श्रीमदानन्द रामायण (९ काण्ड संपूर्ण - हिन्दी अनुवाद सहित)
Srimad Ananda Ramayana Hindi
महर्षि वाल्मीकि / अज्ञात द्वारा
स्रोत: Srimad Ananda Ramayana Complete 9 Kandas with Hindi Translation (उद्गम)
सर्गः ३ ] यागकाण्डम् २१७
सर्गः ३ ] यागकाण्डम् २१७
तृतीयः सर्गः
(रामके यज्ञीय अश्वका सब ओर घूमकर अयोध्या लौटना)
श्रीरामदास उवाच
अथ मुक्तस्तदा वाजी राघवेण महात्मना । यज्ञांगः श्यामकर्णः स पूर्वदेशं ययौ जवात् ॥१॥
शत्रुघ्नेन च सैन्येन प्राप्तो भागीरथीपटम् । एतस्मिन्नन्तरे रामः स्वप्रतापं प्रदर्शयन् ॥२॥
चकार कौतुकं तत्र शत्रुघ्नस्य पुरो महत् । ब्रह्मावर्ते महादेशं त्यक्त्वा गङ्गातटं प्रति ॥३॥
यावत्प्राप्ताः श्यामकर्णश्चावदामूर्द्धनेर्निधा । गङ्गायां च महापूरो यत्र नौकाऽपि कुण्ठिता ॥४॥
शत्रुघ्नेनापि तद्दृष्ट्वा कुण्ठितां गतिमीक्ष्य च । कालानिक्रमभीत्या स निश्चिन्तं व्यचिन्तयन् ॥५॥
आदावेवापि मे विघ्नमुत्पन्नं गमने महत् । ग्रामे प्राथमिके यद्वन्मक्षिकापतनं तथा ॥६॥
तदीदानीं रामचन्द्रप्रतापेनास्तु मे गतिः । निश्चित्येत्थं स शत्रुघ्नो रथस्थो जाह्नवीतटे ॥७॥
स्थित्वा प्रोवाच गङ्गां प्रतिपूज्य मवित्वरम् । शृण्वन्तु सर्वलोकेषु मुनिदेवगणेषु च ॥८॥
देवि गङ्गे महापुण्ये यदि सत्यं शृणुष्वमे । दीयतां तर्हि पंथा मे शीघ्रं सैन्ययुतस्य च ॥९॥
इति शत्रुघ्नवचनं श्रुत्वा सा जाह्नवी तदा । स्ववेगं मंदयामास इरोदरं चाप्रदर्शयत् ॥१०॥
पद्भित्रोंऽजो तदा शीघ्रं परं तीरं ययौ क्षणात् । तथा सैन्येन शत्रुघ्नः ससुमन्त्रः ममाययौ ॥११॥
मागधाख्यं महादेशं स एव कीकटः स्मृतः । पूर्वरूपं महापूरो जाह्नव्यां मयभूव ह ॥१२॥
प्रतापं रामचन्द्रस्य सर्ववुद्ध्या महाद्भुतम् । चक्रुन्ते जयशब्दांश्च सीतारामस्यच मुहुः ॥१३॥
श्यामकर्णस्ततः शीघ्रं ययौ पूर्वांदिशं प्रति । मगधेशो नृपश्चाथ श्रुत्वा तुरंगमागतम् ॥१४॥
प्रत्युज्जगाम सैन्येन पुरुरुन्द्याथ वारणम् । निनायाश्वं पठित्वा मङ्गलपत्रं पुरं निजम् ॥१५॥
रखना भूलना नही। रामचन्द्रजीका शिक्षाका अनुकरण करके लक्ष्मणजीने वैसा ही किया, जैसा रामने कहा था ॥ ६२।६३ ॥ इति श्रीशतकोटिपरिमितहरिकथामृतान्तर्गतानन्दरामायणे राज्यकाण्डेयश्वमेधविधौत 'ज्येत्स्ना' भाषाटीकासमन्विते यागकाण्डं लक्ष्मणाज्ञाकरणं नाम द्वितीयः सर्गः ॥ २ ॥
श्रीरामदासजी फिर कहने लगे—रामचन्द्रजीके द्वारा छोड़ा हुआ वह यज्ञका अङ्गरूप श्यामकर्ण घोड़ा अयोध्यासे बड़े वेगके साथ पूर्व दिशाकी ओर चला ॥ १ ॥ पतन चलते शत्रुघ्न, सुमन्त तथा विशाल सेनाके साथ वह अश्व जाकर भागीरथी गङ्गा तटपर पहुंचा। इधर रामचन्द्रजीने अपना महिमा दिखाकर इच्छासे शत्रुघ्नजीके सामने एक विचित्र कौतुक उपस्थित किया वह यह कि ब्रह्मावर्त देशको छोड़कर गङ्गातट पहुंचत-पहुंचते उनके कान जा जुड़ा औ बन था वह सब समाप्त हो गया। गङ्गाका बाढ़से एक स्थानपर उनकी नौका भी रुक गयी ॥ २-४ ॥ शत्रुघ्न उस दारुण समयको देखा तो देर हो जानेके भयसे मन ही मन सोचने लगे और 'पहिले ही आवाम इतना बड़ा विघ्न आ पहुंचा। यह वही कहावत चरितार्थ हुई कि 'पहल ही ग्रासमे मक्खी आ गिरी' ॥ ५ । ६ ॥ अब मुझे इस समय केवल रामचन्द्रजीके प्रतापका भरोसा है। उसीसे मेरा निस्तार होगा । इस प्रकार निश्चय करके शत्रुघ्नजी रथपर बैठे ही बैठे जाह्नवीके तटपर आकर कहने लगे—॥ ७ ॥ हे महापुण्यशालिनी गंगे ! यदि आप यदि भगवान् रामचन्द्रजी सच्चरित्र हो तो आप सेनासहित मुझे रास्ता दे दीजिए । ८ । ९ ॥ इस प्रकार शत्रुघ्नके वचनको सुनकर गङ्गाजीने वेगको मन्द करके अपने मध्य भागसे शत्रुघ्नको रास्ता दे दिया । १० ॥ तब क्षणभरमें घोड़े और पैदल सैनिक चलकर गङ्गाके उस पार पहुंच गये । इस तरह समन्य शत्रुघ्न सुमन्त्रके साथ मगधदेश मध्यम जा पहुंचे, जिस देशको कीकट भी कहते है उन के घोड़े पार उतर जानेके बाद गङ्गाका प्रवाह पूर्वरूप वेगवान् हो गया॥११ ।१२॥ मगधनिवासी लोग रामचन्द्रके अद्भुत प्रतापको समझकर सीतारामके नामके जयजयकार करने लगे ॥ १३ ॥ वहाँसे अश्वमेध यज्ञके लिए छोड़ हुआ श्यामकर्ण घोड़ा पूर्व दिशाकी ओर चला। राजा मगधेश घोड़ेको आया हुआ सुनकर हाथीकी सवारीपर चढ़ तथा सेनाको लेकर अगवानीके लिए गये । घोड़ेके मस्तकपर बँधे हुए पत्रको पढ़कर उसकी नगरमें ले गये
२१८ आनन्दरामायणे [ सर्गः ३
पूज्यादरात्स्वमर्त्यै तं शत्रुघ्नं विभवैर्निजैः । समस्तं निजकोशादि समर्प्य मघवाधिपः ॥१६॥
पौराञ् जानपदान्स्वस्त्रीः सुहृद्बान्धवमन्त्रिणः । पौरपत्नीर्जानपदपत्नीर्विप्रान् पुरोधसम् ॥१७॥
प्रेषयामास यानेने वाहनेश्च प्रति । स्वयं सैन्येन तुरगचरणान्नुलक्ष्य च ॥१८॥
शत्रुघ्नस्यागुवर्ती बद्धहस्तपुटो ययौ । एवं सर्वेऽपि राजानो ज्ञातव्याः सर्वदिक्स्थिताः ॥१९॥
न केनापि श्यामकर्णो बद्धो नृपतिना भुवि । इन्द्राद्यैर्निर्जरैर्नापि नासुरैः कदाचन ॥२०॥
ततो बाजी पूर्वदेशान्वङ्गवङ्गकलिङ्गकान् । तथा नानाविधान्देशान् विलंध्य जलधेस्तटम् ॥२१॥
दृष्ट्वा नृपकुलैर्युक्तो दक्षिणाभिमुखो ययौ । गोदावरीं नदीं तीर्त्वा देशांश्च च द्राविडम् ॥२२॥
अतिक्रम्यारवारारुणं देशं समतिक्रम्य च । काञ्चीप्रदेशान्सकलान्वंशन्नानाविधान्त्सुभान् ॥२३॥
कावेरीं समतिक्रम्य चोलदेशं विलङ्घ्य च सेतुबन्धं ततो दृष्ट्वा पश्चिमाभिमुखो ययौ ॥२४॥
ताम्रपर्णीं विलङ्घ्याथ समतिक्रम्य केरलान् । त्रिषट्प्रकारान् देशांश्च गोकर्णं च ततो ययौ ॥२५॥
कृष्णातौरप्रदेशांश्च समतिक्रम्य घोटकः । कर्णाटकं महादेशं समतिक्रम्य सत्तरम् ॥२६॥
कोंकणं समतिक्रम्य तत्तद्देशनृपैः सह । भीमान्देशान्म सकलाञ्छ्यामकर्णः शुभावहः ॥२७॥
पश्यन् ययौ महाराष्ट्रं गौतमीं तां विलङ्घ्य च । विदर्भ समतिक्रम्य ययावाभीरमंडलम् ॥२८॥
मालवं समतिक्रम्य तीर्त्वा पुण्यां महानदीम् । वीर्त्वा स श्रमनीं पुण्यां समतिक्रम्य गुर्ज्जरम् ॥२९॥
प्रभासं च ततो गत्वा ययावानर्त्तमुत्तमम् ।
सौवीरान् समतिक्रम्य ययौ बाजी स माधुरान् । सौराष्ट्रान्व्यतिक्रम्य मरुदेशं ययौ हयः ॥३०॥
धन्वदेशमतिक्रम्य ययौ सारस्वतातटम् । मत्स्यान् देशानतिक्रम्य ययौ बाजी म माठरान् ॥३१॥
शूरसेनानतिक्रम्य पांचालांस्तुङ्गरो ययौ । कुरुक्षेत्रं ततो गत्वाऽतिक्रम्य कुरुजांगलान् ॥३२॥
देशं कैकेयमुल्लंध्य ययौ काश्मीरमुत्तमम् भिल्लदेशं गौडदेशं यवनदेश ययौ हयः ॥३३॥
यवनांम्नाग्रदेशांश्च समतिक्रम्य वेगतः । पश्यन्नानाविधान् देशान् करतोयातटेन वै ॥३४॥
और बडे आदरके साथ अपनी संपत्तिसे शत्रुघ्नकी पूजा की । समस्त निज कोषादि शत्रुघ्नको अर्पण करके पुरवासियोंको, अपने कुटुम्बको, जनपदवासियोंको एवं अपन मित्र-बान्धवोंको वाहनांक साथ अश्वमेध यज्ञमें अगाड्या भेज दिया । किन्तु स्वयं सेनाके साथ जनुघ्नके दनुवर्ती होकर गणीय अश्वके चरणोंके लक्ष्य करके साथ-साथ चले । इसी तरह सब देशोंके राजा लोग शत्रुघ्नके वशवर्ती होकर अश्वके पीछे-पीछे चले ॥ १४-१९॥ पृथ्वीपर किसी भी राजाने श्यामकर्ण घोडंको नहीं बाँधा, न स्वयमें इन्द्रादि देवताओने और न पाताललोकके असुरोने उसे बाँधा । २० ॥ उसके बाद घोडा वङ्ग वङ्ग-कलिङ्गादि अनेक देशोंमें होता हुआ समुद्रतटपर पहुंचा । २१ ॥ बहसि नृपसमूहके साथ यह दक्षिण दिशामे गया । फिर गोदावरी नदीको पार करके आध्र, द्रविड, कारवार नामक देशोका अतिक्रमण करक नाना प्रकारके मनोहर प्रदेशोंमें घूमता हुआ कावेरी नदीको पार करके चोलदेशमें जा पहुंचा । वहांसे समुद्रतटपर सेतुबन्ध रामेश्वर होकर पश्चिम दिशामे गया ॥ २२-२४ ॥ बहसि वह घोड़ा ताम्रपर्णी नदीको लांघ तथा केरल देशका अतिक्रमण करके गोकर्ण तीर्थम जा पहुंचा ॥ २५ ॥ वहांसे कृष्णा नदी उतरकर वह घोड़ा कर्णाटकमें पहुंचा ॥ २६ ॥ वहाँसे कोंकण देशको पार करके सत्तरेशीय राजाओके साथ भीमा नदीको लांघता हुआ महाराष्ट्रमे जा पहुंचा ॥२७॥ वहाँपर गौतमी नदीको लांघकर विदर्भ देशमे होता हुआ आभीरमण्डलमे पहुँचा ॥ २८ ॥ वहाँस मालवा होता हुआ महानदी पुण्याका अतिक्रमण करके गूज्र्जरम पहुँचरा ॥ २९ ॥ वहाँसे प्रभास तीथम अ.कर आनत्त देशको गया । फिर सोवार आदि देशोंको पार करके घोड़ा मथुरा प्रदेशम गया । वहाँस सौराष्ट्र देशको लांघकर मरु-देश ( मारवाड ) में पहुंचा ॥ ३० ॥ उसके बाद धन्व नामक देशका अतिक्रमण करके सरस्वतीके तौरपर गया । वहाँसे मत्स्य देशमे घूमता हुआ माठर देशमें गया । ३१ ॥ उसके बाद वह श्यामकर्ण घोड़ा शूरसेन, पञ्चाल, कुरुक्षेत्र, जांगल एवं कैकय देशमें भ्रमण करता हुआ कश्मीर गया । वहाँसे भिल्लदेश,