सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

श्रीमदानन्द रामायण (९ काण्ड संपूर्ण - हिन्दी अनुवाद सहित)

Srimad Ananda Ramayana Hindi

महर्षि वाल्मीकि / अज्ञात द्वारा

स्रोत: Srimad Ananda Ramayana Complete 9 Kandas with Hindi Translation (उद्गम)

कॉपीराइट समस्या बताएँ

DevanagariHindipublished811 पृष्ठ
पृष्ठ 697 स्कैन

सर्गः १० ] मनोहरकाण्डम् ६८१


श्लोकं वा श्लोकपादं वा यद्वाऽप्याधमक्षरम् । नवरात्रे पठिष्यन्ति चैत्रे ते मोक्षभागिनः ॥१२४॥
एवं हि प्रत्यहं कार्यं कौसल्यारामपूजनम् । मधुप्राशौ तु नारीणां तन्न कार्यं प्रपूजनम् ॥१२५॥
सपुत्रद्विजवर्गाणां विशेषान्पूजनं स्मृतम् । वस्त्रालङ्कारयुक्तं चित्रभोजनभोजनम् ॥१२६॥
एवं कृत्वा विधिं सर्वं नवम्यां च विसर्जनम् । पूजयित्वा रामचन्द्रं वाहनाङ्कसुनाटकम् ॥१२७॥
भेरीमृदङ्गघोषैश्च तूर्यदुन्दुभिनिःस्वनैः । वारस्त्रीणांनृत्यैश्च गायकानां च गायनैः ॥१२८॥
एवं नानामहोत्साहैर्दिनेन सहतोषितम् । चामरैर्वीज्यमानं च पुष्पके संस्थितं परम् ॥१२९॥
रामोद्यानिकं नीत्वा रथात्समुत्तरेत्ततः । स्नापयेद्रघुवीरं हि पुण्यतोयैरनेकशः परम् ॥१३०॥
रुद्रसूक्तैर्विष्णुसूक्तैः सहस्रैर्नामभिस्तु

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 698 स्कैन

६८२ आनन्दरामायणे [ सर्गः १०


अतः परं प्रवक्ष्यामि चैत्रोद्यापनकं विधिम् । यत्कृत्वा सफलं सर्वं चैत्रस्नानं तु जायते ॥१४२॥
चैत्रे मासि सिते पक्षे या चैकादशी तिथिः । सर्वासु तिथिषु श्रेष्ठा चोपोष्या व्रतकाङ्गिभिः ॥१४३॥
श्रेष्ठा सा द्वादशी ज्ञेया यस्यां तु यमपूजनम् कार्यं दध्योदनं दत्त्वा जलकुंभः प्रदीयताम् ॥१४४॥
तिस्रश्च तिथयः श्रेष्ठाश्चैत्रे मासि महत्ससाः । त्रयोदशी तथाभूता पौर्णमासी तथैव च ॥१४५॥
यासु स्नानञ्च दानं च सर्ववाञ्छितदायकम् । येनै स्नानं चैत्रमासे न स्नातं नवरात्रके । १४६॥
तैस्तु चांत्यादिने स्नात्वा चैत्रस्नानफलम्भजेत् । तासु श्रेष्ठा पूर्णिमा हि सर्वपातकनाशिनी ॥१४७।
तस्यामुद्यापनं प्रोक्तं चैत्रस्नानफल प्रये । उपोष्य च चतुर्दश्यां

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 699 स्कैन

सर्गः ११ ] मनोहरकाण्डम् ५८३


अतादस्माच्च यत्पापं सप्तजन्मकृतं मया । तत्सर्वं नाशमायातु स्थिरा मे चास्तु संततिः ॥ १५९॥
मनोरथास्तु सफलाः संतु नित्यं ममार्चनात् । देहांते वैष्णवं स्थानं मम चास्त्वतिदुर्लभम् ॥ १६०॥
इति क्षमाप्य तान् विप्रान् प्रसाद्य च विसर्जयेत् । तामर्चां गुरवे दद्याद्रत्नपुष्कां सदा व्रती ॥ १६१॥
ततः सुहृत्प्रियैर्युक्तः स्वयं भुंजीत भक्तिमान् । एवमुद्यापनविधिंश्चैत्रस्नानफलाप्तये ॥ १६२॥
सविस्तरश्च कर्तव्यश्चैत्रस्नानपरायणैः । एवं यः कुरुते सम्यक् चैत्रस्नानव्रतं नरः ॥ १६३॥
सर्वपापैर्विनिर्मुक्तो विष्णुमायुज्यमाप्नुयात् । सर्वव्रतैः

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 700
स्थायी लिंक
पृष्ठ 700 स्कैन

३८४ आनन्दरामायणे [ सर्गः १२

चैत्रे मासि सिते पक्षे नवम्यां परमे दिने । पुनर्वस्वृक्षसंयुक्त प्रोच्चस्थे ग्रहपंचके ॥ ४ ॥
मध्याह्ने प्रकटो जातः श्रीरामो राजसद्मनि । आनन्दश्च तदा जातः सर्वत्र जगतीतले ॥ ५ ॥
देवदुंदुभयो नेदुः पुष्पवृष्टिः शुभावपत् । राजसद्मनि वाद्यानां संघा नेदुः पृथक् पृथक् ॥ ६ ॥
ननृतुर्वारनार्यश्च जगुर्गीतं मनोरमम् । तदा सर्वं हि भूमिस्या जना द्रष्टुं शिशुं शुभम् ॥ ७ ॥
प्रययुर्नृपजं बालं दृष्ट्वा मुदमवाप्नुयुः । नानाविमानमारूढा दिवि देवाः सवासवाः । ८ ॥
मिलित्वा राघवं द्रष्टुं कौसल्याजठरोद्भवम् । ब्रह्मा रुद्रश्च सूर्य्यश्च देवेंद्रोऽदितिसुताः शुभाः । ९ ॥
उत्सवान् विदधुः सर्वं तदा श्रीरामजन्मनि । एवमुत्साहसमये देवा हर्षाद्दिवि स्थिताः । १० ॥
नमस्कृत्य रामचन्द्रं तुष्टुवुर्विविधैः स्तवैः । प्रोचुस्तदा सुराः सर्वे हर्षाहर्षं रघूत्तमम् ॥ ११ ॥
अद्य धन्या वयं देव मुक्ताश्चासुरजद्भयात् । यन्निमित्तं त्वया देव ह्यवतारः कृतो भुवि , १२॥
अस्माकं हर्षकालोऽयं नैवदेव कृपानिधे । तस्मादयं सदा पुण्यः श्रेष्ठः कालो भविष्यति ॥१३॥
त्वं चाप्यंगीकुरुष्व द्य देह्यस्मै सुवहून् वरान् इति तेषां वचः श्रुत्वा देवानां राघवः शुभम् ॥ १४।
तुतोष नितरां तेषु वरंदेषु भगवान्हरिः ।

श्रीराम उवाच
सम्यक् प्रोक्तं सुराः सर्वे त्रैलोक्योपकारकम् १५।
भवद्भिः प्रार्थितोऽहं तु हर्षकाले महत्समे । शृणुध्वं वचनं मेऽद्य यद्वषांत्प्रोच्यते मया ।। १६ ।।
सर्वषामेव मासानां श्रेष्ठोऽयं भविष्यति । वैशाखात्कात्तिकः श्रेष्ठः कार्त्तिकान्माघ एव च । १७।
माधमासादथाद्य चैत्रमासो भविष्यति । चैत्रमासे कृतं दत्तं हुतं स्नातं विचितितम् । १८ ॥
सर्वं कोटिगुणं प्रोक्तमयोध्यायां विशेषतः । यत्पुण्यञ्च समेधेन यद्गोमेधेन वै फलम् ॥ १९।
यत्फलं सोमयागेन तच्चैत्रे स्नानमात्रतः । सूर्य्यग्रहे कुरुक्षेत्रे यत्पुण्यः स्नानदानतः । २० ।


उसका उत्तर देता हूँ सुनो-॥ २ । अयोध्या नगरीक पालक महाराज दशरथकी रानी कौमल्याके उदरसे चैत्रमासके शुक्लपक्षको नवमी तिथिको पुनर्वसु नक्षत्रमे जब कि पांच ग्रह केंच स्थानमे वैठे थे, तव मध्याह के समय अयोध्या दशरथक घरम श्रीरामचन्द्रजी अवतरे । उस समय जगततलमें सर्वत्र आनन्द छा गया ॥३-५॥
देवताभान दुन्दुभियां बजायी और पुष्पवृष्टि की । राजाके महलोंमें अलग-अलग विविध प्रकारके बाजे बजे ॥ ६ ॥ वेश्याय नाचन और गाने लगीं उस समय पृथ्वीमण्डलके प्रमुख मनुष्य उस बच्चेको देखनेके लिए आये और उस देख देखकर बड़ प्रसन्न हुए । उसो तरह नाना प्रकारके विमानोपर चढ़-चढ़कर इन्द्र आदि देवता भी एकत्र होकर कौसल्याके गभस उत्पन्न रामको देखनेके लिए आये । उस समय ब्रह्मा, रुद्र, सूर्य तथा देवेन्द्र आदि देवताओने श्रीरामचन्द्रजीके जन्मक उपलक्ष्यमे विविध उत्सव किये । इस तरह उत्साहके समय आकाशमे विद्यमान दबला रामको प्रणाम करके ना। प्रकारके स्तोत्रोंसे स्तुति कर रहे थे । समय पाकर देवतालोंने रामसे कहा- । ७-११ ॥ हे देव ! अज हम लोग धन्य हैं । अब हम लोग राक्षसोंके भयसे मुक्त हो गये । क्योंकि इसीलिए आपने अवतार लिया है ॥ १२ ॥ हे देव ! हे कृपानिधे ! यह हम लोगोंके लिए महान् हर्षका समय है । इसीके कारण यह पवित्र समय सर्वश्रेष्ठ माना जायगा ॥ १३ ॥ आप भी इस बातको अङ्गीकार करते हुए इस समयको बहुतसे वरदान दीजिए । उनकी ऐसी बात सुनकर भगवान् रामचन्द्रजी उन-पर बहुत प्रसन्न हुए और कहा-हे देवताओ ! आपलोगोंने बड़ी अच्छी बात कही है और तीनो लोकोंके उपकार करनेवाले विविध स्तोत्रोंसे स्तुति की है। इससे मै बहुत प्रसन्न होकर कहता हूँ । १४-१६ ॥ यह मास सब मासोंमें श्रेष्ठ होगा । वैशाखसे कार्तिक श्रेष्ठ है, कार्तिकस माघ श्रेष्ठ है और माघस भी यह चैत्रमाह श्रेष्ठ होगा । इस मासमें किया हुआ दान, हवन, स्नान और ध्यान यह सब कर्म करोड़गुना फल देगा और अयोध्यामे तो उससे भी विशेष फल प्राप्त होगा जो फल अश्वमेधसे होता है, जो फल गोमेधसे होता है

पृष्ठ 701
स्थायी लिंक
पृष्ठ 701 स्कैन

६८४ आनन्दरामायणे [ सर्गः १२

चैत्रे मासि सिते पक्षे नवम्यां परमे दिने । पुनर्वस्वर्क्षसंयुक्त प्रोच्चस्थे ग्रहपंचके ॥ ४ ॥
मध्याह्ने प्रकटो जातः श्रीरामो राजसद्मनि । आनन्दश्च तदा जातः सर्वत्र जगतस्तले ॥ ५ ॥
देवदुंदुभयो नेदुः पुष्पवृष्टिः शुभावपत् । राजसद्मनि वाद्यानां संघा नेदुः पृथक् पृथक् ॥ ६ ॥
ननृतुर्वारनार्यश्च जगुर्गीतं मनोरमम् । तदा सर्वं हि भूमिस्या जना द्रष्टुं शिशुं शुभम् ॥ ७ ॥
अययुर्नृपजं बालं दृष्ट्वा मुदमवाप्नुयुः । नानाविमानमारूढा दिवि देवाः सवासवाः ॥ ८ ॥
मिलित्वा राघवं द्रष्टुं कौसल्याजठरोद्भवम् । ब्रह्मा रुद्रश्च सूर्यश्च देवेंद्रायसुराः शुभाः । ९ ॥
उत्सवान् विदधुः सर्वं तदा श्रीरामजन्मनि । एवमुत्साहसमये देवा हर्षाद्दिवि स्थिताः ॥ १०॥
नमस्कृत्या रामचंद्रं तुष्टुवुविविधैः स्तवैः । प्रोचुस्तदा सुराः सर्वे हर्षार्हं रघूत्तमम् ॥ ११॥
अद्य धन्या वयं देव मुक्ताश्चासुरजाद्भयात् । यन्निमित्तं त्वया देव ह्यवतारः कृतो भुवि ॥ १२॥
अस्माकं हर्षकालोऽयं नैवदेव कृपानिधे । तस्मादयं मदा पुण्यः श्रेष्ठः कालो भविष्यति ॥ १३॥
त्वं चाप्यंगीकुरुष्व ह्य देह्यस्मै सुवहून् वरान् इति तेषां वचः श्रुत्वा देवानां राघवः शुभम् ॥ १४॥
तुतोष नितरां तेषु वरेषु भगवान्हरिः ।
श्रीराम उवाच
सम्यक् प्रोक्तं सुराः सर्वे त्रैलोक्योपकारकम् १५ ।
भवद्भिः प्रार्थितोऽहं तु हर्षकाले महत्समे । शृणुध्वं वचनं मेऽद्य यत्पर्वांप्रोच्यते मया ॥ १६॥
सर्वषामेव मासानां श्रेष्ठोऽयं भविष्यति । वैशाखात्कात्तिकः श्रेष्ठः कार्तिकात्माघ एव च ॥ १७॥
माधमासादथावाय चैत्रमासो भविष्यति । चैत्रमासे कृतं दत्तं हुतं स्नातं त्रिवितिनम् । १८॥
सर्वं कोटिगुणं प्रो क्तमयोध्यायां विशेषतः । यत्प्प्लवाश्व समेधेन यद्गोमेधेन वै फलम् ॥ १९ ।
यत्फलं सोमयागेन तच्चैत्रे स्नानमात्रतः । सूर्यग्रहे कुरुक्षेत्रे यत्पुण्यः स्नानदानतः ॥ २०।

उसका उत्तर देता हूँ सुनो-॥ २ । अयोध्या नगरीके पालक महाराज दशरथकी रानी कौसल्याके उदरसे चैत्रमासके शुक्लपक्षकी नवमी तिथिको पुनर्वसु नक्षत्रमें जब कि पाँच ग्रह ऊंच स्थानमें बैठे थे, तब मध्याह्नके समय अवधेश दशरथके घरमें श्रीरामचन्द्रजी अवतरे । उस समय जगततलमें सर्वत्र आनन्द छा गया ॥ ३-५॥ देवताओने दुन्दुभियां बजायीं और पुष्पवृष्टि की । राजाके महलोंमें अलग-अलग विविध प्रकारके बाजे बजे ॥ ६ ॥ वेश्याय नाचन और गाने लगीं उस समय पृथ्वीमण्डलके प्रमुख मनुष्य उस बच्चेको देखनके लिए आये और उस देख देखकर बड़ प्रसन्न हुए । उसी तरह नाना प्रकारके विमानोंपर चढ़-चढ़कर इन्द्र आदि देवता भी एकत्र होकर कौसल्याके गर्भस उत्पन्न रामको देखनके लिए आये । उस समय ब्रह्मा, रुद्र, सूर्य तथा देवेन्द्र आदि देवताओंने श्रीरामचन्द्रजीके जन्मक उपलक्ष्यमे विविध उत्सव किये । इस तरह उत्साहके समय आकाशमे विद्यमान दयता रामको प्रणाम करके नाना प्रकारके स्तोत्रोंसे स्तुति कर रहे थे । समय पाकर देवताओने रामसे कहा- । ७-११॥ हे देव ! आज हम लोग धन्य हैं। अब हम लोग राक्षसोंके भयसे मुक्त हो गये । क्योंकि इसीलिए आपने अवतार लिया है ॥ १२ ॥ हे देव ! हे कृपानिधे ! यह हम लोगोंके लिए महान् हर्षका समय है । इसीके कारण यह पवित्र समय सर्वश्रेष्ठ माना जायगा ॥ १३ ॥ अप भी इस बातको अङ्गीकार करते हुए इस समयको बहुतसे वरदान दीजिए । उनकी ऐसी बात सुनकर भगवान् रामचन्द्रजी उनपर बहुत प्रसन्न हुए और कहा-हे देवताओ ! आपलोगोंने बड़ी अच्छी बात कही है और तीनों लोकोंके उपकार करनेवाले विविध स्तोत्रोंसे स्तुति की है। इससे मैं बहुत प्रसन्न होकर कहता हूँ । १४-१६ ॥ यह मास सब मासोंमें श्रेष्ठ होगा । वैशाखसे कार्तिक श्रेष्ठ है, कार्तिकसे माघ श्रेष्ठ है और माघसे भी यह चैत्रमास श्रेष्ठ होगा । इस मासमें किया हुआ दान, हवन, स्नान और ध्यान यह सब कर्म करोड़गुना फल देगा और अयोध्यामे तो उससे भी विशेष फल प्राप्त होगा जो फल अश्वमेधसे होता है, जो फल गोमेधसे होता है

सर्गः ११ ] मनोहरकाण्डम् ६८५

पृष्ठ 702
स्थायी लिंक
पृष्ठ 702 स्कैन

सर्गः ११ ] मनोहरकाण्डम् ६८५

तत्क्षेत्र्यैः स्वान्ध्रधौ स्नानादयोध्यायाः सुरोत्तमाः पुत्र वै साधुवीरे रावणं लोकरावणम् ॥२१।
हत्वा तत्पापशांत्यर्थं करिष्यामि क्रतुं शुभम् । यत्र यागमहासिद्धिर्भविष्यति सुरोत्तमाः २२।
तत्तीर्थं मम नाम्ना हि ख्यातिं श्रेष्ठांगमिष्यति । अयोध्यायां सर्वतीर्थं मामुञ्जलप्रथग्यगे ॥२३॥
चैत्रस्नानं प्रकुर्वाणास्ते नरा मोक्षभागिनः । यथा माघे प्रयागे हि स्नातव्यः सुखमिच्छता॥२४॥
कार्तिकोऽपि यथा काश्यां पञ्चगंगाजलेऽसृत् । द्वारकायां यथा प्रोक्तो वैशाखो माधवप्रियः ॥२५'
अयोध्यायां सर्वतीर्थं तथा चैत्रो भविष्यति । सर्वेषामेव मासानानादौ श्रेष्ठो भविष्यति ।२६॥
चैत्रमासे तु संप्राप्ते सर्वे देवाः सवासवाः, बर्हिर्जले समाश्रित्य तिष्ठध्वं हि ममाज्ञया । २७॥
एवं हरिरुतान् मध्वादोन्दान् सुरानुक्त्वा सूर्यश्चैव नमस्कृतो ययौ ।
वृषेंद्रमारुह्य शिवो निजं स्थलं ययौ सुरास्तेऽपि ययुर्निजं स्थलम् ॥२८॥
तस्मात्सर्वेषु मासेषु मुख्यश्चैत्रः प्रकीर्त्यते । मासादो प्रथमः सर्वैः प्रोच्यते हि वराद्धरेः ॥२९॥
एवं शिष्य यथा पृष्ट तथा ते विनिवेदितम् । कल्पं चैत्रमासस्य रामचंद्रवरादिकम् । ३०॥

शिष्यपुत्र उवाच
स्वामिन् गुरो त्वया चैत्रस्नानं पुण्यतमं स्मृतम् । तत्केनाचरितं पूर्वं का सिद्धिरस्तत्प्रभावतः ॥३१॥
तत्सर्वं विस्तरेणैव ममात्र त्वं निवेदय ।

अगस्त्य उवाच
सम्यक् पृष्टं त्वया वत्स शृणु म्वं रत्नार्थवन्मते ॥३२॥
मम तातो नृसिंहारख्यः शुभद्रामीदु द्विजोत्तमः । प्रत्यहं नियमञ्चाण प्रत्रहं भृगुगेत्तमम् ३३॥
एकमप्यन्नक्षेत्रस्थं द्विजमभ्याथितं नृप भूरान्नापुत्रवनदशमंदानादिभियुक्तम् ॥३ ।

और सोमवाससे जिस फलकी प्राप्ति होती है, उस फलकी प्राप्ति उस चैत्रमासके स्नानमात्रसे ही जाया करेगी । कुरुक्षेत्रमें सूर्यग्रहणके समय स्नान दानका जो फल होता है ॥ २१-२४ ॥, वह सब अयोध्याधाम अथवा व्यासाश्रम स्नान करनेसे प्राप्त होगा । इस शरीरमें रावणादि महाबलवान् राक्षसोंको मारकर ब्रह्महत्याके पाप- की शांतिके लिए मैं शुभ यज्ञ करूंगा । हे सुरगण ! जिस स्थानपर वह यज्ञ सम्पन्न होगा, वह स्थान मम नामसे विख्यात होगा । अपितु अयोध्याके सब तीर्थोंका जो स्नान करेगा, वह मनुष्य मोक्षभागी होगा । जिस तरह सुखकी इच्छा रखनेवालोंको माघमें प्रयाग स्नान करना आवश्यक हुआ है ॥ २१-२४ ॥ जिस तरह कार्तिकमें काश्यांके पंचगंगामें स्नान करना उचित है और जिस तरह वैशाख द्वारकामें माधवका परम प्रिय माना गया है, उसी तरह अयोध्या में चैत्रमासका स्नान सर्वश्रेष्ठ होगा । यह मास सब मासोंके आदिम और सबसे श्रेष्ठ माना जायगा ॥ २५-२६ ॥ चैत्रमासके आनेपर इन्द्रसमेत समस्त देवता यहाँ आकर निवास करें । यह मेरा आज्ञा है, ॥ २७ ॥ विष्णुभगवान्‌ने इन्द्र आदि देवताओंसे ऐसा कहा और देवताओंने उनका प्रणाम किया । जिससे मनुष्यताका एक असाधारण कान्ति चमक उठा । तद- नन्तर शिवजी नन्दीपर सवार होकर अपने स्थानको चल पड़े । अन्य देवता भी अपने-अपने स्थानको चल पड़े ॥ २८ ॥ इसी कारण चैत्रमास सब मासोंमें श्रेष्ठ माना जाता है और भगवान्के वरसे सब मासोंके आदि- में गिना जाता है ॥ २९ ॥ इस प्रकार हे शिष्य ! जैसा तुमने पूछा, वह रामचंद्रजीके वरदान आदिका वृत्तान्त मैंने कह सुनाया ॥ ३० ॥ शिष्यपुत्रने कहा हे स्वामिन् ! हे गुरु ! आपने पवित्र चैत्रस्नानका विधान बतलाया । अब यह बताइए कि इस व्रतको किसने किया था और इससे उसे कौन-सी सिद्धि प्राप्त हुई या ॥ ३१ ॥ यह सब विस्तारपूर्वक आप हमें बतलाइए । श्रीअगस्त्यने कहा-तुमने बहुत अच्छा प्रश्न किया है । अब मैं जो कुछ कहता हूँ, उसे सुनो ॥३२॥ मेरे पिता नृसिंहका एक नियम था । वे कमलगुडसेवनोंमें एक ब्राह्मणको पुत्र-कलत्र एवं दास-दासी समेत बुलाकर सार कुटुम्बका भोजन कराते और अच्छी तरह आदर-सत्कार करते थे ।

पृष्ठ 703
स्थायी लिंक
पृष्ठ 703 स्कैन
६४६आनन्दरामायणे[ सर्गः ११

कुटुम्बभोजं हर्म्ये स ऽस्थापयामास । लक्ष्म्याऽत्मानौ तु मन्याना तावुभौ रामतत्परौ ॥३५॥
पुत्राभावमदृष्ट्वा तौ वृद्धौ पुत्रार्थमुद्यतौ । रूपदोषपरिहारार्थमुपायं कर्तुमुद्यतौ ॥३६॥
निदासाख्ये पुरे गत्वा देवीं मातङ्गीं शुभाग् । स्वायेष्टदेवतामम्बां प्रवरातीरवासिनीम् ॥३७॥
दृष्ट्वा दम्पत्य तौ सेवां नित्यं तत्र प्रचक्रतुः । गते बहुतिथे काले वादा या महालया ॥३८॥
प्रत्यक्षात द्विजं भूत्वा प्राह तदावशांतये । हे नृसिंह महाबुद्ध गच्छाथोध्यापुरीं प्रति ॥३९॥
तत्र वै सायुताये रामतीर्थे महामये । चैत्र मासि वसंतर्तो यदा स्यान्मीनगो रविः ॥४०॥
चैत्रस्नानं मासमेकं कुरु तत्र द्विजोत्तम । पातकं सकलं त्यक्त्वा पुत्र प्राप्स्यस्यसंशयम् ॥४१॥
इति देव्या वचः श्रुत्वा द्विर्जावत्तारवस्तदा । ययौ मार्गे हृदि ध्यायन्नयोध्याख्यां पुरीं शुभाम् ॥४२॥
चिंतया परया व्याप्तः कथं गतुं हि शक्यते । मयाऽयोध्यापुरी दूरमिता कष्टं च जीवितम् ॥४३॥
इति चिंतायुतो मार्गे क्वचित्तिष्ठन्क्वचित्स्खलन् । भार्यायाश्च करे धृत्वा वृद्धश्चैव ययौ द्विजः ॥४४॥
एवं गोदावरीतीरं गत्वा स्नात्वा द्विजोत्तमः । राममूर्त्ति पुरः स्थाप्य पूजयामास भक्तितः ॥४५॥
तावन्तमे प्रसन्नोऽभूद्रामो देव्याः प्रमादतः । द्विजं प्राह नृश्रेष्ठो भो नृसिंह द्विजोत्तम ॥४६॥
माऽयोध्यां त्वमितो गच्छ शृणु मे वचनं शुभम् । इतः पूर्वं षड्वि हि याजनद्वयसम्मतम् ॥४७॥
प्रतिष्ठानाभिधं क्षेत्रं गोदाया उत्तरे तटे । तत्रास्ति रामतीर्थ हि मन्नाम्ना च मया कृतम् ॥४८॥
तत्रन्त्वं गच्छ विप्रेंद्र स्नात्वा तीर्थे हि भार्यया । चैत्रमासे वसंततौं यदा स्यान्मीनगो रविः ॥४९॥
तदा कुरु विधिश्रेण पूजांन्चिन्ता च मा शुभम् । रापत्तयः पुत्रलाभो भविष्यति न संशयः ॥५०॥
इत्युक्त्वा रघुवास्तु तत्रैवांतरधायत । यत्र शृंगाद्दद रामः प्रसन्नोऽभूद्द्विजाय हि ॥५१॥
तस्मात्स वै रामह्रदो नाम्ना सर्वत्र गीयते । तद्रामवचनपद्विप्रः प्रतिष्ठानपुरं ययौ ॥५२॥
मासमेकं च वै स्थित्वा चैत्रस्नानं चकार ह । सूर्योदये समुत्थाय कृतशौचादिक्रियः ॥५३॥


रुकमानाम्नी भर, माता और पिता ये दोनों असाधारण रामभक्त थे ॥ ३३ ॥ ३४ ॥ किन्तु वृद्धावस्था पर्यन्त पुत्रका अभाव देखकर उन्होंने अपना दोष शान्त करनेके लिए उपाय करना प्रारम्भ किया ॥ ३५ ॥ इसके लिए वे प्रवराके तीरपर रहनेवाली अपनी इष्टदेवी अम्बा मातङ्गीके पास गये ॥ ३६ ॥ उनका दर्शन करके उन्होंने बहुत दिनों तक देवीकी आराधना की कुछ दिनों बाद देवी प्रत्यक्ष होकर कहने लगी—हे महाबुद्धिमान् नृसिंह ! तुम यहाँसे अयोध्यापुरी जाओ । वहाँके महातीर्थ सरयूतीरके जलमें जब वसन्त ऋतुके समय सूर्य मीनराशिपर आयें, तब एक महीना चैत्रस्नान करो । ऐसा करनेसे तुम्हारे सब पातक नष्ट हो जायँगे और तुम्हे पुत्रकी प्राप्ति होगी ॥ ३७-४१ ॥ देवीकी यह बात सुनकर वे अयोध्यापुरीका ध्यान करते हुए चले । उन्हें यह बडा चिन्ता थी कि अयोध्यापुरी तो यहाँसे बहुत दूर है और मुझे अपना जीवन भी भारी हो रहा है ॥ ४२ ॥ ४३ ॥ ऐसा सोचते हुए वे कभी बैठ जाते, कभी गिर पडते और कभी अपनी स्त्रीका हाथ पकडकर वे मेरे वृद्ध पिता चले थे ॥ ४४ ॥ इस तरह किसी प्रकार वे गोदावरी के तटतक पहुंचे। वहाँ उन्होंने स्नान किया और सामने रामकी मूर्ति रखकर भक्तिपूर्वक पूजन करने लगे ॥ ४५ ॥ तबतक देवीके आशीर्वाद्से रामचन्द्रजी प्रसन्न होकर सामने आये और कहने लगे—हे द्विजोत्तम नृसिंह ! अब तुम अयोध्या मत जाओ ! यहाँसे केवल तीन योजन दूर गोदावरीके उत्तर तटपर प्रतिष्ठान नामक क्षेत्र है। वहाँ मेरे नामसे प्रसिद्ध रामतीर्थ है। मैंने ही उसकी स्थापना की है ॥ ४६-४८ ॥ तुम वहाँ जाओ और चैत्रमासमें जब सूर्य मीन राशिपर आयें, तब भार्याके साथ स्नान करके मेरा विधिवत् पूजन करो । ऐसा करनेसे तुम्हारे सब पातक नष्ट हो जायेंगे और तुम्हे पुत्रकी प्राप्ति होगी। इसमें कोई संशय नहीं है ॥ ४९ ॥ ५० ॥ ऐसा कहकर रामचन्द्रजी वहीं ही अन्तर्धान हो गये। जिस शृङ्गानामक सरोवरके तटपर राम प्रसन्न हुए थे, वह स्थान रामह्रदके नामसे विख्यात हुआ। रामके कथनानुसार व वृद्धदम्पती अपनी भार्याके साथ उस प्रतिष्ठानतीर्थको गये

पृष्ठ 704
स्थायी लिंक
पृष्ठ 704 स्कैन

सर्गः ११] मनोहरकाण्डम् ६८७


स्नात्वा तस्मिन् रम्यतीर्थे सरयूसङ्गमन्विते । रामचन्द्रं स्वर्णगिरौ पूजयामास भक्तितः ॥५४॥
प्रदक्षिणाः स्वर्णगिरेश्चकार नव प्रत्यहम् । नवपुष्पैश्च नैवेद्यैः पूजयामास राघवम् ॥५५॥
चैत्रशुक्लतृतीयाया यावद्वैशाखसंभवः । तृतीया शीतला गौरी स्नानं चक्रे च भार्यया ॥५६॥
एवं मासं व्रतं कृत्वा स द्विजस्तृप्तमानसः । प्रत्यर्कं प्रति मार्गेण ययौ लक्ष्म्या समन्वितः ॥५७॥
यावन्मार्गे द्विजोऽगच्छत्तावद्दृष्टास्त्रयो नराः । पिशाचाः क्षुत्प्रक्रान्तेस्नानुद्धार्य सभार्यया ॥५८॥
ययौ स्वनगरं रम्यं गोदानाभिर्विराजितम् । चैत्रस्नानप्रभावेण जातस्तन्मानुषस्त्वदम् ॥५९॥
तस्मान्मया ते कथित वर हि स्नानं मधौ ते सरयूज़ले वै ।
साकेतपुर्यां नराप्रतीर्थे भुक्तिप्रदं मोक्षदसुन्दम् च ॥६०॥

विष्णुदास उवाच
कथ पिशाचयोन्यास्ते मुक्ता विप्रेण वै त्रयः । कस्मात्पापाच्च ते सर्वे पैशाचीं योनिमाश्रिताः ॥६१॥
तन्मर्वं विस्तरेणैव श्रोतुमिच्छामि त्वन्मुखात् ।

श्रीरामदास उवाच
शृणु शिष्य प्रवक्ष्यामि रम्भानाम्नी वराऽप्सराः ॥६२॥
चैत्रे स्नात्वा चरायोद्ध्याम्रयूनिर्मले जले । आर्द्रवस्त्रवृता चारुहास्यालंकारमण्डिता ॥६३॥
गृहीत्वा सरयूतोयं रत्नकांचननिर्मिते । पात्रे रामेश्वरं सेतुं द्रष्टुं मौनेन सा जगात् ॥६४॥
ययावाकाशमार्गेण पिशाचा यत्र ते त्रयः । तदार्द्रवस्त्रचांचल्यत्किंबिन्दुभिः प्रोक्षिताश्च ते ॥६५॥
क्रूरस्वभावमुत्सृज्य चाश्चर्यं परमं ययुः । पूर्वजन्मानुस्मरणमभूत्तेषां तदा नृप ॥६६॥
विस्मयाविष्टचित्तास्ते तां दृष्ट्वाप्सरसं दिवि । बहुधा प्रार्थनामासुस्त्वन्मा पप्रच्छ संस्रया ॥६७॥


॥ ५१ ॥ ५२ ॥ वहाँ रहकर उन्होंने एक मास पर्यन्त चैत्रस्नान किया। उनका यह नियम था कि प्रतिदिन सूर्योदयमें पहले होकर उठ जात और नित्यकृत्यसे निबटकर सरयूसङ्गमपर विद्यमान तीर्थमें स्नान करते और भक्तिपूर्वक स्वर्णगिरिपर रामचन्द्रजीको पूजा किया करते थे ॥ ५३, ५४ ॥ प्रतिदिन वे उस स्वर्णगिरिकी नौ परिक्रमा करते और नौ पुष्पों और विविध प्रकारके नैवेद्योस रामका पूजन करते थे। वह व्रत उनका तबतक चलता रहा, जबतक वैशाखके शुक्लपक्षका तृतीया नहीं आयी। तृतीयाके आनेपर उन्होंने तृतालागौरी नामक स्नान किया ॥ ५५ ॥ ५६ । इस तरह एक मास तक व्रत करके प्रसन्न चित्तसे वे ब्राह्मणदेवता अपनी पत्नीके साथ कमलपुरको चले ॥ ५७ ॥ जाते-जाते रास्तेम उनको तीन पिशाच मिले। वे तीनो बडे भूखे थे मेरे पिता-माताने उनका उद्धार किया और अपने नगरको गये। उसी चैत्रस्नानके प्रभावसे वे उनका पुत्र होकर जन्मा ॥ ५८ ॥ ५९ ॥ इसलिए मैने चैत्रमासमे अयोध्याके पवित्रतीर्थम मुक्ति-मुक्तिप्रद सरयूजलमे स्नानका विधान बतलाया है ॥ ६० ॥ विष्णुदासने कहा-वे तीनों पिशाच किस तरह उस पिशाचयोनिसे छूटे और किस पापसे वे पिशाचयोनिमें पड़े थे। यह वृत्तान्त भो विस्तारपूर्वक मैं आपके मुखसे सुनना चाहता हूँ। श्रीरामदास कहने लगे-हे शिष्य ! सुनो, यह कथानक भी मै कहता हूँ। रम्भा नामकी एक सुन्दरी अप्सरा थी ॥ ६१ ॥ ६२ ॥ उसने चैत्रमासमें अयोध्याके सरयूजलमें स्नान किया। उसक कपड़े भींग गये थे मन्द मुस्कान उसके होठोपर खेल रही थी और उसके अंगमें पड़े हुए विविध प्रकारके आभूषण अपनी असाधारण शोभा दिखा रहे थे ॥ ६३ ॥ स्नानके अनन्तर उसने रत्न और कांचनसे बने हुए पात्रमें रामेश्वर शिवको स्नान करानेके लिये सरयूजल भरा और मौन होकर आकाशमार्गसे रामेश्वरको चल पड़ी। जाते-जाते वह उस स्थानपर पहुंची, जहाँ वे तीनों पिशाच रहते थे। रम्भाक भीगे वस्त्रसे पानीकी कई बूंदें गिरकर इन पिशाचोँपर पड़ीं ॥ ६४ ॥ ६५ ॥ इससे उनका क्रूर स्वभाव छूट गया और उन्हे पूर्वजन्मकी सब बात याद आ गयीं ॥ ६६ ॥ तदनन्तर वे तीनों विस्मित होकर बहुत तरहस प्रार्थना करने लगे। रम्भाने संत्रसमें उनसे पूछा- ॥ ६७ ॥

पृष्ठ 705
स्थायी लिंक
पृष्ठ 705 स्कैन

६८८ आनन्दरामायणे [सर्ग ११

कस्माद्ययं पिशाचा हि जातास्तत्कथ्यतां मम। इति तत्करुणसंतापेरितास्ते ऽब्रवन्स्तदा। ६८॥
तेषु द्वौ वदन्मातौ हि कथयामासतुश्च ताम् । शृणु भामिनि वार्ता हि पूर्वजन्मनि भूसुरात् । ६९।
विरजायां समुत्पन्नौ श्रोत्रियाद्धरशर्मणः । उपाध्यायन कर्तुं कञ्चिन्नारायणाह्वयम् । ७०॥
शुश्रूषया तोषयित्वा गुरुं तत्रैव मध्यतुः । नारायणसुतां चारुहासां चन्द्रनिभाननाम् ॥७१॥
दृष्ट्वा ऽऽभ्यां मैथुनं दृष्ट्वा प्रार्थ्य तां स्त्रियम । आवाभ्यां च दिना मुक्ता तज्ज नं गुरुणा चिरात् ७२।
आवाभ्यां च ददौ शापं तस्यै चाप्यशरुत्क्रुधा । युवां चापि कुमार्य्य विशाचत्वं गमिष्यथ । ७३॥
ततोऽस्माभिस्तिभिस्तं तु मुनिं नत्वा पुन पुनः । शापस्यान्तस्तो लब्धस्तच्छृणु मनागये । ७४॥
चैत्रमासे नृसिंहारख्यः कश्चिद्विप्रश्च कानने ददाति स्नानजं पुण्यं तदोद्धारो भविष्यति ॥७५॥
एवं जाता पिशाचा हि वयं व्यङ्गाङ्गिबुद्धिभिः। प्रोक्षिताः स्मोऽद्य तेऽङ्गैर पूर्वजन्मस्मृतिः शुभा ७६॥
तत्तंषां वचनं श्रुत्वा ज्ञात्वा शापस्य मोक्षणम् । मान्वोथन्त्य कारणेन शीघ्रं म नृहरिः प्रिया ॥७७॥
आगमिष्यति मा चिंतां कुरुतेति वरांगना । ययौ रामेश्वरं शीघ्र पूजयित्वा गता दिवम् । ७८॥
चैत्रमासे संतिक्रांते संगतः नृहरिद्विजः । भार्यया सहितो दृष्ट्वा पिशाचैस्तैः पिता मम ॥७९॥
स्थित्वा दूर च ते सर्वे तमूचुर्नृहरिं द्विजम् । नैजं वृत्तं समस्तं हि शापस्यापि विम क्षणम् , ८०।
तच्छ्रुत्वा नृहरिर्विप्रस्तानूवाच मुदान्वितः । मा मेष्टव्यं पिशाचा अद्यथा शम्भुद्विजेन सः । ८१॥
राक्षसो मोचितः पूर्वं मोचयिष्याम्यहं तथा ।

पिशाच उवाच

कः शम्भुश्च कदा मुक्तो राक्षसः कः सविस्तरम् ॥८२॥


तुमलोग इस पिशाचयोनिको क्यों प्राप्त हुए हो सो कहो। इस प्रकार रम्भाके सुधोक्त संकेत पाकर उन तीनोंमेंसे दो बोले-हे भामिनी ! सुनो पूर्वजन्मम हम दोनों विरजा नाम्नी स्त्री द्वारा हर शर्मा नामक ब्राह्मणसे उत्पन्न हुए थे। अवस्थानुसार हम दोनों विद्या पढ़नेके लिए नारायण नामक एक गुरुके यहाँ गये वहाँ उनकी सेवा करते हुए रहने लगे । गुरुजीकी एक सुन्दरी कन्या थी । उसको मनोहारिणी मुसकान थी और चन्द्रमा के समान मुख था ।। ६८-७१ । उस देखकर हम दोनोंने उससे मित्रता कर ली और समय पाकर बहुत अनुनय विनय करके हम दोनोंने उसके साथ भोग किया। बहुत दिनों बाद यह बात गुरुजीको ज्ञात हो गयी ॥ ७२ । उन्होंने कुपित होकर हम तथा उस कन्याको शाप देते हुए कहा कि इस कुमारीके साथ तुम दोनों पिशाच हो जाओ । ७३ ।। इसके बाद हम तीनोंने उन मुनीश्वरको बार-बार प्रणाम करके किसी तरह शापके अन्तका वचन पाया सो भो सुन लो ॥ ७४ । उन्होंने कहा कि चैत्रमासमें कोई नृसिंह नामका ब्राह्मण इस वनमें आयेगा और वह अपने नैत्यस्नानका पुण्य तुम्हे प्रदान करेगा तब तुम्हारा उद्धार होगा । ७५ ।। इस तरह हमलोगोंको यह पिशाचयोनि मिली । अहोहम आपके अमृतरससे प्रोक्षित हो गये। इस कारण हमें पूर्वजन्मकी सब बातें याद आ गयीं ॥ ७६ । इस प्रकार उनकी बात सुनकर रम्भाने संशयहीन हो कहा कि तुम लोग धैर्य रखो । अब शीघ्र ही नृसिंह ब्राह्मण अपनी स्त्रीके साथ इस वनमें आनेवाले हैं ॥ ७७ ॥ तुमलोग किसी प्रकारकी चिन्ता मत करो। इतना कहकर रम्भा रामेश्वर चली गयी। वहाँ उसने शिवजीका पूजन किया और आकाशमार्गमें होकर अपने स्थानको चली गयी ॥ ७८ ॥ चैत्रमास वनन्तर नृसिंह अपनी भार्याके साथ उस वनमें पहुंचे और उन पिशाचोंको देखा । ७९ ।। वे तीनों पिशाच नृसिंहके पास न आकर थोड़े दूरपर खड़े हो गये और अपन पूर्वजन्मका वृत्तान्त एवं शापसे मुक्ति पानेका उपाय कह सुनाया ॥ ८० ॥ उनकी बात सुनकर मेरे पिताजीने कहा-तुम लोग घबड़ाओ नहीं । जिस प्रकार शम्भुनामक ब्राह्मणने उस राक्षसको पिशाचयोनि से मुक्त किया था उसी तरह मैं भी तुम लोगोंको इस योनिसे मुक्त कर दूंगा उनकी बात काटकर पिशाचों-मसे एकने कहा कि शम्भु विप्र कौन थे और वह राक्षस कौन था ? यह वृत्तान्त विस्तारपूर्वक आप हमें

सर्गः १२ ]

पृष्ठ 706
स्थायी लिंक
पृष्ठ 706 स्कैन

सर्गः १२ ]
मनोहरकाण्डम्
६८९

कथयस्व द्विजश्रेष्ठ कृपां कृत्वा तु कौतुकात् ।
नृसिंह उवाच
शृणुध्वं कथयिष्यामि यद्वृत्तं च पुरातनम् ॥८३॥
शिवकांचीपुरीमध्ये कश्चिद्विप्रः शुचिव्रतः संबभूव चिरं कालं तस्थौ स च स्वभार्यया ॥८४॥
स कस्मिंश्चिद्दिने विप्रश्चैकाम्रेशशिवांतिके । पौराणिकाद्वचश्चैत्रमासमाहात्म्यमव्रतान्विताम् ॥८५॥
कथां श्रोतुं समायातस्तत्र श्रुत्वा महत्फलम् । अयोध्यायां हि चैत्रस्य स्नानात्कैवल्यदायकम् ॥८६॥
ततो बहुगते काले संस्मरंस्तां कथां शुभाम् । ज्ञात्वा समागतं चैत्रं स्वगृहान्निर्गतस्तदा ॥८७॥
भार्यया सहितो विप्र शनैर्मार्गेण वै ययौ । तीर्त्वा तां जाह्नवीं रम्यां यावदग्रे स गच्छति ॥८८॥
तावद्दूरो हि भिल्लेन कर्कशाख्येन कानने । गृहीत्वा सञ्चरं चापं धर्षयित्वा च भूसुरम् ॥८९॥
लुण्ठतः कर्कशः क्रूरो वस्त्रेणैकेन तं द्विजम् । मुमोच तस्य पाथेयं गृहीत्वा सकलं शुभम् ॥९०॥
द्विजोऽपि प्रार्थयामास कर्कशं च पुनः पुनः । वस्त्रादिकं गृहाण त्वं प्रत्यर्पय ददस्व माम् ॥९१॥
तत्तस्य वचनं श्रुत्वा मुक्त्वा तद्वस्त्रबंधनम् सर्वं ददर्श पाथेयं नानाविधमनुत्तमम् ॥९२॥
तस्मिन्ददर्श स व्याधो दश रंभाफलानि वै अपक्वान्यतिशुष्काणि ततश्चित्तेऽविचारयत् ॥९३॥
एतै फलैर्न मे कार्यं जानामि ब्राह्मणोत्तमम् । नाहं दास्याम्यद दानं क्षुधाक्रांतं च सन्द्विजम् ॥९४॥
इति निश्चित्य स व्याधो ददौ तानि द्विजन्मने । गृहीत्वाऽभक्षयद्विप्रः प्रारम्भे भार्यया मधौ ॥९५॥
तद्रंभाफलदानेन कर्कशस्य हृदा शुभा जाता बुद्धिः क्षणादेव सात्विकी क्रूरता गता ॥९६॥
एवं पिशाचाः सकलास्ततः परं भिल्लाय तस्मै तु शुभा मतिर्बभूव ।
समागतं चाथ कुतः स पृष्टवान् विप्रं स वै प्राह वने च कर्कशम् ॥९७॥
शम्भुरुवाच
कांचिपुर्याः समायातो गम्यतेऽयोध्यां पुरीम् । चैत्रमासेऽवगाहार्थं शरयूनिर्मले जले ॥९८॥

बतलाइए । हे द्विजश्रेष्ठ हमपर इतना कृपा करिए । नृसिंह कहने लगे-अच्छा सुनो। मैं एक पुरातन कथा तुम लोगोंको सुनाऊँगा ॥ ८१-८३ ॥ शिवकांचीपुरीम पवित्रव्रतधारी एक ब्राह्मण रहता था । उसका नाम शम्भु था वह बहुत दिनों तक अपनी स्त्रीके साथ उस नगर में रहा । ८४ ॥ एक दिन वह ब्राह्मण किसी वनाम्र एकांश्र्वर नामक शिवके समीप पौराणिकके मुखसे चैत्रमास माहात्म्यकी कथा सुनने गया । वहाँ पहुंचकर उसने चैत्रमासमें अयोध्यास्नानका बड़ा फल सुना ॥ ८५ ॥ बहुत दिना बाद उस कथाका स्मरण करके वह चैत्रमास लगनेके पहले ही अयोध्या जानेके लिए अपने घरसे निकल पड़ा । उसने अपन साथ अपनी स्त्रीको भी ले लिया था। वह धीरे धीरे अयोध्याकी ओर चला । राहमे गङ्गाजी पड़ीं तो उन्ह पार किया । वहाँसे थोड़ी दूर आगे बढ़ा ही था कि वनमे कर्कश नामका एक भील धनुष-बाण लिये हुए मिला । उसने ब्राह्मण-देवताका धमकाकर सब कुछ छीन लिया और केवल एक कपड़ा पहनाकर छोड़ दिया । यहाँ तक कि उसने इन लोगोंका पवित्र पाथेय भी ले लिया ॥ ८६-६० ॥ तब ब्राह्मणने उससे प्रार्थना की कि मेरे कपड़े-लत्ते सब कुछ ले लो । लेकिन रास्तेमे खानेकी वस्तुओंवाली यह पोटला वापस दे दो ॥ ९१ ॥ ब्राह्मणकी बात सुनकर कर्कशने वह पोटली खोली और देखा कि उसमें बहुत-सी खाने-पीनेकी चीजें बँधी है ॥ ९२ ॥ उस व्याधने उसमें दस केलेके फल भी देखे वे फल कच्चे और सूखे हुए थे । उन फलोंको देखकर उसने मनमें सोचा कि इन फलोंकी तो हमे कोई आवश्यकता है नहीं, फिर हम क्यों न दे दें ॥ ९३ ॥ ९४ ॥ ऐसा निश्चय करके उसने केले वापस दे दिये और उस सपत्नीक ब्राह्मणने चैत्रमासके प्रारम्भमें वे कलक फल खाये ॥ ९५ ॥ उस रम्भाफलके दानसे कर्कश व्याधके हृदयमें शुभ बुद्धिका प्रादुर्भाव हो गया। जिससे उसकी क्रूरता नष्ट हो गयी और सात्त्विकता आ गयी ॥ ९६ ॥ हे पिशाचो ! जब उस भीलकी मति पवित्र हो गयी तो उसने

पृष्ठ 707
स्थायी लिंक
पृष्ठ 707 स्कैन

६९० आनन्दरामायणे [ सर्गः ११

इति विप्रवचः श्रुत्वा पुनः पप्रच्छ कर्कशः । किं लभ्यते हि स्नानेन तन्मे वद सविस्तरम् ॥९९॥
पुनः प्राह स विप्रेंद्रः कर्कशं भक्तितः फलम् । स्नानेन मधुमासे हि रघुनाथः प्रसीदति ॥१००॥
प्रसादात्सकलान्भोगान् लभते मानवा भुवि । अंते मोक्षोऽपि भो भिल्ल लभ्यते नात्र संशयः ॥१०१ ।
इति विप्रवचः श्रुत्वा पुनः पप्रच्छ कर्कशः । मोक्षस्वरूपं कथय कृपां कृत्वा ममोपरि ॥१०२॥
तत्तस्य वचनं श्रुत्वा पत्नीं प्राह द्विजोत्तमः । पश्य पश्य वरारोहे कौतुकं महदद्भुतम् ॥१०३।
यद्रांभाफलदानेन चैत्रे मासि वनानने । अय क भिल्लजातीयः क प्रश्नस्तादृशः शुभः ॥१०४।
मोक्षस्वरूपज्ञानार्थं तस्माद्दानं प्रशस्यते । इत्युक्त्वा तां प्रियां विप्रः कर्कशं प्राह सादरम् ॥१०५।
साधु साधु महाव्याध सम्यक्प्रश्नः कृतस्त्वया । इदानीं प्रोच्यते मोक्षस्वरूपं तन्निशामय ॥१०६।
स मोक्षस्त्वं हि जानीहि यतो नास्ति पुनर्भवेः । इति विप्रवचः श्रुत्वा पुनः पप्रच्छ कर्कशः ॥१०७॥

तस्य प्राप्तिर्यथा स्यान्मे तन्मे वद द्विजोत्तम ।
शृणु कर्कश तन्प्राप्तिर्यथा स्यात्तद्वदामि ते । १०८॥

दारपुत्रगृहादीनां प्रीतिं मुक्त्वा जनार्दनम् दिवारात्रं चिंतयित्वा सर्वदेहस्य चालकम् ॥१०९॥
आत्मानं बहुपुण्यौघैर्निर्मलीकृत्य मानसम् तन्स्वरूपे यदा निक्षिप्यन् मुक्तो नेत्तरो जनः ॥११०॥
एवं वदति विप्रेन्द्रे व्याधो मुक्त्वा शरं धनुः । शंभुशर्मा जगन्मात्वा त्राहि त्राहीति वै वदन् ॥१११।
प्रोवाच द्विजवर्यं स व्याधो भ्रामुद्गतेति च । एतस्मिन्नन्तरे तत्र राक्षसो घोरदर्शनः ॥११२।
दुद्राव दीर्घशब्देन यत्रासंस्ते त्रयो वने । आयांतं राक्षसं दृष्ट्वा चक्रुस्ते तु पलायनम् ॥११३॥
तावज्जवेन तान् धर्तुं निकटं राक्षसो ययौ । तं दृष्ट्वा निकटं शुंभुर्मुञ्चिकां मजलां निजाम् ॥११४।

उन ब्राह्मण देवतासे पूछा कि आप किस कार्यस इधर आ पहुँचे ? । ६७॥ शम्भुने उत्तर दिया कि मैं कांची-
पुरोसं आया हूँ और अयोध्या जा रहा हूँ । वहाँ चैत्रमासमें स्नान करूंगा ॥ ९८ । इस तरह ब्राह्मणकी बात
सुनकर कर्कशने कहा कि चैत्रस्नानसे क्या लाभ होता है ? यह बात विस्तारपूर्वक हम बतलाइए । ९९॥
ब्राह्मण भक्तिपूर्वक कर्कशको चैत्रमासके स्नानका फल बतलाने लगा । उसने कहा कि चैत्रस्नानसे भगवान्
रामचन्द्र प्रसन्न होते हैं ॥ १०० । संसारके प्राणी उन्हींकी कृपासे सब प्रकारके सुखोंको भोगते हैं और अन्तमें
उन्हें मोक्ष भी मिलता है * इसमें कोई संदेह नहीं है ॥ १०१ ॥ इस तरह विप्रका बात सुनकर कर्कशने कहा
कि कृपा करके आप हमें मोक्षका स्वरूप बतलाइए ॥ १०२ ॥ इस प्रकार कर्कशका प्रश्न सुनकर ब्राह्मणने
अपनी पलीसे कहा-प्रिये ! देखो तो कितने आश्चर्यकी बात है! चैत्रमासमें केलेके फलोंके दानसे यह मोक्ष
कैसे कैसे प्रश्न कर रहा है। इतनी बात अपनी स्त्रीस कहकर ब्राह्मण प्रेमपूर्वक कर्कशसे कहने लगा-
॥ १०३-१०५ ॥ हे महाव्याध ! तुम्हारा प्रश्न बहुत ठीक है। अब मैं तुमको मोक्षका स्वरूप बतला रहा
हूँ। तुम सावधान मनसे सुनो । १०६ । मोक्ष उस कहते है, जिस पाकर प्राणीको फिर जन्म न लेना पड़े ।
इस तरह ब्राह्मणकी बात सुनकर कर्कशने फिर कहा-उसकी प्राप्ति मुझे जिस तरह हो सके, वह उपाय
बतलाए। शम्भु ब्राह्मणने कहा-हे कर्कश ! जिस तरह तुम्हे मोक्षकी प्राप्ति हो सकती है। वह उपाय मैं
बतलाता हूँ सुनो ॥ १०७ ॥ १०८ ॥ जो मनुष्य स्त्री, पुत्र, गृह आदिका प्रीतिका परित्याग करके रात-दिन
सब प्राणियोंके संचालक भगवान् जनार्दनका ध्यान करता है और बहुतसे पुण्योसे अपने चित्तको निर्मल करके
उन्हीं के स्वरूपमें लौ लगाये रहता है वही प्राणी मुक्त होता है और कोई नहीं १०९ ॥ ११० ॥ ऐसा कहने-
पर कर्कशने अपना धनुष-बाण फेंक दिया और उनके साथ शम्भुके पैरोंपर गिर पड़ा और कहने लगा-हे
ब्राह्मणदेवता ! हमारी रक्षा करो। उसी समय एक राक्षस दौड़ता हुआ उस स्थानपर आ पहुँचा, जहाँ ये
तीनों बैठे वार्तालाप कर रहे थे । राक्षसको आते देखकर ये तीनों भागे राक्षस भी उन्हें पकड़नेके लिए

सर्गः ११ ] मनोहरकाण्डम् ६९१

पृष्ठ 708
स्थायी लिंक
पृष्ठ 708 स्कैन

सर्गः ११ ] मनोहरकाण्डम् ६९१

कुम्भोत्थं शशिरश्मिसन्निभमहं मत्वा रामचन्द्रं स्मरेत् । प्रावित्रं शमनात्मजा च यतयो युष्मासि वै ॥११५॥
तस्यैकादशमस्यापि जलं पूर्वस्मृतिर्भवः। ततः सशङ्कनो दूरं स्थित्वा शंभुं व्यजिज्ञपत् ॥११६॥
मामुद्धर मुनिश्रेष्ठ घोराद्राक्षसदेहतः। शरणं ते गतोऽस्म्यद्य जलं पूर्वस्मृतिर्भवम् ॥११७॥
इति तकैतुकं दृष्ट्वा रक्षसं प्राह स द्विजः। कस्मात्ते राक्षसवं हि अप पृष्ठ वदाऽधुना ॥११८॥
राक्षसः प्राह वेगेन शृणु शून्ये निजं वद। जनस्थाने पुरा चाहं विप्रः कर्मपराङ्मुखः ॥११९॥
प्रतिग्रहपरः पापी दुर्मार्गव्यसनी सदा। तस्मिन्नेवौदरे चैत्रे मम भार्या सती शुभा ॥१२०॥
स्नानार्थं गभतीर्थं सा मामपृष्ट्वा गृहाययौ। त्वां मार्गे समया दृष्ट्वा धृत्वा सर्गे चलां सुभाम् ॥१२१॥
प्रोक्ता क्रोधेन्वया रंडे ममपृष्ट्वा क्व यास्यसि। सा प्राह भवभीरु तु रामतीर्थे प्रगम्यते ॥१२२॥
मधुमासऽवगाहार्थं न मया दुष्कृतं कृतम्। एवं ब्रुवति तद्वाक्यं ताडिता सा मया बलात् ॥१२३॥
प्रेषिता स्वगृहं भर्त्सयन्तः कालान्तरे गते। मृतोऽहं च तदा नातो यमलोकं यमानुगैः ॥१२४॥
चित्रगुप्तोऽथ दृष्ट्वा मां धिग्धृत्वा वै पुनः पुनः। यमराजं स वै प्राह घर्षयन्मां रुषान्वितः ॥१२५॥
भो धर्मराज पापोऽयं चैत्रस्नाननिवारकः। लुब्धादी राक्षसीं योनिं निरयान् मोक्तुमर्हति १२६॥
इति तद्वचनं श्रुत्वा यमः प्राहानुगांस्तदा। भो भटा राक्षसीं योनिदीयतां निर्जने वने ॥१२७॥
पादितेऽस्यै च षष्ठांशात्संस्थाप्य यमार्जुनैः। दत्ता मे राक्षसीं योनिं त्यक्त्व चात्रगता यमम् १२८॥
तदाऽरभ्य वने चाहं क्षुत्तृट्परिपीड़ितः। पञ्चविंशत्सहस्राणि वर्षाण्यत्र स्थितस्त्वियम्। १२९॥
किं मया सुकृतं पूर्वं कृतं यस्मादिने नरा। गंगतिश्चाथ वै जाता मधुसंगतो गतिप्रदः ।१३०॥
इति तद्वचनं श्रुत्वा शंभुर्व्याप्त्वा दृशं हृदि। ज्ञात्वा यत्सुकृतं पूर्वं राक्षसाय न्यवेदयत् ॥१३१॥
शृणु राक्षस यत्पूर्वे कृतं वै सुकृतं त्वया। तस्माज्जाता संगतिर्मे वने निर्भासुरे शुभा ॥१३२॥

बिन्दुजल समीप पहुँचने पर उसका घमण्ड देखकर शम्भुने रामचन्द्रका स्मरण करके अपना तूंबीका जल उस राक्षसके मुखमें फेंक दिया। रामनामसे पवित्रोभूत जलके पड़नेसे उस राक्षसको अपने पूर्वजन्मका स्मरण हो आया। इसलिए वह दूर ही खड़ा होकर शम्भुसे कहने लगा—हे मुनिराज ! इस घोर राक्षसदेह-से आप मेरी रक्षा करिए। मैं आपकी शरण हूँ। आपके जलसिञ्चनसे मुझे अपने पूर्वजन्मका स्मरण हो आया है॥ ११५-११७॥ इस प्रकारका कौतुक देखकर ब्राह्मणने उस राक्षससे कहा—पहले तुम हमें यह बतलाओ कि तुम राक्षसदेहका किस तरह प्राप्त हुए ॥११८॥ राक्षसने अपने पूर्वजन्मका हाल बताना प्रारम्भ किया। उसने कहा—इसके पहले मै जन्ममें जनस्थान पुरमें एक ब्राह्मण था ॥ ११९॥ उस समय मै जैसे तैसे द्रव्य लेता हुआ दुराचार और व्यसन में अपना जीवन बिता रहा था। उसी समय मेरी स्त्री बिना मुझसे पूछे ही चैत्रस्नान करनेके लिए रामतीर्थको चल पड़ी। मैंने उसे रास्तेमें देखा तो पकड़ लिया और उससे कहा—अरी राँड ! बिना हमसे पूछे तू कहाँ जा रही है ? भयभीत होकर उसने उत्तर दिया कि मै चैत्रस्नान करनेके लिए रामतीर्थ (अयोध्या) जा रही हूँ ॥ १२०-१२२॥ ऐसा करनेमें मैंने कोई पाप नहीं समझा इसलिए चल पड़ी। ऐसी निष्कपट बात सुनकर भी मैंने उसे बहुत मारा और घर लौटा दिया। कुछ दिन बाद मेरी मृत्यु हुई और यमके दूत पकड़कर मुझे यमलोक ले गये ॥ १२३ ॥ १२४॥ चित्रगुप्तने मुझे देखा तो बहुत धिक्कारा और धमकाकर यमराजसे कहा—हे धर्मराज ! इस पापीने अच्छी स्त्रीको चैत्रस्नानसे रोका था। अतएव यह लुब्ध राक्षसी योनिको भोगकर दण्ड पाने का अधिकारी है ॥ १२५ ॥ १२६ ॥ इस प्रकार चित्रगुप्तकी बात सुनकर धर्मराजने अपने कर्मचारियों से कहा कि इसे किसी निर्जन वनमें राक्षसी योनि दे दो। उनके आज्ञानुसार यमदूत मुझे इस वनमें छोड़ कर लौट गये। तभीसे भूखे-प्यासे रहकर मैंने पच्चीस हजार वर्ष बिताये हैं ॥ १२७-१२९॥ मुझे नहीं मालूम कि मैंने कौन सा पुण्य किया था, जिसके प्रभावसे इस निर्जन वनमें आप जैसे सज्जनका दर्शनरूप गतिप्रद उत्तम फल प्राप्त हुआ ॥ १३० ॥ उसकी बात सुनकर शंभुने क्षणभर अपने हृदयमें उसके पूर्व सुकृतका ध्यान किया और कहने लगे—॥ १३१ ॥ हे राक्षस तुमने पूर्वजन्ममें जो सुकृत किया था, वह

पृष्ठ 709
स्थायी लिंक
पृष्ठ 709 स्कैन

६९२
आनन्दरामायणे
[ सर्ग ११

एकादश्यां चैत्रशुक्ले कृतवान्ब्राह्मणोजनम् । ताम्बूलो दक्षिणायुक्तः कट्या वस्त्रेन्वया धृतः ॥१३३॥
द्वादश्यां प्रातरुत्थाय गत्वा स्नानं त्वया कृतम् । पतितः स हि तांबूलो विस्मृत्या गौतमीतटे ॥१३४॥
दक्षिणामहितो दृष्टः स केनापि द्विजेन वै । गृहीत्वा स हि द्वादश्यां न जानंश्च त्वया पुनः ॥१३५॥
तांबूलदानाद्दुश्चैत्रमासे जाता बने मेऽद्य हि संगतिस्ते ।
तस्मान्मधौ राक्षस मानवैर्हि ताम्बूलदानं करणीयमेतत् ॥१३६॥
इत्युक्त्वा राक्षसं शम्भुश्चैत्रमाहात्म्यमुत्तमम् । उभाभ्यां श्रावयित्वाऽथ कर्कशं वाक्यमब्रवीत् ॥१३७॥
भो कर्कश महाबुद्धे शृणुष्व वचनं मम । आगच्छ त्वं महैवाद्य मयाऽयोध्यापुरीं प्रति ॥१३८॥
सरयूस्रानमात्रेण सद्यो पापाद्विमोक्ष्यसे । इत्युक्त्वा कर्कशं शम्भुस्ततः प्रोवाच राक्षसस् ॥१३९॥
भो राक्षस त्वमत्रैव मासमात्रं स्थितो भव । अयोध्यायां प्रवेशश्च राक्षसानां न विद्यते ॥१४०॥
अतोऽहं मधुमासे हि स्नानस्त्रानेन परा पुनः । यदागच्छामि कांचीं त्वां चोद्धरिष्याम्यहं तदा ॥१४१॥
मा संदेहोऽस्तु ते चित्ते शपथं कारयाम्यहम् । यत्पापं ब्रह्महत्यायास्तथा गायत्रिनिंदनात् ॥१४२॥
नोद्धृत्य त्वां हि गच्छामि तर्हि तन्मयि तिष्ठतु मद्यपने च यत्पापं हेमस्तेयादिकं च यत् ॥१४३॥
नोद्धृत्य त्वां हि गच्छामि तर्हि तन्मयि तिष्ठतु । यत्पापं भ्रूणहत्यायास्तथा चैत्रे ह्यमज्जनात् ॥१४४॥
नोद्धृत्य त्वां हि गच्छामि तर्हि तन्मयि तिष्ठतु । इत्यादिशपथैर्नर्हि राक्षसं दृढयन् द्विजः ॥१४५॥
यावत्पश्यति सर्वत्र तावज्जातं हि कौतुकम् । व्याधाय चैत्रमासस्य माहात्म्यस्योपदेशतः ॥१४६॥
तरवः फलिनो जाता परितो दशयोजनम् । पत्रैः पुष्पैर्नित्राश्च सौगंधः पवनो ववौ ॥१४७॥
नद्यस्तोयं वहन्त्यश्च ननृतुर्बर्हिणो वने । तद्दृष्ट्वा कर्कशश्चापि चैत्रमाहात्म्यकीर्तनात् ॥१४८॥
दुर्वर्णं सुवर्णं जातं चैत्रश्रेष्ठत्यमन्यत । ततस्ते द्वितयस्तस्मादनाम्नागोष्ठं निर्गताः ॥१४९॥

मैं बतला रहा हूँ उसके प्रभावसे हमारे तुम्हार साक्षात्कार हुआ है । एक बार तुमने चैत्रशुक्ल एका-
दशीको किसीके यहां भोजन किया, ताम्बूल दक्षिणा ली और एक वस्त्रम रखकर उसे तुमने अपनी कमरमें लपेट
लिया ॥१३३॥ द्वादशीको तुम सबेरे उठे और गङ्गास्नान करने चले गये । वह कमरमें लिपटी हुई दक्षिणा और
ताम्बूल भूलसे गौतमी नदीके तटपर गिर गया । उस किसी ब्राह्मणने उठा लिया, किन्तु उसके विषयमें तुम्हें
कुछ ख्याल नहीं था । १३३-१३५॥ चैत्रमासम उस दक्षिणा और ताम्बूलके दानसे ही आज इस निर्जन वनमें हम-
से साक्षात्कार हुआ है । देखो, केवल ताम्बूलके दानका कितना बडा माहात्म्य है ! अतएव इस मासमें ताम्बूल-
दान अवश्य करना चाहिए ॥१३६॥ इस तरह उस राक्षसको चैत्रम मासका माहात्म्य सुनाकर शम्भुने कर्कशसे
कहा—हे महाबुद्धिमान् कर्कश ! मेरी बात मानो और आज ही मेरे साथ अयोध्यापुरीको चल दो
॥१३७॥ १३८॥ चैत्रमासम सरयूस्नानमात्र से तुम सब पापोंसे मुक्त हो जाओगे ऐसा कर्कशसे कहकर
शम्भुने उस राक्षससे कहा कि तुम महीना भर इसी स्थानपर रहो । क्योंकि अयोध्या नगरमें राक्षसलोक
नहीं जा सकते ॥१३६ ॥ १४०॥ इस कारण जब मैं चैत्रस्नान करके उधरसे लौटूंगा और यहां आऊँगा, तब
तुम्हारा उद्धार करूँगा ॥१४१॥ तुम इसमें कुछ सन्देह मत करो । मैं कसम खाता हूँ कि ब्राह्मणहत्या करने
तथा गौ एवं मुनियोंकी निन्दा करनेसे जो पातक होता है, वह पातक मुझे लगे यदि मैं तुम्हारा उद्धार किए
बिना जाऊँ। मद्य पीने और सुवर्ण चुरानेसे जो पातक होता है यदि मैं तुम्हारा उद्धार किये बिना जाऊं
तो मुझे वे पातक लगे जो पाप भ्रूणहत्या तथा चैत्रमासमें स्नान न करनेसे लगता है वह मुझे लगे । यदि
विना तुम्हारा उद्धार किये विना जाऊँ । इस तरह विविध प्रकारकी शपथें खाकर शम्भुन उस ब्रह्मराक्षसको
आश्वासन दिया इसके बाद जब व्याधन चारों ओर दृष्टि उठाकर देखा तो चैत्रस्नानका माहात्म्य सुननेके
कारण उस वनके दस योजन तक उसे सब वृक्ष फल फूलोंसे लद दिखायी दिये और सुगन्धित वायु चलने लगा
॥१४२-१४७॥ उस वनकी सब नदियां घणघोर निनाद करता हुआ जल बहने लगा और मयूरमण्डल

सर्गः ११ ]

पृष्ठ 710 स्कैन

सर्गः ११ ]
मनोहरकाण्डम्
६९३

शनैः शनैरथोद्यातः पश्यंश्चैत्रवनस्थलीम् । तत्र च्छन्दो महान् जातः सिंहमातंगसङ्गवः ॥१५०॥
धावन्नग्रे तु मातंगः पृष्ठे धावंश्च केसरी। एवं तौ शृङ्गतस्तूर्ण प्रयांतौ कलहकारिणौ ॥१५१॥
मार्गरोधकरौ दृष्टौ तौ दृष्ट्वा शंभुशर्मनो। पश्य कर्कश विघ्नानि चैत्रस्नाने पदे पदे ॥१५२॥
संभवंतीति वै पुरुषाश्चैत्रस्नानं न लङ्घयेत्। कन्यां विवाहे गीतायां गयायां रामसेवने ॥१५३॥
चैत्रस्नाने महादाने विघ्नानि संभवन्ति हि। एवं वदति विप्रेंद्रे तौ दृष्टौ करिसिंहकौ ॥१५४॥
चैत्ररामश्रवात्पूर्वजन्मस्मृत्वाऽतिविस्मितौ। भूत्वा वै त्राहि त्राहीति कृत्वा दार्धे महास्मृतम् ॥१५५॥
शरणं द्विजवर्यस्य जग्मतुः शम्भुशर्मणः । सोऽपि शङ्कुश्रवाभ्यांहि पृष्टवांस्तत्कृपान्वितः॥१५६॥

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 711 स्कैन

६९४ आनन्दरामायणे [सर्गः ११

श‍ृणु विप्र प्रवक्ष्यामि पूर्ववृत्तं मया कृतम् । रामनाथपुरे चाहं कावेर्या उत्तरे तटे ॥१६६॥
विप्रः परमदुर्वृत्तः सर्वशास्त्रपराङ्मुखः । लक्ष्मीभ्रमदाक्रान्तः पण्यस्त्रीभोगकारकः ॥१६७॥
एकदा सुहृदा चाहं भोजनार्थं निमन्त्रितः । श्राद्धार्हे मधुमासे हि शुक्ले श्रीनवमीदिने ॥१६८॥
मया भुक्तं सुहृद्गेहे नवम्यां द्विजसत्तम । तेन पापेन जातोऽस्म्य करिणीर्ना न संशयः ॥१६९॥
सर्वदा प्रतिमासेऽपि नवम्यां न हि भोजनम् । कार्यं विशेषतो रामनवम्यां त्रिदिनं च तत् ॥१७०॥
इदानीं न हि जानामि केन पुण्येन तेऽत्र वै । संगतिश्च वने जाता सर्वपापप्रणाशिनी ॥१७१॥
इति तस्य वचः श्रुत्वा शत्रुघ्नोऽपि विचिन्तयत् । ज्ञात्वा मातङ्गपुण्यं तु प्रोवाच करिणं द्विजः ॥१७२॥
श‍ृणु मातङ्ग वक्ष्यामि

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 712 स्कैन

सर्गः ११ ]
मनोहरकाण्डम्
६१९


ददर्शान्यपथा यान्तं श्रेष्ठं कार्पटिकोत्तमम् । वहन्तं रामलिंगार्थं श्रेष्ठं भागीरथीजलम् ॥ १८४॥
शम्भुः पप्रच्छ तं नत्वा नम्रं कार्पटिकोत्तमम् । कुतः समागतं विप्र गम्यते काधुना वद ॥१८३॥

कार्पटिक उवाच
प्रयागादागतं विद्धि मां त्वं भूसुरमत्तम । मधुमासेऽवगाहार्थमयोध्यां प्रति गम्यते ॥ १८४॥
इदानीं त्वं निजं वृत्तं वद ब्राह्मणसत्तम । कुतः समागतं काथ गम्यते क्वाधुना वद । १८५॥
इति तद्वचनं श्रुत्वा शम्भुः प्रोवाच तं तदा । शिवकाञ्च्याः समायातमयोध्यां प्रति गम्यते ॥१८६॥
चैत्रमासेऽवगाहार्थं गम्यते कथितं मया । इति शम्भुवचः श्रुत्वा पुनः कार्पटिकोत्तमः । १८७॥
पप्रच्छ द्विजवर्य्याय

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 713 स्कैन

६९६ आनन्दरामायणे [सर्गः ११


तस्माज्जाता पूर्वजन्मस्मृतिस्तस्य शुभावहा । त्राहि त्राहीति मां प्राह मया पृष्टः स वै पुनः ॥ १९८ ॥
कस्मात्पिशाचदेहे त्वं जानंस्तद्वद मन्मथम् । इति मे वचनं श्रुत्वा पिशाचः प्राह मां पुनः ॥ १९९ ॥
काञ्चीपुर्यां द्विजश्चाहं दुण्डिनामा पुरा स्थितः । नान्नदानं मया पूर्वं कृतं स्वल्पमपि क्वचित् ॥ २०० ॥
तस्मात्पिशाचदेहत्वं प्राप्तं कार्पटिकोत्तम । इति तस्य वचः श्रुत्वा पुनः प्रोक्तः स वै मया ॥ २०१ ॥
कथं पिशाचयोन्यास्तु ते मुक्तिश्च भविष्यति । ततः पुनः स मां प्राह यदि मे तनयः सुधीः ॥ २०२ ॥
चैत्रे दर्शो ममोद्देशादन्नदानं करिष्यति । भविष्यति ममोद्धारस्तत्क्षणात्रात्र संशयः । २०३ ।
इति तद्वचनं श्रुत्वा पुनः प्रोक्तः स वै मया । वर्तते क्व सुतस्ते हि किंनामा वद मां प्रति ।

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

सर्गः ११ ] मनोहरकाण्डम् १९७

पृष्ठ 714 स्कैन

सर्गः ११ ] मनोहरकाण्डम् १९७

प्रोक्तं गोत्रादिभिर्लिङ्गैर्वर्तते चेद्वदस्व माम् । इति शंभुः पितुर्दुःखं श्रुत्वा मूर्छां जगाम ह ॥२१६॥
आश्वासितश्च भिल्लेन विप्रः प्रोवाच तं पुनः । भो भोः कर्पटिकश्रेष्ठ न ममोऽस्ति नरोऽधमः ॥२१७॥
यस्त्वया पृच्छ्यते शम्भुः सोऽहं विद्धि न संशयः । मया पुत्रेण न कृतं स्वपितुर्मुक्तिदायकम् ॥२१८॥
जन्नदानादिकं कृत्यं विधिषङ्गेमेऽयं वृथा भवः । इदानीं तव वाक्येन दास्याम्यत्र मया पितुः ॥२१९॥
एवं शम्भुः कर्पटिकाय चोक्तवाऽयोध्यां रम्यां दृष्ट्वे वै ददर्श ।
ते प्रणेमुर्जनां दम्पतीर्थाथभिल्लास्ततः शंभुश्चावदन्कर्पशं सः ॥२२०॥

शंभुरुवाच

पश्य पश्य महाप्राज्ञ मद्यायोध्यापुरीं शुभाम् । यस्यां स्नातुं समयाता दृश्यन्ते कोटिशो जनाः ॥२२१॥
जनीघानां ध्वनिरियं

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 715 स्कैन

३९८ आनन्दरामायणे [ सर्गः ११

ते द्विजाः कस्य नो वन्द्या अयोध्यानागरीस्थिताः । औदार्ये कल्पतरवो गांभीर्ये सागरा इव ॥२३२॥
क्षमया क्षमया तुल्या जंगमा निगमा इव । दैन्यग्राहमहाग्रामाधिपामगस्त्यमहर्षयः ॥२३३॥
निवसंति द्विजा यत्र षड्धाः सर्वमहीभुजाम् । चतुर्वर्गफले पेत चतुरश्रममुज्ज्वलम् ॥२३४॥
चातुर्वर्ण्यमिहैवास्ते चतुरम्नायमाश्रगम् । कृमिकीटपतङ्गानां विना ज्ञानमयाभिभिः ॥२३५॥
अत्र निर्वाणपदवी सुलभाऽस्ति वनैचर । एतःपानघटान् भोक्तुं तरगान्कुश्यानिव ॥२३६॥
बिभर्ति धरणीतोयं निःश्रेणिर्योगमोक्षयोः । पश्य स्फाटिकसोपाननिविष्टमुनिसंस्तुताम् ॥२३७।
सरयूनदीमुत्तराशां कुतामिव पुरन्दरा । इन्द्रनीलमहातुंगप्रतोलीचारुदर्शनाः ॥२३८॥
रामचन्द्रस्य दिव्योऽयं

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

सर्गः ११ ] मनोहरकाण्डम् ६९९

पृष्ठ 716 स्कैन

सर्गः ११ ] मनोहरकाण्डम् ६९९

प्रासादोऽयं लवस्यात्र बहुरत्नविराजितः । यत्र चित्राण्यनेकानि मोहयन्ति मृगीदृशाम् ॥ २४८॥
चक्षूंषि जातरूपाणि योगिनामपि मानसम् । विन्यस्तरत्नविन्यासः शातकुम्भमयी बहिः ॥ २४९॥
हेमपंक्तिव सततं रत्नभानुमहाप्रभाम् । रत्नप्रासादसंयुक्तामयोध्यां पश्य सुप्रभाम् ॥ २५०॥
यदंगणं क्षालयती मदांधं स्वोर्म्यजलैः सोऽयमगर्व्यन्नः ।
अभ्रंकषैर्हेममयैः स्वकुंभैर्विराजितोऽय खलु चित्रकेतोः । २५१ ।
दिव्यप्रवालघटिते कपाटे यत्र चञ्चले । प्रासादोऽयमंगदस्य रुक्मभित्तिर्विनिर्मितः ॥ २५२।
गरुडोद्गारघटितप्रतोलीपरिशोभितः । प्रासादः पुष्कगस्यायं नयनानंदतो नृणाम् ॥ २५३॥
विशुद्धजांबूनददिव्यभूर्मेर्लसत्पताकश्चिदशामिवद्यः ।

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें