


तदा मां स मुनिः प्राह यदा त्वं वानरोत्तमान् । सीताशुद्धिं कथयसि तदा पक्षौ भविष्यतः ॥ १२८ ॥
पश्यतां निर्गतौ पक्षौ कोमलौ मां क्षणादिह । यदा नीता रावणेन पुरा सीता विहायसा ॥ १२९ ॥
मत्पुत्रेण तदा दृष्टा कथितं चापि मां तदा धिक्कृतः स मया क्रोधान्मा त्वया न विमोचिता ॥ १३० ॥
तदागम्य गतः क्रोधादद्यापि न समागतः । इत्युक्त्वा तान् कपीन् पृष्ट्वा स भवादिगतेस्तदा ॥ १३१ ॥
अथ ते वानराः सर्वं प्रोचुः स्वं स्वं बलं तदा । न कोऽपि गमने शक्तः शतयोजनसागरे ॥ १३२ ॥
तदा स जांबवान् वृद्धः स्तुत्वा तं मारुतिं मुहुः । जन्मकर्मादि संश्राव्य लङ्कां गंतुं दिदेश तम् ॥ १३३ ॥
सोऽपि श्रुत्वा समुद्योगं

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 96 स्कैन
८० | आनन्दरामायणे | [सर्गः २

ज्ञात्वा साऽपि बलं तस्य स्तुत्वा तं प्रययौ दिवम्. अथाब्धिवचनान्मार्गे मैनाकः पर्वतो महान् ॥ ५ ॥
जलमध्यात्प्रादुरभूद्विश्रान्त्यर्थे हनूमतः । नानामणिमयैः शृङ्गैरभ्रम्पोषपरि नगत्कुतिः ॥ ६ ॥
धृत्वा यान्तं हनूमन्तं प्राह मैनाकपर्वतः । आगच्छामृतकल्पानि जग्ध्वा पक्वफलानि च ॥ ७ ॥
विश्रम्यात्र क्षणं पश्चाद्गमिष्यसि यथासुखम् पुरा गिरीणामिंद्रेण युद्धमासीत्सुदारुणम् ॥ ८ ॥
तदा दशरथेनाहं मोचितोऽस्म्यत्र संस्थितः अतस्तदुपकारं हि निस्तर्तुं निर्गतोऽस्म्यहम् ॥ ९ ॥
गच्छतो रामकार्यार्थं तव विश्रान्तिहेतवे तदा तं हनुमानाह रामकार्ये न मे श्रमः ॥१०।
विश्रामः स्वामिकार्येऽत्र न कर्तव्यश्च भक्षणम् । मैनाकस्त्वं पुनः प्राह स्वस्पर्शात्पावयस्व माम्

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें