श्रीमदानन्द रामायण (९ काण्ड संपूर्ण - हिन्दी अनुवाद सहित)
Srimad Ananda Ramayana Hindi
महर्षि वाल्मीकि / अज्ञात द्वारा
स्रोत: Srimad Ananda Ramayana Complete 9 Kandas with Hindi Translation (उद्गम)
सर्गः १०] सारकाण्डम् १९५
सर्गः १०] सारकाण्डम् १९५
अङ्गदं दक्षिणद्वारं वायुपुत्रं तु पश्चिमम् । नलं सैन्येन प्राग्द्वारं सुषेणं ह्युत्तमोत्तरम् ॥२५८॥
ययुस्ते राघवं नत्वा लङ्कां स्वस्वबलैर्युताः । तां लङ्कां रुधुः सर्व चतुर्द्वारेषु वानराः ॥२५९॥
दशास्योऽपि गृहं गत्वा सुग्रीवजर्जरीकृतः । तस्थौ तूष्णीं स रहसि स्मरन्मुद्गरतीव्रपीडनम् ॥२६०॥
माली सुमाली च तथा माल्यवान्यान्यबान्धवाः । आजग्मू राक्षसास्तस्य ते समन्तात् परस्परम् ॥२६१॥
दशाननं बोधयितुं तेभ्यस्त्वेको ययौ जराम् । माल्यवानिति नाम्ना यो बुद्धिमान्स्नेहसंयुतः ॥२६२॥
प्राह तं राक्षसं धीरं प्रशान्तेनान्तरात्मना । शृणु राजन् वचो मेऽद्य श्रुत्वा कुरु यथेप्सितम् ॥२६३॥
यदा प्रविष्टा नगरीं जानकी रामवल्लभा । तदादि पुर्यां दृश्यन्ते निमित्तानि दशानन । २६४॥
घोराणि नाशहेतूनि तानि मे वदतः शृणु । खराः स्वनितनिर्घोषा मेघाः प्रतिभयंकराः ॥२६५॥
शोणितान्यभिवर्षन्ति लङ्कामुष्णेन सर्वदा । सीदन्ति देवमूर्तीनि स्विद्यन्ति प्रचलन्ति च ॥२६६॥
कालिका पाण्डुरैर्दन्तैः प्रहसन्तेऽग्रतः स्थिताः । खरा गोषु प्रजायन्ते मूषका नकुलैः सह ॥२६७॥
मार्जारेण तु युध्यन्ते पन्नगा गरुडेन च । करालो विकटो मुण्डः पुरुषः कृष्णपिङ्गलः ॥२६८॥
कालो गृहाणि सर्वेषां काले काले त्ववेक्षते । एतान्यन्यानि दृष्टानि निमित्तान्युद्भवन्ति च ॥२६९॥
अतः कुलस्य रक्षार्थं शान्तिं कुरु दशानन । सीतां सत्कृत्य सधनां रामायाशु प्रयच्छ भोः ॥२७०॥
मातामहवचश्चैवं श्रुत्वा वै रावणोऽब्रवीत् । रामेण प्रेषितो नूनं प्राप्तसे त्वमनर्गलम् ॥२७१॥
गच्छ वृद्धोऽसि वन्धुस्त्वं सोढं सर्वं त्वयोदितम् । इतो वा कर्णपदवीं ददन्चेतद्वचस्तव ॥२७२॥
इत्युक्तः स रावणेन माल्यवान्स्वं गृहं ययौ । रावणोपि सभां गत्वा चोदयामास राक्षसान् । २७३॥
पूर्वद्वारे तु धूम्नाक्षं वज्रदंष्ट्रं तु पश्चिमम् । नरांतकं दक्षिणं तमुत्तरं च महोदरम् ॥२७४॥
कहा ॥ २५७॥ अङ्गदको दक्षिणी दरवाजा, वायुपुत्र हनुमानको पश्चिम द्वारपर, नलको सेनाके साथ पूर्वद्वारपर और सुषेणको उत्तरी दरवाजापर जानेका कहा ॥ २५८ ॥ वे सब रामको नमस्कार करके अपनी-अपनी सेना लेकर गये और लङ्काके चारों दरवाजाका रोककर खड़े हुए ॥ २५९ ॥ उधर रावण भी सुग्रीवके हाथसे मार खाकर घायल हो घर जाकर एकान्तमें मन मारके बैठ गया और सुग्रीवके मुक्का थप्पड़ का स्मरण करने लगा ॥ २६० ॥ तब रावणके नाना माली, सुमाली तथा माल्यवान् इन तीनों भाइयोंने आरम्भ गप की और रावणको समझानेके लिए इन तीनोंमेंसे वृद्धमन्त्र तथा इसके भाग्यवान् उसके पास गया ॥ २६१ ॥ ॥ २६२ ॥ वह शान्तिपूर्वक बार राक्षसमेश्वर रावणको समझाते हुए कहने लगा - हे राजन् ! मेरी बात सुन ले, फिर जैसी आपकी इच्छा हो वैसा करिएगा । २६३ ॥ हे दशानन ! जबसे रामकी प्यारी सीता लङ्कामें आयी है, तबसे यहाँ बराबर अपशकुन ही देखनेमें आते हैं ॥ २६४ ॥ वे सब भयानक और नाशके निमित्त हैं। उनको मैं कहता हूँ, आप सुन । मेघ तीव्र गर्जनके शब्द करते हुए लङ्कामें गरम खूनको सतत वर्षा करते हैं। शिवलिंग भिन्न स्तम्भन आते हैं। वे कभी पसीजते हैं और कभी काँपने लगते हैं । २६५ ॥ २६६ ॥ भाग खड़ी कालीकी मूर्तिएं पीले-पीले दाँत निकालकर हँसती हैं। गायोंके पेटसे गधे पैदा होते हैं। चूहे न्यालों तथा बिल्लियोंसे लड़ते हैं, साँप गरुड़के साथ युद्ध करते हैं कभी-कभी कराल काल सिर मुड़ाए काल-पीले पुरुषका रूप धारण करके लोगोंको पकड़ता हुआ दीखता है इनके अतिरिक्त और भी अनेक अपशकुन प्रकट होते दीखते हैं । २६७-२६९ ॥ इसलिए हे दशानन ! कुलकी रक्षाके लिये शान्ति धारण करो और सीताका आदर सत्कार करके प्रचुर धनके सहित शीघ्र रामको सौंप आओ ॥२७०॥ यह सुनकर रावणने अपने नानासे कहा कि अवश्य तुम रामके द्वारा यहाँ इस प्रकार अनर्गल (उलटांग) बातें करनेके लिये भेजे गये हो अस्तु, जो हुआ सो हुआ । अब तुम यहाँसे निकल जाओ । वृद्ध तथा सगे नाना होनेके नाते इतनी बातें मैंने सह लीं । तुम्हारी बातें हमारे कानोंको जलाये दे रही हैं ॥ २७१ ॥ २७२ ॥ रावणके ऐसा कहनेपर माल्यवान् अपने घर चला गया । रावणने भी सभामें जाकर राक्षसोंको आज्ञा दी ॥ २७३ ॥ तदनन्तर लंकाके पूर्वद्वारपर धूम्राक्षको, पश्चिमी द्वारपर वज्रदंष्ट्रको, दक्षिणी द्वारपर नरांतकको और उत्तरी
| ११६ | श्रीमदानन्दरामायणे | [ सर्गः ११ |
|---|
प्रेषयामास सैन्येन वस्त्राद्यैस्तोषितान् जनान् । वन्दारुस्तेऽपि नत्वा तं रावणं संगरं ययुः ॥ २७५॥
एवं रामरावणयोः सैन्यानि च परस्परम् । सयुक्तानि सम्मुखानि संगरार्थं महास्वनैः ॥२७६॥
इति श्रीरामकोटिकामचरितांतर्गत श्रीमदानन्दरामायणे वाल्मीकीये सारकाण्डे
युद्धचरिते रामरावणसेनासंगरो नाम दशमः सर्गः ॥ १० ॥
एकादशः सर्गः
( श्रीरामके द्वारा रावणका वध )
श्रीशिव उवाच
अथ ते राक्षसाः सर्वे द्वारेभ्यः क्रोधमूर्च्छिताः । निर्गत्य भिंदिपालैश्च खड्गैः शूलैः परश्वधैः ॥ १ ॥
कुन्तैः शरैः शतघ्नीभिः संक्रयैः शक्तिभिर्दृढम् । निजघ्नुर्वानरानीकं महाकाया महाबलाः ॥ २ ॥
राक्षसांश्च तदा जघ्नुर्वानरा जितकाशिनः । वृक्षैर्ग्रहावैः पर्वतैश्च मुष्टिभिः करताडनैः ॥ ३ ॥
ते हयैश्च गजैश्चैव रथैः काञ्चनसन्निभैः । रक्षांस्याद्या ययुधिरे नादयन्तो दिशो दश ॥ ४ ॥
एवं परस्परं चक्रुर्युद्धं वानरराक्षसाः । नलो जघान धूम्नाक्षं वज्रदंष्ट्रं स मारुतिः ॥ ५ ॥
नरांतकं स तारेयः सुषेणस्तं महोदरम् । चतुर्थांशावशेषेण निहतं राक्षसं बलम् ॥ ६ ॥
तदांगदाद्याश्चत्वारो महावाद्यमहोत्सवःै । प्रणेमु राममागत्य जयघोषप्रपूरिताः ॥ ७ ॥
स्वसैन्यं निहतं दृष्ट्वा मेघनादो ययौ तदा । सर्पास्त्राद्व्याकुलं रामं चकार बंधुवानरैः ॥ ८ ॥
रामः संस्मार तार्क्ष्यं स तार्थ्यः सार्पं न्यवारयत् । ततः स्वस्थ्यो ब्रह्मवरोदद्भातं गतोऽसुरः ॥ ९ ॥
सर्वास्त्रकुशली व्योम्नि ब्रह्मास्त्रेण समन्ततः । ववर्ष शस्त्रास्त्राणि ब्रह्मास्त्रं मानयंस्तदा ॥१०॥
क्षणं तूष्णीमुपासाद्य रामः स बंधुवानरैः । ततः स्वस्थो रघूत्श्रेष्ठो ददर्श पतितं बलम् ॥११॥
मूर्च्छागतं ब्रह्मपाशैस्तदा लक्ष्मणमब्रवीत् । चापमानय सौमित्रे ब्रह्मास्त्रेणासुरान् क्षणात् ॥१२॥
द्वारपर महोदरको वस्त्रादिके दानसे सन्तुष्ट करके शीघ्र सेनाके साथ भेज दिया वे लोग भी रावणको नमस्कार करके युद्धभूमिपर गये ॥ २७४ ॥ २७५ ॥ इस प्रकार राम-रावणकी सेनाएं परस्पर युद्ध करनेके लिए भीषण गर्जन करती हुई एक दूसरेके सामने जा डटीं ॥ २७६ ॥ इति श्रीमत्कोटिकामचरितान्तर्गते श्रीमदानन्दरामायणे वाल्मीकीये सारकांडे 'ज्योत्स्ना' भाषाटीकायांरामरावणसेनासंयोगो नाम दशमः सर्गः ॥ १० ॥
शिवजी बोले—बादमें वे सब महाकाय तथा महाबली राक्षस दृढ़ क्रोधके साथ दरवाजोंसे निकल-निकल कर बर्छी, तलवार, त्रिशूल, फावड़ा, बाण, तोप तथा शक्तियां लेकर वानरी सेनाको दृढ़ताके साथ मारने लगे ॥ १ ॥ २ ॥ विजयी वानर भी वृक्ष, पत्थर, पर्वत, मुक्का तथा थप्पड़ोस राक्षसोंको पीटने लगे ॥ ३ ॥ उधर राक्षस भी दसों दिशाओंको गुंजाते हुए घोड़े, हाथी तथा सुवर्णसदृश रथांपर आरूढ़ होकर युद्ध करने लगे ॥ ४ ॥ इस प्रकार वानर और राक्षस आपसमें लड़ने लगे । नलने धूम्नाक्षको और मारुतिने वज्रदंष्ट्रको मारा ॥ ५ ॥ तारासुत अङ्गदने नरान्तकको मारा और सुषेणने महोदरका संहार डाला । इस प्रकार राक्षसोंकी सेना चार भागोंमेंसे केवल एक भाग बाकी रही और सब मार दी गयीं ॥ ६ ॥ तब अंगदादि चारों वीरोंने जयध्वनि करते हुए सोत्साह बाजे-गाजेके साथ रामके पास जाकर प्रणाम किया ॥ ७ ॥ अपने सैन्यको निहत देखकर मेघनादने सर्पास्त्रसे बाँधकर भाई लक्ष्मण तथा वानरों सहित रामको व्याकुल कर दिया ॥८॥ तब रामने गारुडास्त्रका स्मरण किया । उसने आकर उस सर्पास्त्रका निवारण किया । तब वह असुर मेघनाद ब्रह्माके वरके प्रतापसे अन्तर्धान हो गया और सभी शस्त्रास्त्रोंको चलानेमें कुशल इन्द्रजित् अलक्षित होकर आकाशसे चारों तरफ ब्रह्मास्त्र द्वारा बाणोंकी वर्षा करने लगा । उस समय ब्रह्मास्त्रकी मर्यादा रखनेके लिये बन्धु तथा वानरों सहित राम क्षणभरके लिए चुप हो गये । तदनन्तर जब स्वस्थ होकर रामने निहारा तो अपनी सेनाको
सर्गः ११ ]
सारकाण्डम्
११७
भस्मीकरोमि तत्सून्या लङ्कामिन्द्रजितो ययौ । विलपन्तौ स्वपार्श्वस्थौ तदा वायूतगङ्गजौ ।।१३।।
वरदानादहन्पन्नौ दृष्ट्वा रामः स जीविनौ । तावुवाच रघुश्रेष्ठो युवाभ्यां यांतवान् रणे ।।१४।।
गत्वाऽस्ति जीवितश्चेद्धि वाच्यस्तर्हि गिरो मम। उपायं चिंतयस्वाशु वानराणां सुजीवने ।।१५।।
तद्रामवचनं श्रुत्वा तौ विभीषणमारुतौ । निशाय तौ विचिन्वन्तौ जांबवंतं प्रजग्मतुः ।।१६।।
उल्मुकहस्तौ तं दृष्ट्वा प्रोचतु राघवेरितम् । जांबवानपि तौ रामगिर श्रुत्वाऽतिहर्षितः ।।१७।।
निमीलिताक्षः प्रोवाच कौ युवां वायुजो रणे । चेदस्ति जीवितस्तर्हि जीवयिष्यति वानरान् ।।१८।।
तदा विभीषणः प्राह त्यक्त्वाऽन्यांगदादिकान् । पृच्छत्यनेऽद्य कथं वायुपुत्रस्य परमादरात् ।।१९।।
तदा विभीषणं प्राह जांबवान्मुख्यमत्रतः, रुद्रावतारः सज्ञेयो वायुपुत्रः प्रतापवान् ।।२०।।
न ज्ञेयः कपिरेवात्र तस्माच्च विलोचय तदाऽब्रवीज्जांबवंतं नन्वा स वायुनन्दनः ।।२१।।
यं त्वं पृच्छसि सोऽयाह जीवितोऽस्त्यद्य मारुतिः । विभीषणो द्वितीयोऽयं यस्त्वया परिभाषते ।।२२।।
तदा स जांबवास्तुष्टो मारुति वाक्यमब्रवीत् । गत्वा क्षीरनिधि वेगाद्रोणाद्रिं त्वं समानय ।।२३।।
तथेत्युक्त्वा स्वरन् गत्वा गंधर्वगोपितं नगम् कामधेन्वा स्वौषधंमनेत्रलेपान्प्रदर्शनम् ।।२४।।
उत्पाट्य पुष्पवद्धृत्वाऽऽनयामास कपिजंवात् पर्वतोद्भववल्लीनामवघ्राणात्सुनोपमम् ।।२५।।
सुगंधं जीवयिष्यति राक्षसानेति शुक्या । निहतान् राक्षसान्सर्वास्तदा वाक्यविभीषणौ ।।२६।।
निक्षिपतुः सागरे तान् गंधवस्याहया क्षणात् तदानीं तं गिरि दृष्ट्वा सुषेणः स भिषावरः ।।२७।।
पर्वतोद्भववल्लीभिर्जीवयामास तान् कपीन् । ततः प्राप्तायुगाः सर्वे समुत्तस्थुर्विजृम्भिताः । २८।।
द्रोणाचलं यथास्थाने स्थापयामास मारुतिः । कुबेरनेत्रदिव्यांभः प्रमृज्य नयनपु च ।।२९।।
ब्रह्मास्त्रसे मूर्छित होकर जमानपर पड़ा देखा । सो देखकर उन्होंने लक्ष्मणसे कहा- हे सौमित्रे ! धनुष साधो, मैं इन सब वानरोंका भस्म कर दूंगा । यह कहकर मेघनाद लङ्काको भाग गया । उस समय रामने अपने पास ही विलाप करते हुए तथा ब्रह्माके वरदानसे जीवित वायुपुत्र और विभीषणको देखकर उन दोनोंसे कहा-तुम लोग रणांगणमें जाम्बवान्के पास जाओ और यदि वे जीवित हों तो उन्हें मेरा सन्देश सुनाते हुए कहो कि वानरोंके जीवित होनेका कोई उपाय हो सकता है वा ? ॥ १५ ॥ रामकी आज्ञा सुनकर मारुति तथा विभीषण अर्धरात्रिके समय जाम्बवान्को खोजने निकले । १६ । दोनोंके हाथमें मशाल ले थी । खोजते-खोजते जब जाम्बवान् मिले तो उन्हें रामका संदेश सुना दिया । जाम्बवन् यह सुनकर बहुत प्रसन्न हुए ॥ १७ । आँखोंको निमीलित किये हुए ही वे बोले कि तुम दोनों कौन हो ? यदि वायुपुत्र हनुमान् इस रणक्षेत्रमें जीवित हैं तो वे सब वानरोंको जिला देंगे ॥ १८ । तब विभीषणने कहा-हे जाम्बवान् ! तुमने अंगद आदि वीरोंको छोड़कर बड़े आदरके साथ वायुपुत्रको ही क्यों पूछा ? ॥ १९ । इसके उत्तरमें श्रेष्ठ जाम्बवान्ने विभीषणको उत्तर दिया कि प्रतापी वायुपुत्र हनुमान् साक्षात् रुद्रके अवतार उत्पन्न हुए हैं । २० । उनको केवल कपि ही न समझो । अब तुम उनको पहिचानो। तब हनुमान्ने नमस्कार करके जाम्बवान्से कहा-॥ २१ । जिसको आप पूछ रहे हैं, वह मारुति जीवित खड़ा है । दूसरा जो आपसे बात कर रहा है, वह विभीषण है । २२ ।। तदनन्तर प्रसन्न होकर जाम्बवान्ने मारुतिसे कहा-तुम क्षीरसागर जाकर शीघ्र द्रोणाचलको ले आओ ॥ २३ ॥ 'तथास्तु' कहकर हनुमान् शीघ्र चल दिये और गन्धर्वों द्वारा सुरक्षित तथा कामधेनुका दूध या लगे नेत्रोंसे दिखाई देते हुए उस पर्वतको उखाड़कर फूलकी तरह शीघ्र उठा ले आये । इधर इस शङ्कासे कि पर्वतोत्पन्न औषधोंकी सुगन्धित वायुसे इन राक्षस भी जी जायेंगे, गरुड़ तथा विभीषणने उन्हें रामकी आज्ञासे उठा उठाकर समुद्रमें फेंक दिया अब वैद्यवर सुषेणने द्रोणागिरिको देखकर पर्वतोत्पन्न औषधियोंसे उन मरे हुए वानरोंको जिलाना आरम्भ किया। सहसा वे सब वानर जंभाई न लेकर खड़े होने लगे ।। २४-२८।। तदनन्तर मारुति पुनः द्रोणाचलको यथास्थान रख आये और कुबेरके दिये हुए दिव्य जलको आँखोंमें लगाकर वे रणमें राम आदि अन्तर्हिताओंको देखने लगे । उसी समय रावणने भी अतिकाय, प्रहस्त,
| ११८ | आनन्दरामायणे | सर्गः ११ |
|---|
अन्तर्हितास्ते सम्प्राप्ता दृश्याश्चैवानुसाहवे। ततः सर्वेष्वपाशाय रावणः स्वीयमन्त्रिणः ॥३०॥
अतिनादः प्रहस्तश्च महानादद्रुतस्तथा । दन्तवक्त्रो निकुम्भश्च देवांतकनरान्तकौ ॥३१॥
सारणाद्याः प्रहंसन्तो युयुधुर्बानरैः सह । तान्सर्वानङ्गदाद्यास्ते हत्वा तस्थुर्विगर्जिताः ॥३२॥
तदा कुम्भनिकुम्भौ द्वौ कुम्भकर्णसुतावुभौ । रावणः प्रेषयामास युद्धार्थं तौ प्रजग्मतुः ॥३३॥
तदा कुम्भोऽभवत्तत्र निहतश्च रणाजिरे । अङ्गदेन निकुम्भश्च हतः श्रुत्वा दशाननः ॥३४॥
अतिकार्यं स्वीयपुत्रं प्रेषयामास सङ्गरम् । अतिकायेन सौमित्रिः कृत्वा संगरमुत्तमम् । ३५॥
शरेण पातयामास लङ्कायां तच्छिरो महत् । तदा ययौ रावणः स स्वयं युद्धाय वेगवान् ॥३६॥
सुहृन्मित्रजनैर्युक्तो वेष्टितः पुत्रबान्धवैः । रणे विभीषणं दृष्ट्वा कोपाच्छक्तिं मुमोच सः ॥३७॥
पृष्ठे विभीषणं कृत्वा यदाऽग्रे च लक्ष्मणः । हृदि संताडितः शक्त्या पपात भुवि लक्ष्मणः । ३८॥
लक्ष्मणं नगरीं नेतुं न ययौ स दशाननः । न चचाल भुजस्तस्य संमित्रेः शेषरूपिणः । ३९॥
तं नेतुकामं हनुमान् हृदि मुष्ट्या व्यताडयत् । तेन मुष्टिप्रहारेण पपात रुधिरं वमन् । ४०।
आनयामास सौमित्रिं मारुतिः कार्यवाहिनम् । रथास्थो रावणाऽपि विव्याध मारुतिं शरैः ॥४१॥
ततः क्रुद्धेन रामेण बाणेन हृदि ताडितः । साश्वध्वजं रथं सूतं गण्डौ धनुरजोत्तमौ ॥४२॥
छत्रं पताकां तरसा विच्छेद विशिखैः खरैः । अर्धचन्द्रेण विच्छेद तत्किरीटं रविप्रभम् ॥४३॥
ततस्तं व्याकुलं दृष्ट्वा रामो रावणमब्रवीत् । गच्छाद्य लङ्कामाश्रान्तः श्वस्त्वं पश्य बलं मम ॥४४॥
ततो लज्जाननांशीश ययौ लङ्कां दशाननः । रामोऽपिलक्ष्मणं दृष्ट्वा मूच्छितं प्राह मारुतिम् ॥४५॥
द्रोणाचलं समानीय जीवयस्व तथा कपीन् । तथेति स ययौ वेगात्तंज्ञात्वा स दशाननः ॥४६॥
प्रार्थयित्वा कालनेमिं तद्विघ्नार्थमचोदयत् । स गत्वा हिमवत्पार्श्वे तपोवनमकल्पयत् ॥४७॥
तत्र शिष्यैः परिवृतो मुनिवेषधरः स्थितः मारुतिश्चाथ दृष्ट्वा जलं पातुं विवेश तम् ॥४८॥
महानाद रक्ताक्ष दन्तपुत्र निकुम्भ, देवान्तक तथा नरान्तक आदि मन्त्रियोंको भेजा ॥ २९-३१॥ सारणादि दैत्योंने भी बहुवर्ग गता सकर बानरोंके साथ युद्ध किया। अङ्गद आदि वानर उन सबको मारकर गर्जन करने लगे ॥ ३२॥ तब कुम्भकर्णके पुत्र कुम्भ तथा निकुम्भको रावणने युद्धके लिए भेजा ॥ ३३ । सुमित्रि पुत्र लक्ष्मणने उनके साथ बहुत युद्ध करके उनके सिरोंको बाणसे काटकर लङ्कामें फेंक दिया। तब रावण स्वयं मरनेके लिए निकल पड़ा ॥ ३४-३६ ॥ उसके साथ मित्र सुहृद् तथा पुत्र भी साथ में आ गये। रावणने रणमें विभीषणको देखकर उसपर शक्तिका प्रहार किया ॥ ३७॥ यह देखकर लक्ष्मणने विभीषणको पीछे कर लिया और स्वयं आगे खड़े हो गये। जिससे वह शक्ति लक्ष्मणके हृदयमें लगी और वे चटपटे भूमिवर गिर पड़े । ३८ । उन्हें नगरमें उठा ले जानेके लिये दशानन आगे बढ़ा और उनको उठाना चाहा, पर कृपानन्ताऽवतार लक्ष्मणका एक हाथ भी रावणसे नहीं हिला । ३९॥ उस समय अवसर देखकर हनुमान्ने रावणकी छातीमें एक मुक्का मारा। उस मुष्टिप्रहारसे रावणके मुखसे रुधिर निकलने लगा और वह धरतीपर गिर पड़ा ॥ ४० ॥ तदनन्तर मारुति लक्ष्मणको कार्यकेधाम उठा ले आये। तथा रावण रथपर सवार होकर मारुतिको बाणोंसे वींधने लगा ॥ ४१ ॥ यह देखकर क्रुद्ध रामने रावणके हृदयमें बाण मारा और अश्व तथा ध्वजा सहित रथको, सारथीको, धनुषको, छत्रको तथा पताकाको अपने तीक्ष्ण बाणोंसे काट गिराया अर्धचन्द्राकार बाणसे उन्होंने उसका सूर्यके समान तेजस्वी किरीट भी काट डाला ॥ ४२ । ४३ ॥ पश्चात् रावणको व्याकुल देखकर रामने कहा—जा, लङ्कामें भाग जा और आपदस्त होकर कल फिर मेरा बल देखना ॥ ४४ तब रावण नीचा मुख किये लङ्कामें चला गया। रामने लक्ष्मणको मूर्छित देखकर मारुतिसे कहा — ॥ ४५ ॥ पूर्ववत् द्रोणाचल लाकर लक्ष्मणको जिलाओ। 'तथास्तु' कहकर हनुमान् चल पड़े। इस बातका पता लामपर दशाननने कालनेमिस प्रार्थना करके उसको हनुमान्के रास्तेमें विघ्न करनेके लिए भेजा। उसने जाकर हिमवान् पर्वतके पास एक तपोवनकी रचना की ॥ ४६ ॥ ४७ ॥ यहाँ बहुतसे शिष्योंके साथ लेकर वह स्वयं मुनिवेष धारण करके बैठ गया।
सर्गः ११ ] सारकाण्डम् २१९
मुनिना मानितश्चापि जलकुम्भः प्रदर्शितः । शशांसः प्राह ह्यसितेनैतेन भविष्यति ॥४९॥
तं पुनः प्राह स मुनिस्तटाकं निकटस्थितम् । गच्छाक्षिणी विधाय त्वं जलं पिव यथासुखम् ॥५०॥
आगच्छाशु पुनश्चात्र सुखं निष्टु क्षणंस्वसु । जानामि ज्ञानदृष्ट्याऽहं लक्ष्मणश्चोत्थितस्त्वयि ॥५१॥
गृहाण मन्त्रान् मत्सम्वं येन पश्यसि तं गिरिम् । योषिनं गच्छ गन्धर्व्वपं त्वं नेतुमिच्छसि ॥५२॥
प्लवगानां जीवनार्थं लङ्कायां वेगतः कपे । मन्त्रञ्च लब्धविप्र मन् दत्तञ्च गुरुदक्षिणाम् ॥५३॥
तथेति मारुतिर्गत्वा कासारमपिबज्जलम् । विधाय नेत्रे तावद्वयाघ्रवन्मकरी तदा ॥५४॥
सोऽपि तां दारयामास धृत्वाऽस्ये सा ममार ह । ततोऽन्तरिक्षे सा प्राह दिव्यरूपान्तु मारुतम् ॥५५॥
पुगऽहं मुनिना स्पृष्ट्या प्रार्थिता न रतिर्मया । दत्ता समाऽस्त्वि त्वन्तो मे निष्कृतिस्तेनकीर्तिता ॥५६॥
धान्यमालीति विख्याताऽप्सराः पूर्वं भवांतरे । आश्रमे यस्त्वया दृष्टः कालने मिर्महामुरः ॥५७॥
रावणप्रेषितो मार्ग्य स्थितस्तं जहि वेगतः । तथेति मारुतिर्गत्वा मुनिं प्राह त्वरान्वितः ॥५८॥
मुष्टिं बद्ध्वा दृढां घोरां गृहाण गुरुदक्षिणाम् । इत्युक्त्वा ताडयामास हृदि तं मूर्ध्निना तदा ॥५९॥
पपात भुवि रक्तं स वमन् प्राणान् जहौ क्षणात् । ततः क्षीरांनिधिं गत्वा जित्वा गन्धर्वसञ्चयान् ॥६०॥
द्रोणाचलं गृहीत्वा स यावद्गच्छति मारुतिः । विहायसाऽतिवेगेन लङ्कां तावच्च तं पथि ॥६१॥
भरतेन शरं मुक्त्वा पर्वतो भुवि पातितः । भग्नं मारुतिर्दृष्ट्वा रामोऽयमिति विह्वलः ॥६२॥
उवाच मधुरं वाक्यं कथमत्र मयागतः । जितं किं रावणेनेन्द्र रणं त्यक्त्वा पलायितः ॥६३॥
एवमुक्तोऽपि भरतः पुनस्तं मरुतिं वचन् । मत्वाऽथ राक्षसोऽयंति सद्दधे निशितं शरम् ॥६४॥
मारुति रस्तेमें मुनिका आश्रम देखकर उत्तम जल पीनेके लिए गये ॥ ४८ ॥ मुनिने मारुतिको सम्मान किया और जल पीनेके लिये उनको एक भरा घड़ा दिखाया। तब हनुमान्ने कहा कि इतनेसे मेरी तृप्ति नहीं होगी ॥ ४९ ॥ तब मुनिने उन्हें एक तालाब दिखाया और कहा कि वहाँ जाकर तुम आँखोंको बन्द करके आनन्दपूर्वक जल पी लो ॥ ५० ॥ बादमें आकर यहीं पर विश्राम लेना। मुझे ज्ञानदृष्टसे पता लग गया है कि लक्ष्मण उठ खड़ा हुआ है। इसलिए अब चिन्ताका कोई बात नहीं है ॥ ५१ ॥ दूसरी बात यह है कि मैं तुम्हें कुछ ऐसे मन्त्र बताऊंगा कि जिनसे तुम्हें मन्त्रों द्वारा रचित वह पर्वत दिखलाई दे जायगा, जिसको कि तुम ले जाना चाहते हो ॥ ५२ ॥ उसकी कृपा से जाकर तुम वानरोंको शीघ्र जिला सकते हो। इस प्रकारकी विद्या मुझसे ग्रहण करके बाद मुझ गुरुको गुरुदक्षिणा भी देनी होगी ॥ ५३ ॥ 'बहुत अच्छा' कहकर मारुतिने तालाबपर जाकर जल पिया परन्तु नेत्र बन्द होनेके कारण उस समय एक मकरीने आकर उन्हें पकड़ लिया ॥ ५४ ॥ तब मारुतिने उसका मुंह पकड़कर चीर डाला। जिससे वह मकरी मर गयी। पश्चात् वह दिव्य रूप धारण करके आकाशमें जाकर मारुतिसे बोली ॥ ५५ ॥ पूर्वकालमें एक मुनिने मुझको दुराचार करनेके लिए कहा परन्तु जब मैने उन्हें रति नहीं दी। तब उन्होंने मुझ मकरी होनेका शाप देकर कहा कि तेरा निस्तार मारुतिसे होगा ॥ ५६ ॥ पूर्वजन्मम में धान्यमाली नामकी विख्यात अप्सरा थी। इसी आश्रममें जो एक मुनि बैठा हुआ अपने देखा है, वह कालनेमि नामका महान् राक्षस है। ५७॥ रावणने उसको आपके मार्गमें विघ्न डालनेके लिए भेजा है। आप शीघ्र जाकर उसको मार डालें। 'अच्छी बात है' कहकर मारुति तुरन्त वहाँ पहुँचे ॥ ५८ ॥ उन्होंने दृढ़ मुक्का बाँधकर 'यह लो अपनी गुरुदक्षिणा' ऐसा कहते हुए उसकी छातीमें जोरसे मुक्का मारा ॥ ५९ ॥ उस प्रहारसे वह जमीनपर लुढ़क पड़ा। उसके मुँहसे रक्त बहने लगा और क्षणभरमें वह मर गया। तदनन्तर क्षीरसागर जा तथा गन्धर्वोंको जीतकर द्रोणाचलको लिये हनुमान् आकाशमार्गसे जा रहे थे कि रास्तेमें भरतने बाण मारकर उनके हाथसे वह पर्वत गिरा दिया। हनुमान् भरतको देख उन्हें प्रत्यक्ष राम समझकर घबड़ा गये ॥ ६०–६२ ॥ उन्होंने मधुर वाणीमें कहा—हे राम ! आप यहाँ कहाँसे और क्यों आ गये ? क्या आपको रावणने जीत लिया ? अथवा रण छोड़कर आप यहाँ भाग आये हैं ॥ ६३ ॥ मारुतिके इतना कहनेपर भी भरतने उन्हें राक्षस समझकर मारनेके लिए एक
१२० आनन्दरामायणे [ सर्गः ११
बाणहस्तं तमालोक्य हुङ्कारं विधाय सः। नैवायं राघवश्चेति मन्त्वा ध्यान्त्वा शुभं हृदि ॥६५॥
भरतं मारुतिः प्राह रामदूतोऽह्य मे बलम् । पश्यस्वि त्यं तद्विर ता श्रुत्वा तं भरतोऽब्रवीत् ॥६६॥
बंधुना मम रामेण कुतो वह समागमः । क्व जात मतिस्तार दंडकारण्यवासिना ॥६७॥
तत्सर्वं मारुतिर्वृत्तं सञ्चाख्य राघवस्य तु । भरतेनेषुणा दत्तं गिरिं धृत्वा ययौ पुनः ॥६८॥
लङ्कां गन्त्वा स वह्निभिश्ची रयाम्य लिक्ष्मणम् । वानरांश्च भरतस्य रामं वृत्तं न्यवेदयत् ॥६९॥
पुनर्नीत्वा यथास्थानं तं संस्थाप्य महाचलम् । लक्ष्मणो जीवितश्चेति संभाव्य भरतं पुनः ॥७०॥
ययावाकाशमार्गेण लङ्कां गन्तुं मनो दधे । नृपानाकारयामास साकेते भरतोऽपि सः ॥७१॥
साहाय्यार्थं राघवस्य लङ्कां गन्तुं मनो दधे । ततः समापायार्भीनो रावणः प्राह राक्षसान् ॥७२॥
गच्छध्वं त्वरित दूताः पाताले तौ महाबलौ । ऐरावणो महातुष्टस्तथा मैरावणो महान् ॥७३॥
तयोर्मे कथनीयं हि युद्धवृत्तं वयस्ययोः । तथेति ते गता दूतास्तौ तद्वृत्तं न्यवेदयन् ॥७४॥
तौ श्रुत्वा विह्वलात्मानौ लङ्कायां समरस्थितौ रामं च लक्ष्मणं हंतु निशायां तौ समागतौ ॥७५॥
तदर्थन्तुस्तौ पुच्छस्य परिधं हि हनूमतः । कपीनां तत्र सेनायास्तदाकाशत्सहस्रशौ ॥७६॥
निपेततुः कपानां तु सेनायां रामलक्ष्मणौ कांचिन्निद्रितौ दृष्ट्वा शिलायां मणरक्षमन् ॥७७॥
निन्यतुस्तौ शिलीं शीघ्रमपाताल निजमन्दिरम् एतस्मिन्नन्तरेऽदृष्ट्वा सेनायां रामलक्ष्मणौ ॥७८॥
मारुतिः पादमार्गेण तयोः पातालमाययौ । एतस्मिन्नन्तरे मार्ग लङ्कादक्षिणदिक्कटे । ७९ ।
निकुंभिलायां श्वपनिं कपोती प्राह गृहिणी । नाथाय नरमांसं मे भोक्तुं स्पृहयते मनः ॥८०॥
स प्राहाद्य ममानति वर्तते रामलक्ष्मणौ । रसातलं हि दैत्याभ्यां देव्यग्रेतौ वधिष्यतः । ८१॥
अथ श्वस्तद्वधे जाते मांसमानीय तेऽर्पये । तद्वाक्य मारुतिः श्रुत्वा किंचित्तोषणुतो ययौ ॥८२॥
और तेज बाण धनुषपर चढ़ाया ॥ ६४ ॥ उनको हाथमें बाण लिये देख मारुति धू-भू करके मनमें यह सोचकर कि ये राम नहीं हैं ॥ ६५ ॥ भरतसे बोले कि 'मैं रामका दूत हूँ । आज तुम देख लो।' उनका यह वाक्य सुनकर भरतने कहा ॥ ६६ ॥ दण्डकारण्यवासी मेरे भाई रामके साथ तुम्हारा समागम कहाँ हुआ ? सो विस्तारपूर्वक कहो । तब मारुति भरतका सब हाल सुनाकर भरत द्वारा दिये हुए उस पर्वतको वृक्ष उठाकर चल पड़े ॥ ६७-६८ ॥ लङ्कामें जा तथा वह्निदीर्घ लक्ष्मण तथा वानरोंको जीवित करके उन्होंने रामको भरतका समाचार कह सुनाया ॥ ६९ ॥ फिर पहाड़ ले जाकर लङ्कासे उस को उसके स्थानपर रख आये और भरतको लक्ष्मणक जीवित हो उठनेका शुभ समाचार भी सुना दिया । ७० । इतना काम करके हनुमान् पुनः बड़ी तेजीके साथ लङ्कामें लौट आये । उधर भरतने भी ध्यान सब राजाओंको एकत्र करके लङ्कामें जाकर रामकी सहायता देनेका विचार किया । तभी संग्राम और रावणने भी राक्षसोंको बुलाकर कहा- ७१ । ७२ । हे दूतो ! तुम लोग शीघ्र पातालमें जाकर वहाँ बलवान् महान् उग्र ऐरावण तथा महाश्रु मैरावण इन दोनों मेरे मित्रोंको यहाँके युद्धका समाचार बताओ । 'तथास्तु' कहकर वे दूत वहाँ गये और उन दोनोंको सब वृत्तान्त निवेदन कर दिया । ७३ ॥ ७४ ॥ यह सुनकर वे दोनों बड़ी आतुरताके साथ लङ्कामें आ पहुँचे और रात्रिके समय समनरक्षणाका हरण करनेके लिय रामके शिविरम गये ॥ ७५ । वहाँ उन दोनोंने वानरोंकी सेनाके चारो ओर हनुमान्की पूंछका बना हुआ दुर्गम परिघ देखा । तब महाबलात् उन दैत्योने आकाश मार्गसे कूदकर कपियोंका सेनामें प्रवेश किया । वहीं राम-लक्ष्मणजीको एक शिलापर युद्धश्रम थककर सोए हुए देख उन दोनोने उस शिला समेत रामलक्ष्मणको उठा लिया और पातालमें ले गये। रास्तेमे लङ्काके दक्षिण किनारे निकुम्भिला गुफामें स्थित एक गर्भवती कपोतिनी अपने पतिसे कह रही थी कि हे नाथ ! आज मुझे नरमांस खानेकी इच्छा हो रही है ॥ ७६-८०। पतिने कहा-आज दो दैत्य राम-लक्ष्मणको रसातलमें ले आये हैं । ये दोनों देवीके सम्मुख मारे जायँगे ॥ ८१ ॥ कल उनका वध हो जानेपर मैं
सर्गः ११ ]
सारकाण्डम्
१२१
तावद्ददर्श तद्द्वारे संस्थितं मकरध्वजम् । स दृष्ट्वा तं हनुमन्तं पप्रच्छ मकरध्वजः ॥८३॥
कस्त्वं कुतः समायातः स्ववृत्तं प्राह मारुतिः । रामदूतस्तु लङ्कायाश्चानीतौ रामलक्ष्मणौ ॥८४॥
निद्रितौ निशि दैत्याभ्यामत्र पातालमध्य हि । तयोः शोधार्थमायातोऽस्मि वेत्सि वदस्व तौ ॥८५॥
तन्मारुतिवचः श्रुत्वा स प्राह मकरध्वजः । पिता मे वर्तते तत्र स्वेदेनार्जनिसंभवः ॥८६॥
तच्छ्रुत्वा चकितः प्राह हनुमान् मकरध्वजम् । हनुमतः कुतः पत्नी सोऽब्रवीन्मारुतिं पुनः ॥८७॥
लङ्कादाहे पुरा कृत्वा सागरे शीतलं कृतम् । यदा पुच्छं मारुतिना तदा तद्घर्मस्रुतिनात् ॥८८॥
कण्ठाच्छ्लेष्मा बहिष्पक्तः सागरे सोऽपतत्तदा ।
मकर्या भक्षितः सोऽपि तस्यां जातः सुतोऽस्म्यहम् ॥८९॥
तच्छ्रुत्वा मारुतिः प्राह सोऽयमेव न संशयः । तदा ननाम पितरं तथा वृत्तं न्यवेदयत् ॥९०॥
कामाक्ष्याश्च बलिं कर्तुं निश्चितौ पूर्वमेव हि । तवाननेतुं यद्योद्युक्तौ लङ्कां गत्वा सुरोत्तमौ ॥९१॥
यः कामाक्ष्याः पुरः कर्तुं तयोर्दानं विनिधितम् । गच्छ देवालये गत्वा तत्र स्थित्वा हरस्व तौ ॥९२॥
ततः स मारुतिर्गत्वा भ्रमरार्भकरूपधृक् । देवालये प्रविश्याथ कपाटानि बबन्ध सः ॥९३॥
तावद्देव्यौ महाकाली पूजार्थे द्वारि संस्थिता । शनैर्देव्याः स्वरेणैव मारुतिस्तां वचोऽब्रवीत् ॥९४॥
पूजा कार्या मयास्यैव मयैतौ रामलक्ष्मणौ । वनोद्भवैः फलैः पुष्पादितिभिः सम्यक् प्रपूजितौ ॥९५॥
धृतकोदण्डतूणीरौ वन्यगुल्मैश्च शोभिनौ देवालस्यस्य किंचिद्धि द्वारमुद्घाट्य वै शनैः ॥९६॥
मनुष्यार्थं प्रेषणीयायत्र सामग्र्य मानयी येन केन प्रकारेण यो मामद्य प्रपश्यति ॥९७॥
भविष्यति निश्चयेन सोऽन्धो नान्येथ संशयः । तद्देव्या वचनं श्रुत्वा ताहां ज्ञात्वाऽम्बिकां मुदा ॥९८॥
कर लिए नरमांस ला दूंगा। इस बातको सुनकर मारुति फलसंतुष्ट होकर आगे बढ़े ॥८२॥ आगे जाकर उन्होंने उसके द्वारपर मकरध्वजको देखा। तब मकरध्वजने मारुतिको पकड़ लिया और पूछा-॥८३॥ तुम कौन हो और कहाँसे आये हो ? मारुतिने अपना परिचय दिया कि मैं रामका दूत हूँ। सोते हुए राम-लक्ष्मणको इस दुष्ट दैत्य उठाकर इसी पातालमें आज ही ले आये हैं। मैं उन दोनोंकी खोज करते यहाँ आया हूँ यदि तुमको उनका वृत्त पता हो तो बताओ ॥८४॥ ८५॥ मारुतिके इस वचनको सुनकर मकरध्वजने उत्तर दिया कि मेरे पिता अञ्जनीकुमार हनुमान् यहाँ पातालमें हैं ? ॥८६॥ यह सुना तो हनुमान्ने चकित होकर पूछा-अरे हनुमान्की स्त्री ही कौन सी थी कि जिससे तू पैदा हुआ ? उसने मारुतिको उत्तर दिया-॥८७॥ उस हनुमान्ने जब लङ्काको जलाकर अपनी पूंछ समुद्रमें ठण्डी की थी। उस समय उन्होंने जो श्रम जमा हुआ था उसका एक कफ जलमे थूक दिया था। उसे एक मकरीने खा लिया। बस, उसीके गर्भसे मैं उनका पुत्र हुआ हूँ ॥८८॥८९॥ यह सुनकर मारुतिने कहा कि यदि ऐसा है, तब तो मैं ही अञ्जनीपुत्र हूँ। यह बात सर्वथा सत्य है तब मकरध्वजने अपने पिता हनुमान्को प्रणाम किया और सब समाचार भी कह सुनाया ॥९०॥ उसने कहा कि जब वे दोनों असुर यहाँसे राम-लक्ष्मणको लानेके लिए लङ्का गये थे, उससे पूर्व ही उन दोनोंने राम-लक्ष्मणको कामाक्षी देवीके सामने बलिदान देनेका निश्चय कर लिया था। तदनुसार कल उन दोनोंका देवीके सम्मुख बलिदान देना निश्चित हो चुका है। अतः देवालयमे जाकर खड़े हो जाओ और वहाँसे उन दोनोंको उठा ले जाना ॥९१॥ ९२॥ तत्पश्चात् हनुमान् भृङ्गके समान छोटा रूप धारण करके देवालयमें घुस गये तथा अन्दर जाकर चुपचाप खड़े हो गये। उसी समय मारुतिने भीतरसे देवीके जैसा स्वर बनाकर कहा-॥९३॥९४॥ आज तुम लोग दूर-हीसे ही मेरी पूजा कर लो और बादमें धनुष तथा तूणीरको धारण करनेवाले राम-लक्ष्मण नामके दोनों मनुष्योंको वनफूल तथा फलों और पुष्पमालाओसे सुशोभित करके जीवित ही मेरी प्रसन्नताके लिए तनिक-सी किवाड़ खोलकर धीरेसे भीतर कर दो। कोई मनुष्य यदि आज कदाचित् तनिक भी मुझको देखेगा तो वह अवश्य अन्धा हो जायगा। देवीके इस आदेशको
| १३२ | आनन्दरामायणे | [ सर्गः ११ |
|---|
ततस्तौ पूजनं दैत्यौ गवाक्षेणैव चक्रतुः। पक्वान्नपायसादीनां राशींस्तौ प्रमुमोचतुः ॥९९॥
अंभास्तृतघटांश्चापि कोटिशस्तौ मुमोचतुः । कोटिशः फलभारैश्च शशक्षेप मुमोचतुः ॥१००॥
तन्त्सर्वं भक्षयित्वा स मारुतिः प्राह तौ पुनः। किं दत्तं ग्रासमात्रं मे भोजनं क्षुधिताऽस्म्यहम् ॥१०१॥
तद्देव्या वचनं श्रुत्वा तौ दैत्यावतिविस्मितौ । दूतैर्विलुञ्च्य हट्टांश्च तथा स्वीयपुरौकसाम् ॥१०२॥
भक्षणीयपदार्थांश्चौ गिरीन्निव मुमोचतुः । राजगृहे दिषु स्वेषु यच्चद्रस्वन्त्वस्ति संचितम् ॥१०३॥
तच्चापि दूतैरानाय्य देव्यै शीघ्रं मुमोचतुः । तदा कोलाहलश्चासीत्प्रतिगेहे पुरौकसाम् ॥१०४॥
नासीच्छेषं बालकानां भक्ष्यवस्त्वप्यपि क्वचित् । ततस्तौ वन्यपुष्पायैर्मूत्तिनो रामलक्ष्मणौ ॥१०५॥
धृतकोदंडतूणीरौ द्वारेणैवार्चितौ श्रियै । तौ दृष्ट्वा मारुतिर्नत्वाऽऽलिंग्य श्रीरामलक्ष्मणौ ॥१०६॥
कपाटानि तदोद्घाट्य दैत्ययोः स व्यमंजयत् । ततो रामो लक्ष्मणेन बहिर्देवालयत्तदा ॥१०७॥
निर्गत्य शरजालैस्तौ जघान क्षणमात्रतः । सेवकान् सुहृदश्चैव तयोर्वाणैर्जघान सः ।१०८।
पुनस्तौ जीवितौ दैत्यौ पुनर्भनेन निधानितौ । शतवारं हतावेव नामीन्सुन्युन्भवोऽभवत् ॥१०९॥
ततोऽतिविस्मितो भून्वा त्वरन्त्यान्या स मारुतिः । इतस्ततो भ्रमन्पुर्यां नारीं रहसि संस्थिताम् ॥११० ।
ऐरावणभोगपन्नां पप्रच्छ मारणं तयोः । सा प्राह नागकन्याऽहं बलेनानेन धर्षिता ॥१११॥
मैरावणोऽपि मां नित्यं दुष्टबुद्धयाऽथ पश्यति । उभाभ्यामपि च क्रीडां दातुं नास्ति बलं मयि ॥११२॥
मित्रं स्वेको रिपुस्त्वेकस्त्वित्ति दुःखं तयोर्मम । अनस्तयोर्वधे तुष्टिमंम वापि भविष्यति ।११३॥
मारुते यदि रामो मां स्व स्त्रप हि करिष्यति । तर्ह्यहं कथयाम्यद्य तयोर्मृत्युर्यतो भवेत् ॥११४॥
तच्छ्रुत्वा मारुतिः प्राह यदि श्रीरामभारतः । न भविष्याति भमस्ते चंचकस्तर्हि ते पतिः ॥११५॥
सुनकर दोनों दैत्यों ने समझ लिया कि आज देवी भली भांति हमपर प्रसन्न हुई हैं ॥९५ १८॥ बादम इन्होंने गवाक्षमांत से ही देवाका पूजन किया । बताशे, मिठाई मायूपूए तथा खीर आदि भी झरोखेसे भीतर डाल दिया ॥९६॥ करोड़ों पञ्चामृतके घडे अन्दर उंइले और करोड़ो फलोके ढेर वहींसे भीतर डाल दिये ॥१००॥ वह सब खाकर मारुति पुनः उनसे कहने लगे—क्या तुमने कवलमात्र भोजन दिया है। मै तो अभी बहुत भूखी हूँ ॥१०१॥ देवीके इस वचनको सुनकर वे दोनों दैत्य बड़े विस्मयमें पड़ गये और अपने दूतों द्वारा दूकानोंका माल तथा नगरवासियोंके सब खाद्य पदार्थ सुतवाकर उसके पर्वतसदृश ढेरको भीतर डाल दिया । अपने राजगृहोंमें भी जो कुछ खाने-पीनेकी चीजें संचित कर रखी थीं, वे भी नौकरोंसे मँगवाकर देवीको समर्पण कर दीं । इसमें पुरवासियोंके प्रत्येक घरमे बड़ा भारी कोलाहल मच गया । बच्चोको खानेके लिए भी कहीं कुछ नहीं बचा । तदनन्तर कोदण्ड (धनुष) तथा तूणीर (तरकस) धारण किये हुए राम-लक्ष्मणकी वन्य पुष्पोंसे पूजा करके द्वारके रास्ते भीतर देवीको अर्पण कर दिया । उन्हें देखकर मारुतिने नमस्कार किया और उन दोनोंने हनुमान्को हृदयसे लगाया । एव हनुमान् किवाड़ खोलकर बाहर आये और उन दोनों दैत्योंको ललकारा । बादम राम-लक्ष्मण भी देवालयसे बाहर निकल आये और उन्होंने शरसमुदायकी वर्षा करके उन दोनों राक्षसोंको क्षणभरमें मार डाला । १०५-१०८ । पर वे दोनों राक्षस फिर जी गये । रामने फिर उन्हें मारा तो फिर जी गये और फिर मारा । इस प्रकार उन दोनोंको उन्होंने सौ बार मारे । परन्तु उनकी मृत्यु नहीं हुई ॥ १०९ ॥ तब चकित होकर भारती उनकी मृत्युरे उपायकी खोजमे इधर-उधर भ्रमण करने लगे तो नगरीके एक एकान्त स्थानम स्थित एगवणकी भाशयत्नी (गन्ध) को देखा और उससे उन दोनोंके मरणका उपाय पूछा । उसने कहा कि मैं एक नागकन्या हूँ। मेरे साथ ऐरावणने बलात्कार किया है ॥ ११० ॥१११ ॥ मैरावण भी मुझे कुदृष्टिसे देखता है। इन दोनोंको रतिदान देनेकी सामर्थ्य मेरेमें नहीं है ॥ ११२ । एक मेरा मित्र है और एक शत्रु है । पर उन दोनोंम मुझे दुःख ही मिलता है । अतः इन दोनोंके मारे जानेपर मुझको तो आनन्द ही होगा ॥ ११३ ॥ किन्तु हे मारुते ! यदि राम मुझे अपनी स्त्री बनायें तो मै वह उपाय बतला सकती हूँ, जिसमे कि वे दोनों मारे जा सकें ॥ ११४ ॥ यही