श्रीमदानन्द रामायण (९ काण्ड संपूर्ण - हिन्दी अनुवाद सहित)
Srimad Ananda Ramayana Hindi
महर्षि वाल्मीकि / अज्ञात द्वारा
स्रोत: Srimad Ananda Ramayana Complete 9 Kandas with Hindi Translation (उद्गम)
सर्गः ९ ] २४३
सर्गः ९ ] २४३
अयोध्यायां रामतीर्थे सरय्वाप्लवनेन ये । दैवाद्यस्मिन् जनो मग्नास्ते नरा मोक्षभागिनः ॥ २५॥
यथा माघे प्रयागे हि स्नातव्यं सुखमिच्छता। काशिकायां तथा ज्ञेयं पंचगंगाजले स्मृतः ॥ २६॥
द्वारकायां यथा प्रोक्ता वैशाखे गोमती-नदी।
अयोध्यायां रामतीर्थे तथा चैत्रे समाह्वयम् ॥ २७॥
करणीयं नरैर्भक्त्या वचनान्मम सर्वदा। मासेषु च मासेषु प्रथमः सकलैर्जनैः ॥ २८॥
एतावत्कालपर्यन्तं मार्गशीर्षः प्रगीयते । अद्यारभ्य मधुश्चायं प्रथमः नृपतिष्वपि ॥ २९॥
यथा देवेषु प्रथमस्त्वं महेश्वरतथा मधुः।
मासेषु प्रथमश्चास्तु तथाऽयोध्या पुरीष्वपि ॥ ३०॥
चैत्रे मासे तु संप्राप्ते सर्वे देवाः सवासवाः। बहिर्न्नैव समाश्रित्य तिष्ठध्वं हि ममाज्ञया ॥ ३१॥
प्रत्यब्दं चैत्रमासेऽत्र मधेर्त्तानां समागताः। आगन्तव्यं तथा सर्वैर्लोकांस्त्वत्स्वामिभिः ॥ ३२॥
वार्द्धातुरैः स्त्रीभिर्येषां यन्मन्निधौ मम। रामतीर्थे प्रसव्यं सर्वत्र भुवि शङ्कर ॥ ३३॥
चैत्रमासेऽवगाहाथं वचनान्मम सर्वदा।
इति रामवचः श्रुत्वा गिरिजा प्राह जानकीम् ॥ ३४॥
सीते वरस्त्वया देया इदानीं वचनान्मम। नारीणां च हितार्थं हि सर्वलोकोपकारकाः ॥ ३५॥
पार्वत्या वचनं श्रुत्वा जानकी प्राह सादरम् । पृथिव्यां मम तीर्थानि यानि सन्ति सहस्रशः ॥ ३६॥
अत्रापि च महत्श्रेष्ठं यत्र स्नानं मयाऽधुना ।
तेषु चैत्रतृतीया या यावद्वैशाखसप्तमी ॥ ३७॥
सिता तृतीयाऽक्षय्याख्या तान्तस्त्रीभ्यस्तु मद्धरम्। स्नानार्थं शीतलंगौरीमंडपं स्थानमुत्तमम् ॥ ३८॥
सौभाग्यदं ममप्रेष्ठं पुत्रपौत्रप्रवर्द्धनम्। सर्वत्र रामतीर्थस्य वामे तीर्थं ममास्ति हि ॥ ३९॥
इति दत्त्वा वरन्सीताऽऽसीत्तूष्णीं रामसन्निधौ।
ततो गर्म गुरुः प्राह गन्तव्यं यत्नमूटमम् ॥ ४०॥
प्राप्त होता है ॥ २४ ॥ जो अयोध्याके सरयुजलके रामतीर्थमें स्नान करते हैं, वे मोक्ष प्राप्त करते हैं ॥ २५ ॥ जो फल माघमासमें प्रयागस्नानका है काशिका काशीका पंचगंगाके स्नान करनेका है और द्वारकामें चैत्रमासपर गोमतीस्नानका जो फल है, वही फल अयोध्याके रामतीर्थपर चैत्र मासमें स्नान करनेका है ॥ २६ । २७ ॥ आजसे जगत मेरे कहनेसे यह सब लोग चैत्रको पहला महीना समझें ॥ २८ ॥ आज तक मार्गशीर्ष ( अगहन ) सबसे प्रथम मास माना जाता था, पर आजसे चैत्र प्रथम मास समझा जायगा ॥ २९ ॥ जैसे देवताओंमें पहले आप ( शिव ) हैं, इसी तरह मासोंमें प्रथम चैत्र और पुरियोंमें प्रथम अयोध्या समझी जायगी ॥ ३० ॥ जैसे इस समय आप लोग यहाँ आये हैं उसी तरह प्रतिवर्ष चैत्र मासमें आवें और मेरी आज्ञासे सरयू तटपर आश्रम बनाकर निवास करें ॥ ३१ । ३२, बूढ़े आतुर ( रोगी ) एवं स्त्रियें भी जिसके पास जो कुछ हो, उसी वस्तुको श्रद्धाभक्तिसे भेट देने तथा चैत्रमासम स्नानार्थ यहाँ आया करें । ३३ ॥ ३४ ॥ इस प्रकार रामके वचन सुनकर पार्वती जी सीता से बोलीं- हे सीते ! आप भी इस समय मेरे कहनेसे सर्वलोकोप-कारक एव विशेष करके स्त्रियोंका हितकर वर प्रदान करें ॥ ३५ ॥ इस प्रकार पार्वतीके वचन सुनकर सीताजी बोलीं- पृथिवीपर जितने भी मेरे तीर्थ हैं और यहाँपर जो महाश्रेष्ठ तीर्थ है, जिसमें मैंने स्नान किया है, उन सब तीर्थों में चैत्रकी तृतीयासे लेकर वैशाखकी शुक्ल तृतीया पर्यन्त स्त्रियोंको स्नान करना चाहिये । यह अक्षय्ययोग स्नान कहाता है। यह स्नान सर्व मास होता है। यह स्नान सौभाग्य देनेवाला एवं पुत्रपौत्र वर्द्धक है। सब जगह रामतीर्थके वामभागमे मेरा तीर्थ है ॥ ३६-३९ ॥ इस प्रकार वर देकर सीताजी चुप हो गयीं, इसके बाद गुरु वशिष्ठ रामजीसे बोले
| २७४ | आनन्दरामायणे | [ सर्गः ९ |
|---|
तद्गुरोर्वचनं श्रुत्वा तथेत्युक्त्वा रघूद्वहः। आरुरोह रथं शीघ्रं सीतयार्त्विज्जनैः सह ॥४०॥
ततो नेदुर्मुन्दुभयो भेरीणां निःस्वनास्ततः। मृदंगपणवादीनां महाघोषाः समंततः ॥४१॥
वेदघोषाश्च सर्वत्र जयशब्दा द्विजेरिताः।
बभूवुर्मेघशब्दाश्च ननृतुश्चाप्सरोगणाः ॥४२॥
नानोत्सवः पूर्ववच्च कौतुकादि समन्ततः। पश्यन्ययौ रामचन्द्रः शनैरध्वरमण्डपम् ॥४३॥
अवरुह्य रथाच्छीघ्रं नीत्वारित्नि प्रक्षिप्तवान्। यत्तत्कुण्डे रामचन्द्रः सीतयार्त्विज्जनैः सह ॥४४॥
पूर्णाहुतिं ततो दत्त्वा वस्त्रैराभरणैः फलैः।
कृत्वाऽग्न पूजनं चापि यज्ञपात्राणि राघवः ॥४५॥
ततो विसर्जयामास यज्ञान्ते दक्षिणां बहु दातुं तानृत्विजः सर्वान् सौमित्रिंचोचेऽब्रवीत् ॥४६॥
कोशागारं लक्ष्मणाद्यः सर्वे मे ऋत्विजस्त्वया। नीत्वा द्वारान्निराकृत्य तूष्णीं स्थेयं ततः परम् ॥४८॥
यथेच्छयाऽमितं येन गृहीतमुत्तमं वसु।
तस्याश्रमे प्रापणीयं वाहनैश्च त्वया ॥४९।
ततो मुनिजनान् सर्वान् देयं विपुलहृष्टवतः। तद्रामवचनं श्रुत्वा लक्ष्मणोऽपि तथाऽकरोत् ॥५०॥
ततो विसर्जयामास भोजयित्वा रघूत्तमः। ऋत्विजस्तान् समुक्तानान् वाजिमेधाख्यकर्मणि ।५१॥
ततो रामोऽमरान्सर्वान् शिवादयान्त्विज्विदैर्निजैः। पूजयामास विधिवद्वस्त्राल्कारवाहनैः । ५२ ।
ददौ कोशान्यत्तुङ्गान् केषां च शिविकां ददौ।
केषां रथांश्चाजांन्केषां ददौ वस्त्रस्तथाऽपरान् ॥५३॥
एवं पृथ्वीपतींश्चापि मात्रशेषान् ससेवकान्। वस्त्रैरम्लङ्घणैर्यत्नैः पूजयामास भोजनैः ॥५४॥
ततो रामः स्वशंगारे दिव्यवस्त्राणि सन्दधौ। तदा तं पूजयामसुर्बलिभिर्विवुधा नृपाः ॥५५॥
कि अब यज्ञमण्डपको चलना चाहिये ॥४०॥ इस तरह गुरुजीके वचन सुने तो राम 'तथास्तु' कहकर शीघ्र सीता एवं ऋत्विक् लोगोंके साथ रथपर चढ़े ॥४१॥ उस समय नगाड़े बजने लगे, भेरीके शब्द होने लगे और मृदंग-पणव प्रभृति वाद्योंके घोषसे सब दिशायें व्याप्त हो गयीं ॥४२॥ ब्राह्मण वेदघोष तथा जयजय-कारके शब्द करते हुए वैदिक मन्त्रोंका उच्चारण करने लगे और अप्सरायें नाचने लगीं। ॥४३॥ पहलेकी तरह विविध उत्सवों एवं कौतुकोंको देखते हुए राम शनैः शनै यज्ञमण्डपपर गये ॥४४॥ वहाँ उन्होंने शीघ्र रथसे उतरकर साथकी अग्निको यज्ञकुण्डमें छोड़ दिया। बादमें सीता एवं ऋत्विजोंके साथ पूर्णाहूति करने लगे। उन्होंने वस्त्र-आभूषण एवं फलोंसे अग्निका पूजन करके यज्ञपात्रोंका विसर्जन कर दिया और यज्ञान्तेम ऋत्विजोंको विपुल दक्षिणा देनेकी आज्ञा देते हुए रामने लक्ष्मणसे कहा- ॥४५॥ ४६ ॥ ४७॥ हे लक्ष्मण ! इन सब ऋत्विजोंको कोषागारमें ले जाकर वहाँके पहरेदारोंको हटा दो और तुम चुपचाप अलग खड़े हो जाओ ॥४८॥ जिसको जितनी इच्छा हो, उसको बिना रोक टोक उतना द्रव्य ले लेने दो। लिया हुआ द्रव्य वाहनोंके द्वारा इनके आश्रमपर पहुँचावा दो ॥४९॥ फिर खुशहाथ मुनियोंको दान दो। इस तरहका वचन सुनकर लक्ष्मणने भी रामजीके कथनानुसार ही दान दिया ॥५०॥ तदनन्तर अश्वमेध यज्ञमें जिनका वरण हुआ था, उन ऋत्विजोंको भोजन कराके रामजीने विसर्जित किया ॥५१॥ इसी तरह समस्त देवताओंको भी विधिवत् वस्त्र-अलंकारोंसे पूजित करके विसर्जित कर दिया ॥५२॥ उनमें से किसीको रामचन्द्र-जीने खजानेके हाथ धोड़े दिये, किसीको अच्छी-अच्छी पालकी दी, किसको हाथी, किसीको घोड़े और अच्छे-अच्छे कपड़ों तथा गहनोंका उपहार देकर सम्मानित किया ॥५३॥५४॥ इसके अनन्तर रामचन्द्रजीने स्वयं कपड़े पहने। उस समय समस्त देवताओं तथा राजाओंने नाना प्रकारकी भेंट देकर रामचन्द्रजीका
सर्गः ९] यागकाण्डम् २४५
सरित्समुद्रा गिरयो नागा गावः खगा मृगाः ।
द्यौः क्षितिः सर्वभूतानि समाजह्रुरुपायनम् ॥५६॥
सीतया च महाराजः सुवासाः साध्वलंकृतः । भ्रातृभिः सेव्यमानः स विरजेऽग्निरिवापरः ॥५७॥
तस्मै जहार धनदो हैमं वीरवरासनम् । वरुणः सलिलस्रावि सातपत्रं शशिप्रभम् । ५८।
वायुश्च बालव्यजने धर्मः कीर्तिमयीं सजम् ।
इन्द्रः किरीटमुत्कृष्टं दण्डं संयमन यमः । ५९॥
ब्रह्मा अक्षयमयं वर्म भारती हारमुत्तमम् । दशचन्द्रमसिं रुद्रः शतचन्द्रमथास्विका । ६०॥
सोमोऽमृतमयान्कुम्भांस्त्वष्टा रूपाश्रयं रथम् । अग्निरराजगवं चापं सूर्यो रश्मिमयानिक्षून् ॥६१॥
भूः पादुके योगमयी द्यौः पुष्पावलिपन्नहम् ।
नाट्यं सगीतं वादित्रमन्तर्धानं च खेचराः । ६२॥
ऋषयश्चाशिषः सत्याः समुद्रः शङ्खमाम्बुजम् । सिन्धवः पर्वता नद्यो रथवीथीर्महात्मनः ॥६३॥
ततो ददुर्नृपाः सर्वे स्पन्दनांस्तुरगान् गजान् । शिविकागोवृषान् खड्गान् दासीर्दासांस्तथोष्ट्रकान् ॥६४॥
सीतायै नृपपत्न्यश्च देवपत्न्यः सहस्रशः ।
वस्त्रालङ्कारयानानि माङ्गल्यान्यथ कंचुकीः ॥६५॥
क्रीडोपकरणादीनि ददुस्ताः पक्षिंपजग्रन् । ततस्तैः पूजित सर्वैः सीतया रघुनायकः ॥६६॥
आरुरोह रथ दिव्यं वन्दिना वन्दिभिः स्तुतः । स्वस्वांभिनृपपत्नीविमानेन मुनीश्वराः ॥६७॥
त्रिदिवस्यः ययुः सर्वेऽयोध्यायां नृपतेर्गृहम् ।
ततो रामो रथेनैव पूर्वोक्तेनरुपेः शनैः ॥६८॥
विवेश नगरीं रामः स्तुतः सूतैश्च मागधैः । छत्रं दधार सौमित्रिर्मुक्ताजालविराजितम् ॥६९॥
भरतस्तालव्यजनं शत्रुघ्नश्चामरद्वयम् । ताम्बूलपात्रं सुग्रीवस्तोयपात्रं तु वायुजः ॥७०॥
नलः हीभनपात्रं च वालिजो मुकुरं वरम् ।
वामःकोशं राक्षसेन्द्रो धूपपात्रं हि जाम्बवान् ॥७१॥
पूजन किया। संसारकी नदियां, पर्वत, समुद्र, हाथी, घोडे, मृग, पक्षी, आकाश और पृथ्वीपर रहनेवाले सब प्राणियोंने अपनी-अपनी सामर्थ्यानुसार भगवान्को भेंट दी। उस समय रामचन्द्रजी सीताजीके साथ सिंहासनपर बैठे हुए थे। चारों भाई उनकी सेवामे तल्लीन थे। रामचन्द्र उस समय दूसरे अग्निके सदृश देदीप्यमान दीख रहे थे। ५५-५७। उस समय भगवान्को कुबेरने एक सोनेका सिंहासन दिया। वरुणदेवने जलकी वर्षा करनेवाले और चन्द्रमाकी नाईं उज्ज्वल छत्र दिया। वायुने चमर दिया। धर्मराजने माला दी। इन्द्रने एक बहुमूल्य किरीट दी। यमराजने दण्ड दिया। ब्रह्माने कवच दिया। सरस्वतीने हार दिया। उसी तरह रुद्रने दस बारदानी एक तलवार, पार्वतीजीने शतचन्द्र तलवार, चन्द्रमाने अमृतभरे घड़े, त्वष्टा (विश्वकर्मा) ने एक सुन्दर रथ, अग्निने अग्निकी तरह चमकता हुआ आजगव नामक एक धनुष, सूर्यने तेजोमय बाण, पृथ्वीने योगमयी पादुकाएँ, आकाशने फूलोंके ढेर, गन्धर्वोंने नाच-गाने-बाजे आदि, ऋषियोंने सत्य आशीर्वाद, समुद्रने शंख, नदियों तथा बड़े-बड़े नदों और पर्वतोंने भगवान्को रथके रास्ते दिये। ५८-६३॥ इसके अनन्तर राजाओंने रथ, हाथी, घोड़े, पालकी, गाय, बैल, खड्ग, दास और ऊँट आदिके उपहार दिये। फिर राजाओंकी रानियों और देवताओंकी देवियोंने नाना प्रकारके वस्त्र-आभूषण, रामकी आदि माङ्गलिक वस्तुयें, खेलके सामान, बोलनेवाले सुन्दर पक्षियोंके पिंजरे आदि सीताको दिये। इस तरह सीताके साथ रामचन्द्र सबसे पूजित होकर एक दिव्य रथपर सवार हुए और वन्दीजनोंने भगवान्की स्तुति आरम्भ की। बहुतेरे मुनिजन अपनी स्त्रियों और राजाओंकी स्त्रियोंके साथ विमानपर चढ़कर
| २४६ | आनन्दरामायणे | [ सर्गः ९ |
|---|
नानाफलानां पात्राणि पूजापात्राण्यनेकशः, सुगन्धद्रव्यपात्राणि दधुस्ते मन्त्रिपुङ्गवाः । ७२ ।
एवं सुगन्धवस्तूनि प्रक्षिपन् वरयोषित्स्वम् । वृष्टेषु सीतया रामो विरेजे स्यन्दने स्थितः । ७३ ॥
सुगन्धरागपूर्णैश्च जलयन्त्रैः करे धृतैः ।
वाराङ्गनानां वस्त्राणि वपुषादीनां च राघवः । ७४ ।
चित्रितान्यकरोद्वाणैः किंशुकानिव माधवे । शनैः सुहृधं रायाङ्गराद्रवेखेषु राघवः ।। ७५ ।।
क्षिप्त्वा परिमलादीनि चित्रितान्यकरोत्पुनः नर्तन्त्सु वारयोषित्सु वाद्येषु निनदत्सु च । ७६ ।।
स्तुवत्सु वन्दिबृन्देषु पुष्पवृष्टिर्विराजितः ।
ययौ राजगृहद्वारं रामो राजपथा शनैः । ७७ ।
मार्गे कुंकुमप्रदीपैश्च दध्योदनविनिर्मितैः । बलिदीपैः पूर्णकुम्भे राजमार्गे पुरस्त्रियः । ७८ ।।
चक्रुर्नीराजनं रामं स्वस्त्यर्थं सीतया वृतम् । अवरुह्य रथाद्रामो सीतयाऽग्निं निजे गृहे । ७९ ।
स्थाप्य स्त्रीरत्नभां गत्वाऽऽरुरोह स्वौयमासनम् ।
ततस्ते पार्थिवाः सर्वे प्रणेमु रघुनंदनम् । ८०॥
राज्ञा मुकुटरत्नौघप्रभाभिः पदपंकजे । विरेजतू राघवस्य तदा सिंहासनोपरि । ८१ ।।
मुकुटस्थावतंसानां परागैः पूजिते नृपैः । प्र.पर्तुर्नितरां शोभां रक्तोत्पलनिभे परे ॥८२॥
सीमन्तस्थचन्द्रसूर्य रत्नमाणिक्यदीप्तिभिः ।
सुरपार्थिवपत्नीनां सीतायाः पादपङ्कजे ॥८३॥
विरेजतुः परागैश्च केशपद्मप्रसूनजैः । सुप्रपतिसुपर्णानां पूजिते कनकोज्ज्वले ।।८४।।
ततः सभायां श्रीरामं स्तुन्वा देवैर्महेश्वरः । आर. मन्तरराजेन क्षारामेष्वपि पूजितः ॥८५॥
आकाशमार्गसे अयोध्याकी ओर चल इधर रामचन्द्र भी पृथक् उत्सवोंके साथ रथपर सवार होकर राज-महलकी ओर बढ़े । जब रामचन्द्र आकाशमार्गमें प्रविष्ट हुए इस समय भगवान्की एक अनोखी शोभा थी । रामजी सीताजीके साथ रथपर बैठे थे । लक्ष्मण अपन हाथोमे छत्र भरत पंखा, शत्रुघ्न चमर, सुग्रीव पानदान, हनुमानजी जलकी झारी, नल ऊगलदान अङ्गद अना विभीषण कपडोकी पेटी और जाम्बवान् धूपदानी लिए हुए थे । इसी प्रकार अनेक पूर्वोक्त पात्र पूजाकी सामग्री और अनेक सुगन्धमय द्रव्यके पात्र इहाँके अच्छे-अच्छे मन्त्री ले-लेकर चले । इनमें वे मन्त्री वेश्याओके ऊपर गुलाबकेवड़ा आदिके इत्रकी वर्षा करते जा रहे थे । उस समय विविध प्रकारके सुगन्धित तथा रङ्गीन फौवारे छूट रहे थे, जिससे सबके कपडे एक विचित्र रूपके दिखाई दे रहे थे । उन्हीं भीग हुए और रङ्गीन कपडोंपर रह-रहकर रामचन्द्रजी स्वयं गुलालकी वर्षा करके उन्हें और भी विचित्र बना देते थे । इस तरह वेश्याओंके नृत्य, बाजे-वालोंके बाजों, वन्दीजनोंकी स्तुतियों और देवताओंकी पुष्पवृष्टिके साथ राज राजमार्गसे चलते हुए रामचन्द्रजीके महलकी ओर जा रहे थे । ६४-७७ ॥ रास्तेमें स्थान स्थानपर जलसे भरे कलश और दही भात आदिकी बलि दिखलायी जाती थी। सीतासमेत कल्याणकी कामना में अर्थ यावमिनी स्त्रियां भगवान्की आरती उतार रही थीं । महलके फाटकपर पहुँचकर रामचन्द्रजी रथसे उतर पड़े और सीताजीके साथ अपने यज्ञ-भवनमें गये । यज्ञीय अग्निको देवगृहमे स्थापित करके वे राजसभाम जा पहुँचे । सभाके सुन्दर सिंहासन-पर भगवान् आसीन हुए । तब देश देशान्त से आये हुए राजाओने उन्हें प्रणाम किया । जिस समय ये राजे अपना मस्तक झुकाकर अपने मुकुटका रामचन्द्रज के चरणोंमे स्पर्श करा रहे थे, उस समय भगवान्की एक विचित्र झाँकी दिखायी देती थी । जब उन राजाओ, रानियो और देवियोने सीतारामको प्रणाम तथा
सर्गः ९ ] यागकाण्डम् २४७
प्राप्याज्ञां रामचन्द्रस्य सावरोधैः सुगन्धिभिः ।
प्रस्थानं स्वस्थलं न्तु चकार नृपमण्डितः ॥८६॥
नृपस्त्रियोऽपि सीतायाः प्राप्याज्ञां पूजितास्तथा । यानान्यप्यारुरुहुः सर्वास्त्वयोध्याया विनिर्ययुः ॥८७॥
अथ ते पार्थिवाश्चाद्य प्राप्याज्ञां राघवस्य च । सावरोधाः ससैन्याश्च स्वकीयराज्यानि वै ययुः ॥८८॥
ययौ शिवोऽपि कैलासं सत्यलोकं विधिर्ययौ ।
इन्द्राद्या निर्जराः सर्वे स्वर्गलोकं ययुर्मुदा ॥८९॥
अथर्त्विजो महाशीलाः सदस्या ब्रह्मवादिनः । सर्वे मुनीश्वराश्चाथ स्वधामानि ययुस्तदा ॥९०॥
ततो रामः पूर्ववच्च शशास जगतीतलं । रेमे जनकनन्दिन्या चिरकालं यथासुखम् ॥९१॥
वर्षान्तरेण कालेन वाजिमेधाः पृथक् पृथक् ।
उत्तरोत्तरतः श्रेष्ठा विशद्रूपैः कृता दश ॥९२॥
इत्थं श्रीरामचन्द्रेण दशमे तुरगाध्वरे । प्रतिपाद्य गुरोर्वाक्यं सर्वस्वमपि भूसुरान् ॥९३॥
दत्तं किल महाराज्ञा तथा च दिक्षतुष्टयम् ऋत्विग्भ्यो दक्षिणार्थे हि दत्तं चेति मया श्रुतम् ॥९४॥
ऋत्विग्भिस्तत्पुनर्दत्तं राघवस्य सादरात् ।
कृपालुभिः पालनार्थमिति शिष्यानुश्रूयते ॥९५॥
एवं शिष्य त्वया पृष्टं राघवस्य मंगलम् चरितं तन्मया किंचित्प्रोक्तं यज्ञसंमतम् ॥९६॥
इदं यः प्रातरुत्थाय यागकाण्डं मनोरमम् । पठिष्यति नरः पुण्यं सर्वान् कामानवाप्नुयात् ॥९७॥
पुत्रार्थी प्राप्नुयात्पुत्रं धनार्थी धनमाप्नुयात् ।
यागकाण्डमिदं श्रुत्वा वाजिमेधफलं लभेत् ॥९८॥
होमकाले श्राद्धकाले चातुर्मास्यादिकेष्वपि । जपध्यानाच्चनारम्भे पूर्वं नित्यं पठेदिदम् ॥९९॥
पूजन कर लिया और जब वन्दनाओंके साथ मातृआज्ञाने रामस्तवराजसे रामचन्द्रकी स्तुति और पूजा कर ली। तब रामचन्द्रजीसे आज्ञा लेकर सब लोग अपने-अपने घरोंको प्रस्थान करने लगे । ७८-८६ ॥ राजाओंकी रानियां भी सीताजी की आज्ञा पाकर अपने-अपने रथोंपर सवार हुईं और अयोध्यासे अपने घरोंको जाने लगीं । इसी प्रकार सब राजे रामकी आज्ञा पाकर अपनी-अपनी राजधानीको लौटे । तब शिवजी अपने कैलासको, ब्रह्मा सत्यलोकको और इन्द्रादि देवता स्वर्गलोकको चले गये ॥ ८७-८९ ॥ इसके बाद शीलवान् ऋत्विक और सदस्य आदि भी अपने-अपने आश्रमोंको विदा हुए । रामचन्द्रजीने फिर पूर्वरीतिसे अपना राजकाज संभाल लिया और चिरकाल तक सीताजीके साथ विहार करते रहे । प्रति दूसरे वर्ष इसी तरह अश्वमेध यज्ञ करते हुए रामचन्द्रजीने बीस पदमें दस अश्वमेध यज्ञ किये । दसवें अश्वमेधमें गुरु वसिष्ठके आज्ञानुसार भगवान्ने अपनी सारी सम्पत्ति ब्राह्मणोंको दान दे दी । मैंने तो यहाँतक सुना है कि रामने चारों दिशाएं दक्षिणारूपमें ऋत्विजोंको दे डालीं थीं ॥ ९०-९४ । किन्तु उन दयालु ऋत्विजोंने फिर उसे बड़े आदरके साथ भगवान्को लौटा दिया और कहा-'हे प्रभो ! इसकी रक्षा आप ही कर सकते हैं-हम नहीं । इस कारण यह सब आप अपने ही पास रखिए' । इस प्रकार हे शिष्य ! जैसे तुमने रामचन्द्रजीके मङ्गल-कार्यका प्रश्न किया वैसे ही मैंने भी तुम्हें बतलाया और रामचन्द्रके यज्ञसम्बन्धी चरित्रोंको सुना दिया । जो कोई सबेरे उठकर इस सुन्दर यागकाण्डको सुनेगा, उसकी सारी कामनाएँ पूर्ण हो जायेंगी । वह यदि पुत्रार्थी होगा तो उसे पुत्र मिलेगा और धनार्थी होगा तो धन प्राप्त होगा । इस यागकाण्डको सुननेसे अश्वमेध
२४८ आनन्दरामायणे [ सर्गः ९
रम्यं पवित्रं रघुनायकस्य श्रीमच्चरित्रं तुरगाश्वमेधोद्भवम् ।
पठन्ति शृण्वंति जनाः सुपुण्यदं लभंति नैवं खलु वांछितं हृदि ॥१००॥
इति श्रीशतकोटिरामचरितांतर्गते श्रीमदानन्दरामायणे वाल्मीकीये यागकाण्डे
रामोत्सवाभ्या नगरप्रवेशो नाम नवमः सर्गः ॥ ९ ॥
यागकाण्डेऽद्भुताः सर्गा नवैव परिकीर्त्तिताः । सपादषट्शतश्लोका रामदासेन वर्णिताः ॥ १ ॥
यज्ञका फल प्राप्त होता है किसी प्रकारका हवन आदि करते समय, श्राद्धकालमें, चातुर्मासमे, व्रतमें, जप, ध्यान और पूजनके पहले सदा इस यागकाण्डका पाठ करना चाहिए इन रम्य तथा पवित्र अश्वमेध-यज्ञसम्बन्धी रामचरित्रको जो लोग पढ़ते और सुनते हैं, वे अपनी अभिलषित कामनाओंको पूर्ण कर लेते हैं ॥९५-१००
इति श्रीमत्कोटिरामचरितान्तर्गते श्रीमदानन्दरामायणे पं० रामतेजपाण्डेयविरचित 'ज्योत्स्ना'-भाषाटीकासमन्विते यागकांडे यज्ञसमाप्तिर्नाम नवम' सर्ग ॥ ९ ॥
इस यागकाण्डमें कुल नौ सर्ग और ६२५ श्लोकोंका रामदासने वर्णन किया है । १ ॥
इति श्रीमदानन्दरामायणे यागकाण्ड समाप्तम् ।
श्रीरामचन्द्रार्पणमस्तु
श्रीसीतानाथाये नमः
श्रीवाल्मीकिमहामुनिकृतशतकोटिरामचरितान्तर्गतं—
आनन्दरामायणम्
'ज्योत्स्ना'ऽऽख्यया भाषाटीकयाऽऽटीकितम्
विलासकाण्डम्
प्रथमः सर्गः
( शिवकृत रामस्तवराज )
विष्णुदास उवाच
गुरो ते श्रोतुमिच्छामि तद्वदस्व सविस्तरम् स्तुतो रामः शिवेनात्र येन रामस्तवेन हि । १ ॥
तं रामस्तवराजं मे विस्तरेण प्रकाशय ।
श्रीशिव उवाच
इति शिष्यवचः श्रुत्वा रामदासोऽब्रवीद्वचः ॥ २ ॥
श्रीरामदास उवाच
| सम्यक् पृष्टं त्वया वत्स सावधानमनाः शृणु । प्रोच्यते रामचन्द्रस्य | स्तवराजो यथाऽधुना ॥ ३ ॥ |
| यत्परं यद्गुणाधारं यज्ज्योतिर्मलं शिवम् । तदेव परमं तत्त्वं | कैवल्यपददायकम् ॥ ४ ॥ |
| श्रीरामेति परं जाप्यं तारकं ब्रह्मसंज्ञितम् । ब्रह्महत्यादिपापघ्नमिति | वेदविदो विदुः ॥ ५ ॥ |
| श्रीराम राम रामेति ये वदन्त्यपि सर्वदा । तेषां भुक्तिश्च मुक्तिश्च | भविष्यति न संशयः ॥ ६ ॥ |
| स्तवराजः पुरा प्रोक्तः शिवेन परमात्मना । तमहं संप्रवक्ष्यामि | हरिध्यानपुरःसरम् ॥ ७ ॥ |
| तापत्रयाऽग्निशमनं सर्वाघौघनिकृन्तनम् । दारिद्र्यदुःखशमनं | सर्वसम्पत्प्रदायकम् ॥ ८ ॥ |
विष्णुदासने कहा—हे गुरो ! मैं यह जानना चाहता हूँ कि शिवजीने किस रामस्तवराजसे रामचन्द्रजीकी स्तुति की थी ॥ १ ॥ कृपा करके आप मुझे वह रामस्तवराज बतला दीजिये । इस तरह अपने शिष्यकी बात सुनकर श्रीरामदासने कहा— ॥ २ ॥ हे वत्स ! तुमने मुझसे बहुत अच्छी बात पूछी है। मैं तुम्हें वह स्तवराज बतलाता हूँ, सावधान होकर सुनो ॥ ३ ॥ जो संसारमें सबसे श्रेष्ठ है, जो सब सद्गुणोंका आधार है, जो एक निर्मल एवं पवित्र ज्योति है, वह ही परम प्रधान तत्त्व है और मोक्षपददायक है ॥ ४ ॥ बड़े-बड़े विद्वानोंका कहना है कि 'श्रीराम' यह सर्वोत्तम तारक मन्त्र है और ब्रह्महत्या प्रभृति महान् पातकोंका नाशक है ॥ ५ ॥ जो सज्जन सर्वदा 'श्रीराम' नामका जप करते हैं, उन्हें जबतक विश्व-व्यापारमें रहते हैं, तबतक सांसारिक भोग मिलते हैं और शरीर त्याग करनेपर मुक्ति मिल जाती है ॥ ६ ॥ जो मैं तुमसे कहनेवाला हूँ, इस स्तवराजको शिवजीने स्वयं मुझसे कहा था। उसीको आज भगवान्का ध्यान करके मैं तुमसे कहूँगा ॥ ७ ॥ यह तीनों (दैहिक, दैविक और भौतिक) तापोंको नष्ट करनेवाला,
२६० आनन्दरामायणे [ सर्गः १
विज्ञानफलदं पुण्यं मोक्षैकफलदायकम् । नमस्कृत्य प्रवक्ष्यामि रामं कृष्णमनामयम् ॥ ९ ॥
अयोध्यानगरे रम्ये रत्नमण्डपमध्यगे । ध्यायेत्कल्पतरोर्मूले रत्नसिंहासने शुभे ॥ १० ॥
तन्मध्येऽष्टदलं पद्म नानारत्नोपशोभितम् । स्मरेन्मध्ये दाशरथिं सहस्रादित्यतेजसम् ॥ ११ ॥
पितृहासनमासीनमिन्द्रनीलसमप्रभम् कोमलाङ्गं विशालाक्षं विद्युद्वर्णांबरावृतम् ॥ १२ ॥
भानूकोटिप्रतीकाशं किरीटेन विराजितम् । रत्नग्रैवेयकेयूरवरकुण्डलमण्डितम् ॥ १३ ॥
रत्नकंकणमञ्जीरकटिसूत्रैरलं कृतम् श्रीवन्मर्कोस्तुभोरस्कं मुक्ताहारोपशोभितम् ॥ १४ ॥
चिन्तामणिप्रमायुक्तं रत्नमालारिराजितम् । दिव्यरत्नसमायुक्तं मुद्रिकाभिरलंकृतम् ॥ १५ ॥
कर्पूरागरुकस्तूरीदिव्यचन्दनानुलेपनम् । तुलसीकुन्दमन्दारपुष्पमाल्यैरलं कृतम् ॥ १६ ॥
गववं द्विसुनं वीरं राममीषत्स्मिताननम् । योगशास्त्रार्थमिश्रतं योगेशं योगदायकम् ॥ १७ ॥
सदा सौमित्रिभरतशत्रुघ्नैरुपसेवितम् । विद्याधरसुराधीशसिद्धगन्धर्वकिन्नरैः ॥ १८ ॥
वागीशैर्नारदाद्यैश्च स्तूयमानमहर्निशम् । विश्वामित्रवसिष्ठाद्यैऋषिभिः परिसेवितम् ॥ १९ ॥
सनकादिमुनिश्रेष्ठैर्योगिवृन्दैः समावृतम् । रामं रघुवरं वीरं धनुर्वेदविशारदम् । २० ॥
मङ्गलायतनं देवं रामं राजीवलोचनम् । सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञमानन्दमतिसुन्दरम् । २१ ॥
कौसल्यातनयं रामं धनुर्बाणधरं हरिम् । एवं संचिन्तयेद्विष्णुं यज्ज्योतिर्ज्योतिषां परम् ॥ २२ ॥
प्रहृष्टमानसो भूत्वा सभायां वृषभध्वजः । सर्वलोकहितार्थाय तुष्टाव रघुनन्दनम् ॥ २३ ॥
कृताञ्जलिपुटो भूत्वा चिन्तयञ्छ्रुवतं हरिम् ।
श्रीशिव उवाच
यदेकं तत्परं नित्यं यदनन्तं चिदात्मकम् ॥ २४ ॥
पापसमूहका नाशक, दारिद्र्य और दुःखका दमन करनेवाला तथा समस्त सम्पदाओंका दाता है ॥ ८ ॥ यह विज्ञान (ईश्वरसम्बन्धी ज्ञान) का फल देनेवाला, पवित्र और मोक्षका साधक है । मैं श्यामस्वरूपधारी राम-कृष्णका ध्यान करके इस स्तवराज रामको बतला रहा हूँ ॥ ९ ॥ श्रोताओं चाहिये कि वह अयोध्यानगरी-के रत्नोंसे सुसज्जित एक सुन्दर मण्डपमें कल्पवृक्षके नीचे, रत्नसिंहासनपर, जिसमें नाना प्रकारके मणियोंसे सुशोभित अष्टदल कमल है, उसपर बैठे हुए हजार सूर्यकी भाँति तेजोमय रामचन्द्रजीका ध्यान करे ॥ १०।११॥ रामचन्द्रजी अपने पिता (महाराज दशरथ) के आसनपर बैठे हैं, इन्द्रनील मणिकी भाँति जिनकी श्याम मूर्ति है, जिनके कोमल अङ्ग हैं, बड़ी बड़ी आँखें हैं, बिजलीकी तरह चमकता पीताम्बर पहिने हुए हैं, जिसमें करोड़ों सूर्योंके समान प्रकाश है, मस्तकपर किरीट धारण किये हैं, उरस्थलमें श्रीवत्स तथा कौस्तुभ मणि है और गलेमें चिन्तामणि तथा कितने ही रत्नोंका जड़ाव हार है । उनकी अँगुलियां बहुमूल्य रत्नोंसे जड़ी अँगूठियाँ पड़ी हैं ॥ १२-१५ ॥ कपूर, अगर और कस्तूरी मिला हुआ चन्दन इनके सारे शरीरमें लगा हुआ है । तुलसी तथा कुन्द-मन्दार आदिके पुष्पोंसे जिनका शृङ्गार किया हुआ है, जिनके केवल दो भुजायें हैं, होठोंपर मन्द मुसकान है, जो योगशास्त्रके जानने वाले ईश्वर हैं, लक्ष्मण भरत-शत्रुघ्न जिनकी सेवामें लगे हुए हैं, विद्याधर, देवता, सिद्ध, गन्धर्व और नारदादि ऋषिगण दिन-रात जिनकी स्तुति किया करते हैं, विश्वामित्र-वसिष्ठादि महर्षि जिनकी परिचर्यामें लगे हुए हैं, सनक सनन्दन, सनातन, सनत्कुमार आदि मुनि दर्शनार्थ खड़े हैं। जो रघुवंश-में सर्वश्रेष्ठ वीर तथा धनुर्वेदमें निपुण हैं । जो मंगलालय हैं, कमलके समान जिनके नेत्र हैं, जो सब शास्त्रोंके तत्त्वज्ञ, आनन्दमूर्ति, अतिशय सुन्दर कौशल्याके सुवन हैं और धनुष-बाण धारण किये हुए ऐसे भगवान् रामचन्द्रका ध्यान करे । जो सब ज्योतियोंमें श्रेष्ठ हैं। ऐसे अद्भुत स्वरूपका ध्यान करके हृष्ट संतुष्ट होकर शिवजीने संसारके कल्याणार्थ दोनों हाथ जोड़कर भगवान् राघवन्द्रकी स्तुति की ॥ १६-२३ ॥
सर्गः १ ] विलोमकाव्यम् २५१
यदेकं व्यापकं लोके यद्रूपं चिन्मयमहम् सर्वत्रलोकेऽप्यार्थं राममव्ययमद्भुतये ॥२५॥
विद्यामहेतुं विमलयताशं प्रज्ञानवन्दितमपूर्वरूपम् ।
श्रीरामचन्द्रं हरिमादिदेवं विश्वेश्वरं राममहं नमामि ॥२६॥
कविं पुराणं वृद्धञ्च सर्वेशं सनातनं योगिसमर्चिताशम् ।
अणोरणीयांसमनन्तवीर्यं प्रज्ञेश्वरं राममहं भजामि ॥२७॥
नरायणं जगन्नाथमभिरामं जगत्पतिम् । कविं पुराणं वर्णाशं रामं दशरथात्मजम् ॥२८॥
राजराजं रघुवरं कौसल्यानन्दवर्धनम् । भर्गं वरेण्यं विश्वेशं रघुनाथं जगद्गुरुम् ॥२९॥
सत्यं सत्यप्रियं श्रेष्ठं जानकीवल्लभं प्रभुम् सौमित्रिपूर्वजं शान्तं कामदं कमलेक्षणम् ॥३०॥
आदित्यं रविमीशानं शृङ्गिं सूर्यमनामयम् । आनन्दरूपिणं सौम्यं राघवं करुणाकरम् ॥३१॥
जामदग्न्यं नरोन्भूतिं शार्ङ्गं परशुधारिणम् । वाक्पतिं वरदं वाक्यं श्रीपतिं पक्षिवाहनम् ॥३२॥
धीराङ्गांशशचिं शर्मं चिन्मयानन्दावग्रहम् । हलधारिप्रभोशार्नं बलरामं कृपानिधिम् ॥३३॥
श्रीवल्लभं कलानाथं जगन्मोहनमच्युतम् । मत्स्यकूर्म्मवराहादिरूपधारिणमव्ययम् ॥३४॥
वासुदेवं अगयोनिसमार्त्ताशमनं हरिम् । गोविन्दं श्रीपतिं विष्णुं गोपीजनमनोहरम् ॥३५॥
गोपालं गोपरीवारं गोपकन्यासमावृतम् । विद्युत्पुञ्जप्रतीकाशं रामं कृष्णं जगन्मयम् ॥३६॥
गोपीविकायमाशीर्षं वेणुवादनतत्परम् । कामरूपं कलावंतं कामिनां कामदं प्रभुम् ॥३७॥
मन्मथं मधुशतार्यं माधवं भक्तवत्सलम् । श्रीधरं श्रीकरं श्रीशं श्रीनिवासं परात्परम् ॥३८॥
शिवजीने कहा—जो एक है, जिससे बढ़कर संसारमें और कुछ है ही नहीं। जो अनन्त, नित्य एवं अविनाशी है। जो अकेला रहता हुआ भी समस्त विश्वमें व्याप्त है, मैं भगवान्के उसी स्वरूपका ध्यान करता हूँ ॥२४। २५॥ जो विज्ञानके एकमात्र हेतु हैं, जिनकी निर्मल और विज्ञान शान्त हैं, जो पूर्ण ज्ञानकी अवस्थामें ज्ञानियोंको दिव्यरूप होकर दर्शन देते हैं ऐसे श्रीहरि, आदिदेव तथा विश्वेश्वर रामचन्द्रजी की वन्दना करता हूँ ॥२६॥ जो स्वयं कवि हैं, सबसे वृद्ध हैं, सबके स्वामी हैं, सनातन हैं तथा योगियोंके भी स्वामी हैं। जो सूक्ष्मसे भी सूक्ष्म हैं, जिनमें अनन्त पराक्रम है, जो समस्त परापर जगत्के ईश हैं, उन रामचन्द्रका मैं भजन करता हूँ ॥२७॥ नागगणस्वरूप, समस्त जगत्के स्वामी, अतिशय सुन्दर विलास तथा दशरथजीके तनय श्रीरामचन्द्रजीको मैं प्रणाम करता हूँ ॥२८॥ जो राजाओं के भी राज हैं, जो गुणगण सर्वश्रेष्ठ हैं, जो कौशल्याका आनन्द बढ़ानेवाले हैं, जो तेजोमय हैं, जो संसारके ईश्वरकर्ता हैं, जो संसारके गुरु हैं, जो सत्यस्वरूप हैं, जिनको सत्य ही प्रिय है, जो सीताजीके पति हैं, जो लक्ष्मणके बड़े भ्राता हैं, जिनका शान्त स्वभाव है, जो अपने भक्तोंकी कामनाओंको पूर्ण करते हैं, कमल सदृश जिनके नेत्र हैं, जो अदितिके पुत्र हैं, जो सूर्यरूप हैं, जो शिवरूप और आरोग्यमयस्वरूप हैं, जो आनन्दके साक्षात् मूर्ति हैं, जो सौम्य प्रकृतिके हैं और जो करुणाके भण्डार हैं ॥२९-३१॥ जो जमदग्निके पुत्र (परशुराम) हैं, जो अभिलषित कामनाओंको पूर्ण करते हैं, जो लक्ष्मीपति हैं, जिनका पक्षी (गरुड़) वाहन है, जो पृथ्वी और शार्ङ्ग नामक धनुष धारण करते हैं, जिनका नित्य आनन्दमय शरीर है, जो हलको धारण करनेसे बलरामस्वरूप हैं, जो लक्ष्मीके प्रिय हैं, जो सब कलाओं- को जानते हैं, जो संसारके प्रलय करनेके समय हैं, जिनका कभी विनाश नहीं होता, जो मत्स्य-कूर्म-वराह आदि रूप धारण करते हैं और जो अविनाशी हैं ॥३०-३४॥ जो वसुदेवके पुत्र, समस्त प्रजाके जन्म-मरणसे रहित, इन्द्रियोंको प्रसन्न करनेवाले, रुक्मिणीके पति, विष्णुरूप, गोपियोंके मनको चुरानेवाले और गौओंके रक्षक हैं, ऐसे राम-कृष्ण तथा जगन्मय भाइयोंको मैं प्रणाम करता हूँ ॥३५ ॥ ३६॥ जो गौओं और गोपियोंसे घिरे रहते हैं, जो वंशी बजानेमें तत्पर रहते हैं, जो जैसा चाहते वैसा अपना स्वरूप बना लेते हैं, जो समस्त कलाओंसे पूर्ण हैं, जो कामनावाले मनुष्योंकी कामनाओंको पूर्ण करते हैं और कामदेवरूपसे सबकी...
२५२ आनन्दरामायणे [सर्गः १
भूतेशं भूपतिं भद्रं भूरिदं भूरिभूषणम्। सर्वदुःखहरं वीरं दुष्टदानवमर्दनम् ॥३९॥
श्रीनृसिंहं महाविष्णुं महान्तं दीप्ततेजसम्। चिदानन्दमयं नित्यं प्रणवं ज्योतिरूपकम् ॥४०॥
आदित्यमण्डलगं निखिलात्तिस्वरूपिणम्। भक्तिप्रियं पद्मनेत्रं भक्तानामभितप्रदम् ॥४१॥
कौसल्येयं कलामूर्त्तिं काकुत्स्थं कमलाप्रियम्। सिंहासने समासीनं नियमव्रतमकल्मषम् ॥४२॥
विश्वामित्रप्रियं दान्तं स्वदारनियतव्रतम्। यज्ञेशं यज्ञपुरुषं यज्ञपालनतत्परम् ॥४३॥
सत्यसन्धं जितक्रोधं शरणागतवत्सलम्। सर्वक्लेशापहरणं विभीषणवरप्रदम् ॥४४॥
दशग्रीवहरं रुद्रं केशवं केशिमर्दनम्। बालिप्रशमनं वीरं सुग्रीवेप्सितराज्यदम् ॥४५॥
नरवानरदेवैश्च सेवितं हनूमत्प्रियम्। शुद्धं सूक्ष्मं परं शांतं तारकब्रह्मरूपिणम् ॥४६॥
सर्वभूतान्तभूतस्थं सर्वाधारं सनातनम्। सर्वकारककर्त्तारं निदानं प्रकृतेः परम् ॥४७॥
निरामयं निराभासं निरवद्यं निरंजनम्। नित्यानन्दं निराकारमद्वैतं तममः परम् ॥४८॥
परात्परतरं नित्यं सत्यानन्दचिदात्मकम्। मनसा शिरसा नित्यं प्रणमामि रघूत्तमम् ॥४९॥
भूतोद्भवं वेदविदां वरिष्ठमादित्यचन्द्रानिलसुप्रभावम्।
सर्वात्मकं सर्वगतस्वरूपं नमामि रामं तमसः परस्तात् ॥५०॥
निरञ्जनं निष्प्रतिपं निरीहं निराश्रयं कारणमादिदेवम्।
नित्यं ध्रुवं निष्क्रियस्वरूपं निस्तरं राममहं भजामि ॥५१॥
भवद्विपौतं भवतापजं तं भक्तिप्रियं भानुकुलप्रदीपम्।
भूताधिनाथं भुवनाधिपत्यं भजामि रामं भवरोगवैद्यम् ॥५२॥
सर्वाधिपत्यं रणमध्यधीरं सत्यं चिदानन्दयुतस्वरूपम्।
सत्यं शिवं सजनहृन्निवासं ध्येयं परानन्दमहं भजामि ॥५३॥
मनको तृप्त किया करते हैं। जो मयूर कण्ठ भी हैं जो लवण के पात्र हैं जो एकवज्र, श्रीधर, श्रीकर, श्रीम, श्रीनिवास, परात्पर, भूतेश, भूपति, भद्र (कल्याणमय), भूरिद (सर्वसम्पत्तिका दाता), भूरिभूषण, (बहुत से भूषणोंको धारण करनेवाले), सर्व प्रकारके दुःखोंको हरनेवाले वीर और दुष्ट दानवोंका विनाश करनेवाले हैं, जो श्रीमन्नृसिंह महाविष्णु, महान् दीप्तिमान् चिदानन्दमय, नित्य, प्रणव, ज्योतिरूप, आदित्यमण्डलमें विराजमान्, निखिलात्तिस्वरूप, भक्तिप्रिय, कमललोचन, भक्तोंकी कामना पूर्ण करनेवाले, कौसल्याके सुवन, कलामूर्त्ति, काकुत्स्थ, कमलाप्रिय, सिंहासन सीन, नियमव्रती और पापरहित हैं। जो विश्वामित्रके प्रिय, दान्त (जितेन्द्रिय और एकपत्नीव्रती) हैं। जो यज्ञेश, यज्ञपुरुष, यज्ञकी रक्षामें तत्पर, सत्यस्थ, जितक्रोध, शरणागतवत्सल, सब क्लेशोंको हरनेवाले विभीषणको वरदान देनेवाले, रावणका विनाश करनेवाले, रुद्र, केशव, केशिमर्दी, बालिवलनाशक, वीर सुग्रीवको ईप्सित राज्य देनेवाले, नर-वानर और देवताओंसे सेवित, हनुमान्से सेवित, शुद्ध, सूक्ष्म, शान्त ब्रह्मरूप, सब प्राणियोंके हृदयमें रहनेवाले, सर्वाधार, सनातन सब कुछ कर्ता धर्त्ता, प्रकृतिके मूल कारण, निरामय, निराभास, निरवद्य, निरञ्जन, नित्यानन्द, निराकार, अद्वैत, तमोगुणसे परे, सर्वश्रेष्ठ, नित्य, सत्य, आनन्द और चिन्मयस्वरूप हैं, उन श्रीरामचन्द्रजीको मैं मस्तक झुकाकर प्रणाम करता हूँ । ३७-४९॥ जो संसारके जन्मदाता हैं, विद्वानोंमें श्रेष्ठ हैं, सूर्य्य-चन्द्रमा और अग्निमें जिनका प्रकाश है, जीवात्मा सर्वव्यापी और तमोगुणसे परे हैं। ऐसे रामचन्द्रको मैं प्रणाम करता हूँ ॥५०॥ निरञ्जन, निष्प्रतिम निरीह, निराश्रय सर्वव्यापी आदिदेव नित्य, ध्रुव, निष्कृय और स्वरूपसे परे रामचन्द्रजीका मैं प्रणाम करता हूँ ॥५१॥ जो संसाररूप महासागरके लिए जहाजरूप सदृश हैं, जो भरतके बड़े भ्राता, भक्तिप्रिय, भानुकुल प्रदीप, भूताधिनाथ, भुवनरूपी जहाजके अधिपति और भवरूप रोगके वैद्य हैं, उन रामचन्द्रजीका मैं प्रणाम करता हूँ ॥५२॥ जो सबके अधिपति, युद्धविद्याम कुशल, सत्यस्वरूप