सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

श्रीमदानन्द रामायण (९ काण्ड संपूर्ण - हिन्दी अनुवाद सहित)

Srimad Ananda Ramayana Hindi

महर्षि वाल्मीकि / अज्ञात द्वारा

स्रोत: Srimad Ananda Ramayana Complete 9 Kandas with Hindi Translation (उद्गम)

DevanagariHindipublished811 पृष्ठ

सर्गः ७ ] राज्यकाण्डम् ( पूर्वार्द्धम् ) ४२९

सर्गः ७ ] राज्यकाण्डम् ( पूर्वार्द्धम् ) ४२९

रामाज्ञया तदा सर्वांस्तोषयन्ती वचोऽब्रवीत् । आगन्तव्यं मया साकं युष्माभिश्च न संशयः ॥ ७ ॥
गच्छध्वं स्वस्वगेहानि सर्वास्तूर्णं समज्ज्वलाः । एवं सीतावचः श्रुत्वा ताः सर्वाः कमलोचनाः ॥ ८ ॥
सीतां नत्वा ययुः सर्वाः सन्तुष्टा मुदिताननाः । स्वस्वगेहानि वेगेन रूपवत्पुत्रसंस्तुताः ९ ।
अथ रामस्तु तां रात्रिं निनाय सीतया सुखम् । ब्राह्मे मुहूर्त्ते श्रुत्वा स वन्दिगीतं मनीषिणाम् १०॥
रामः प्रबुद्धस्तु जपात्कृतशौचादिकक्रियः । स्नात्वा नित्यविधिं कृत्वा कृत्वा शम्भोः प्रपूजनम् ११॥
कथां पौराणिकीं श्रुत्वा दत्त्वा दानान्यनेकशः । कृत्वोद्योगविधिं च संस्तूय गणनायकम् ॥१२॥
कृत्वाऽभ्युदयिकं श्राद्धं घृतश्राद्धं यतिव्रतम् । कामधेनुं कल्पवृक्षं पुष्पकं च सुरद्रुमम् ॥१३॥
मणिद्वयं पृथक्पूज्य सर्वाः कृत्वा तु भोजनम् । धृत्वा वस्त्राणि शस्त्राणि बहुधा मातृः प्रणम्य च ॥१४॥
ययौ स शिविकारूढः पुष्पकं बन्धुभिर्वृतः । पुरोऽग्र्याः सचिवैः सैन्यैः सेवकैर्ज्ञातिभिः सह ॥१५॥
यानमारुरुहुः सर्वाः सीताद्यास्ताः स्त्रियः शुभाः ॥१६॥
कौसल्याद्या मातरश्च सम्पूर्णा न यथासुखम् । यात्राकाण्डे यथा शिष्य विमानरचना पुरा ॥१७॥
ते वर्णिता मया तद्वदधुनाऽऽवां शृणुष्व पुनः । तदा निनेदुर्वादित्राणि तूर्यमृदङ्गकादयः ॥१८॥
ननृतुर्वारनार्य्यश्च नटा गानं प्रचक्रिरे । अथ रामोऽब्रवीद्यानं गच्छ पूर्वदिशं शनैः ॥१९॥
तथेत्युक्त्वा पुष्पकं तद्ययावाकाशवर्त्मना । नत्वा रामं सुसम्प्राप नगर्य्यां गुहकं यथासुखम् ॥२०॥
पूर्वदेशे नृपाः सर्वे श्रुत्वा रामं समागतम् । प्रत्युज्जग्मुः राघवेंद्रं प्रबद्धकरसम्पुटाः ॥२१॥
प्रणेमुस्ते रमानाथं नानोपायनपाणयः । पूजयित्वा श्रीरामं नीत्वा राज्यं निजं निजम् ॥२२॥
रामाज्ञया सर्वन्गाय सम्पूर्णानि नृपोत्तमाः । स्वकोशादीनि रामाय समर्प्य स्थिरमानसाः ॥२३॥
मागधान् समतिक्रम्य विमानेन रघूत्तमः । पश्यन्नानाविधान् देशान्भूर्तिकीर्तेः पुरं ययौ ॥२४॥


सलाह की। फिर रामके आज्ञानुसार सीता सबको प्रसन्न करती हुई कहने लगी—तुमलोग भी मेरे साथ चलो। अब कोई चिन्ता मत करो और अपने अपने महलोंमें जाकर हमारे साथ चलनेकी तैयारी करो। इस तरह सीताकी बात सुनकर कमल सदृश नेत्रोंवाली उन स्त्रियोंने सीताको प्रणाम किया और प्रसन्नतापूर्वक सुन्दरत्न नूपुरोंका झंकार करती हुई अपने महलोंको चली गयीं ॥ ६-८ ॥ तदनन्तर रामने सीताके साथ वह रात्रि सुखपूर्वक बितायी। ब्राह्म मुहूर्त्तमें उन्होंने बन्दीजनोंके मुखसे स्तुति सुनी। तब शीघ्र शौचादि क्रियायों की और स्नानादि नित्यकर्म करके पश्चात् शिवजीका विधिवत् पूजन किया ॥ १० । ११ ॥ बादमें पौराणिकी कथाएं सुनीं, अनेक प्रकारके दान दिये और अनेक उत्सव शिव गणनादि का पूजा की ॥ १२ ॥ तब आभ्युदयिक श्राद्ध तथा घृतश्राद्ध करके कामधेनु, कल्पवृक्ष, पुष्पक, पारिजात वृक्ष तथा दोनों मणियोंका पूजन किया। इसके बाद अपनी समस्त माताओंको प्रणाम करके बहुमूल्य अनेक प्रकारके वस्त्र बांटे और बन्धुओं तथा कितने ही राजाओंके साथ पालकीपर सवार होकर पुष्पक विमानके पास जा पहुंचे ॥ १३-१५ ॥ वहीं अपने पुत्रों, मन्त्रियों, सेनाओं, सेवकों तथा कहनों समेत बहुत-सी सीतादि स्त्रियां और कौशल्यादि माताएं सवार हुईं। रामदासने कहा- हे शिष्य ! यात्राकाण्ड प्रथम में जिस प्रकार यानकी रचना कह आया हूँ ॥ १६ ॥ १७ ॥ ठीक उसी तरह इस यानका भी रचना था। उनकी यात्राके समय अनेक प्रकारके बाजे बजे और मगध तथा बन्दीजनोंने स्तुति की, वेश्यायें नाचीं और गायकोंने गान गाये। इसके अनन्तर रामने विमानको पूर्व दिशाकी ओर चलनेकी आज्ञा दी ॥ १८ । १९ ॥ सब पुष्पक रामके आज्ञानुसार आकाशमार्गसे उड़ता हुआ चला। रामको प्रणाम करके सुमुख म... पूर्व दिशामें आनन्दपूर्वक रहने लगे ॥ २० ॥ जब पूर्व देशके लोगोंने सुना कि राम आये हैं तो बहुतके बड़े-बड़े राजे हाथ जोड़कर उनके पास गये ॥ २१ ॥ सामन्त पहुंचकर उन्होंने भगवान्‌को प्रणाम किया और अनेक प्रकारके भेंट उनकी सेवामें उपस्थित की और विधिवत् पूजन किया ॥ २२ ॥ इसके बाद उन्होंने अपना समस्त कोष आदि रामको अर्पण कर दिया और उनकी आज्ञासे

४२० आनन्दरामायणे [ सर्ग ७


तैनातिपूजितो रामः शनैश्शनैर्न दक्षिणाम् । ययावब्धितटेनैव द्राविडं देशमुत्तमम् ॥२५॥
कृष्णातीरेप्रदेशांश्चान्वपश्यन् रामः शनैः शनैः । कांची ययौ विमानेन कंचुकंठोऽपि राघवम् ॥२६॥
पूजयामास विधिवत्स्वाद्याद्यैः सुहृदं निजम् । आरवारं महादेवं तथा तच्चोलमण्डलम् ॥२७॥
उल्लङ्घ्य श्रीरामस्तत्रस्थैः पूजितो नृपैः । ययौ स केरलान् ईशान्यैश्च कर्णाटकं ययौ ॥२८॥
पूजितो विजयेनापि विजयापुरस्वामिना । क्रौञ्चाख्यान्नृपान् जित्वा महाराष्ट्रं ययौ प्रभुः ॥२९॥
दुर्गं देवगिरिं नाम चकार स्ववशं क्षणात् । वश्यान्यान्यपि दुर्गाणि स्वाधीनान्यकरोद्विभुः ॥३०॥
कृत्वा विराट्देशं च देशान् विन्ध्याचलाश्रितान् । पश्यन् ययौ स रेवायास्तीरेणोङ्कारमीश्वरम् ॥३१॥
मालवस्थान्नृपान् जित्वा ययौ रामः स उज्जयाम् । उग्रबाहुं रणे जित्वा ययौ हैहयपत्तनम् ॥३२॥
जित्वा प्रतीपं श्रीरामः स ययौ हस्तिनापुरम् । एतस्मिन्नन्तरे सोमवंशजास्ते त्रयो नृपाः ॥३३॥
पुरूरवास्तथाऽनुरुच्चान्यसैन्येन वै पुरात् । रामेण संगरं कर्तुं नानावाहनसंस्थितः ॥३४॥
ववृषुर्वपुः शस्त्राणि पुष्पकस्थं रघूत्तमम् । युद्धं बभूव तैः साकं त्रिदिनं रोमहर्षणम् ॥३५॥
तदार्यद्रक्तपूर्णा सा जाह्नवी पापहारिणी । चतुर्थे दिवसे रामस्तान् जित्वा तत्पुरं ययौ ॥३६॥
सुषेणं वानराणां च वैद्यं वानरसेनया । गजाह्वये पुरे स्थाप्य तांस्त्रीन् सोमान्वयोद्भवान् ७॥
कारगृहस्थितान् कृत्वा सुग्राह्याशु रघूत्तमः । ययौ स मथुरां द्रष्टुं सुबाहुपरिपालिताम् ॥३८॥
दृष्ट्वा सुबाहुं राज्यस्थं विदिशानगरं ययौ । यूपकेतुं तत्र दृष्ट्वा राज्यस्थं तेन वन्दितः ॥३९॥
कुरुक्षेत्रं पुष्करं च दृष्ट्वा रामो विहायसा । मरुं च समतिक्रम्य ययौ गुर्जरामुत्तमम् ॥४०॥
प्रभासं च ततो गत्वा महादेवं ययौ ततः । गजाह्वयनगरं दृष्ट्वाऽङ्गदं राज्यपदस्थितम् ॥४१॥
धनरत्नैश्चित्रकेतुं दृष्ट्वा राज्यपदास्थितम् । आनर्त्तं च ययौ रामस्तत्स्थैः परिपूजितः ॥४२॥


अपने स्थान से, व पुष्पक विमानपर सवार होकर गन्धके साथ साथ चले ॥ २३॥ मगध देशको लांघकर राम शस्तक अनेक देशोंको देखा हुआ भूरिकीर्ति नामक राजाकी राजधानीमें पहुंचे ॥ २४॥ उनसे पूजित होकर विमान द्वारा धीरे धीरे दक्षिण दिशाकी ओर समुद्रतटसे चलकर द्राविड़ देशमे जा पहुंचे ॥ २५॥ कृष्णा नदीके आस पासवाले देशोंको दखते हुए राम काशिकाश जा पहुंचे। वहां कञ्चुकण्ठ नामके राजाने उनका आदर-सत्कार किया और फिर वहाँसे आरवार महादेव और चोलदेशको लांघकर ॥ २६ ॥ २७॥ वहाँके राजाओंसे पूजित होते हुए केरल देशको गए वहां विजयपुरम रहनेवाले विजय नामके राजासे पूजित होकर क्रौञ्चाख्यदेशके रहनेवाले राजाओंको परास्त कर महाराष्ट्रमें पहुंचे ॥२८ ॥ २९॥ वहाँ देवगिरि नामके किलेको क्षणभरमें अपने अधीन करके और भी बहुतसे किलोंको अपने कब्जेमें कर लिया ॥ ३०॥ इसके अनन्तर विराट देश नामक विन्ध्याचलके आसपासवाले देशोंको देखते हुए रेवातटसे ओंकारेश्वर पहुंचे। यहाँ मालव देशके राजाओंको जीतकर उज्जैनको गए। वहींपर राजा उग्रबाहुके जीतकर हैहयनगरमें गये ॥ ३१ ॥ ३२॥ उसके समीपवर्ती राजाओंको ... कर श्री रामचन्द्र हस्तिनापुरमें पहुंचे, तिमें सोमवंशी तीन राजे तथा पुरूरवा नामके राजा घंटा... सेना लेकर रामचन्द्रसे युद्ध करनेके लिए आ पहुंचे ॥ ३३ ॥ ३४॥ वहाँ पहुंचते ही पुष्पक विमानपर बैठे हुए रामके ऊपर उन लोगोने शस्त्रोंकी वर्षा प्रारम्भ कर दी। तब उनके साथ रामने तीन दिन तक लोमहर्षण युद्ध किया। उस समय जाह्नवी रक्तसे पूर्ण हो गयी थी। चौथे दिन रामने उनको परास्त करके उनकी पुरीपर अधिकार कर लिया ॥ ३५ ॥ ३६॥ हस्तिनापुरीमें बानरोंके वैद्य सुषेणको गद्दीपर बिठाकर सोमवंशी राजाओंको जेलमें ठूंस दिया और वहाँसे सुबाहु परिपालित मथुरा पुरीको देखनेके लिए गये । ३७। ३८॥ सुबाहुको राजगद्दीपर आसीन देखकर विदिशा नगरको गये, वहां यूपकेतुने रामका विधिवत् आदर सत्कार किया वहाँसे कुरुक्षेत्र पुष्कर आदि तीर्थोंको देखकर आकाशमार्गसे रामचन्द्रजी मरुदेशका लंघन हुए गुजरात गये ॥ ३९ । ४० ॥ फिर प्रभासक्षेत्र आकर मरुदेश गये। वहाँ राजखपुरमें अङ्गदको राज्यासनपर रखकर घनरत्न नामक नगरके राज्यासनपर बैठे हुए चित्रकेतुको देखा।

सर्गः ८ ] राज्यकाण्डम् ( पूर्वार्द्धम् ) ४३१


प्रययौ पुष्करं द्रष्टुं राज्यस्थं पुष्करावतीम् । ततो रामो विमानेन ययौ तक्षशिलाह्वये ॥४३॥
तक्षं दृष्ट्वा पदस्थं तं ययौ भरतमातुलम् । युधाजिता पूजितः स रामो राजीवलोचनः ॥४४॥
ययौ विहायसा शीघ्रं शकदेशं मनोरमम् । जित्वा यवनदेशस्थान्भूपतीन् सर्वान् रघूत्तमः । ४५।
पश्यन्नानाविधान् देशांस्ताम्रदक्ष ययौ ततः । ततो मायापुरीं गत्वा कलापग्राममाययौ ।४६॥
नरनारायणौ दृष्ट्वा चोपास्यौ रघुनन्दनः । उपागर्क नारदं च वर्षं भारतसंज्ञके ।४७।
ताम्रत्वाऽर्च्यं रघुश्रेष्ठस्तत्रस्थैः परिपूजितः । भारतनरेशं रणे हत्वा नन्वदे स्थाप्य स्वानुगम् ।४८॥
भारतं पृष्ठतः कृत्वा पुण्यदेशं मनोज्ञकम् । योजनानां सहस्रैश्च नवभिः परिविस्तृतम् ॥४९॥
अग्रे ददर्श श्रीरामो हिमालयमहाचलम् । योजनानां सहस्राभ्यां रम्यं विपुलमुत्तमम् ॥५०।
त्रिसप्ततिसहस्रैश्च दीर्घः प्रोक्तस्तु योजनैः । तत्र नानाकोतुकानि ददर्श रघुनन्दनः ।
दर्शयामास वैदेहीं विमानस्थो मुदान्वितः । ५१॥

इति श्रीशतकोटिरामचरितान्तर्गत श्रीमदानन्दरामायणे वाल्मीकीये राज्यकाण्डे पूर्वार्द्धे भारतवर्षजयो नाम सप्तमः सर्गः ॥ ७ ॥


अष्टमः सर्गः

( रामद्वारा जम्बूद्वीप-विजय )

श्रीरामदास उवाच

अथ ह स किंपुरुषं नाम वर्षं नवसहस्रयोजनविस्तीर्णे स्थीयानादिमिद्धराममूर्तिर्देवेनोपास्य-विराजमानपवनसुतोपासकमधिष्ठितमुपजगाम ॥ १ ॥ तत्र ह वाव दर्शितनानेकौतुकस्तद्दर्पन्नृप-समूहपरिवेष्टितः पुष्पकसमधिरूढो नवद्राद्यस्त्वनःपुरःसरः पुरतोऽनुससार ॥ २ ॥ अथ हेमकूटं नाम पर्वतमतिक्रमनीय द्विसहस्रयोजनविपुलमेकाशीतिमहस्रयोजनदीर्घं नानाव्यातुविराजितं समुन्नत-


इसके बाद आनर्त देशको गये । वहाँवालोंने रामका अच्छी तरह सत्कार किया ॥ ४१ ॥ ४२ ॥ वहाँसे पुष्करावती-के राज्यासनपर बैठे हुए पुष्करको देखने गये । फिर तक्षशिलाकी राजधानीमें सिंहासनपर बैठे हुए तक्षको देख-कर भरतके ननिहाल गये । वहाँ पहुँचनेपर राजा युधाजित्ने रामका पूजन किया ॥ ४३ ॥ ४४ । इसके बाद आकाशमार्गसे सुन्दर शकदेशको गये । यहाँ यवनदेशमें रहनेवाले राजाओंको जीतकर अनेक प्रकारके देशोंको देखते हुए ताम्रदेशको गये । फिर मायापुरी होते हुए कलापग्रामको गये ॥४५ । ४६ । वहाँ सबके उपास्य नर-नारायणका दर्शन करके नारदका दर्शन किया । फिर भारतसंज्ञक देशमें गये । वहाँ संग्राम करके भारतनरेशको मार डाला और अपने किसी सेवकको वहाँका राजा बनाकर नौ हजार योजन विस्तृत पुण्यदेश ( पूना ) को गये ॥ ४७-४९ । इसके अनन्तर महापर्वत हिमालयके पास गये, जो एक हजार योजन है वहाँ रामने अनेक प्रकारके कौतुक देखे । फिर विमानपरसे ही सीताजी भी यहाँका कौतुक दिखाया ॥ ५० ॥ ५१ ॥ इति श्रीशतकोटिरामचरितान्तर्गत श्रीमदानन्दरामायणे वाल्मीकीये पं० रामतेजपाण्डेय-विरचित"ज्योत्स्ना"भाषाटीकासमन्विते राज्यकाण्डे पूर्वार्द्धे सप्तमः सर्ग ॥ ७ ॥

श्रीरामदास कहने लगे- इसके अनन्तर राम नौ हजार योजन विस्तृत किम्पुरुष नामक देशको गये । जहाँ बहुतसे देवताओं साथ हनुमान्जीकी मूर्तिके साथ रामकी अनादि मूर्ति स्थापित थी ॥ १ ॥ उस देशमें अनेक प्रकारके कौतुक देखते हुए वहाँके राजाओंसे परिवेष्टित होकर पुष्पक विमानपर बैठे-बैठे आगे बढ़े ॥ २ ॥ जाते-जाते अतिशय कमनीय हेमकूट पर्वतपर पहुंचे, जो दो हजार योजन विस्तृत

आनन्दरामायणे [ सर्गः ८ ]


शिखरशिरोऽग्रमानं पुष्पकसधिष्ठितो रघुनाथ उपजगाम । ३ । अथ तृतीयं वर्षं नाम नवसहस्र-
योजनपरिमितं नृसिंहोपास्यप्रह्लादोपासकविराजमानमतिकमनीयं दाशरथस्तनयः समनुययौ । ४ ।।
तद्वर्षवासिनृपवरवृन्दतुङ्गसमग्राममप्यादितजयश्रीविपुलोक्षादिसहितनृपदयितागर्भनर्त्तनारिजननजनक-
जादाशितमानकीर्तुकध्वजतोरणतोरणघण्टाकिंकिणीविराजमानपुष्पकमधिष्ठितः श्रीरघुनन्दन उपज-
गाम ।। ५ ।। अथ निषधं नाम पर्वतं द्विसहस्रयोजनविपुलं नवनिंसहस्रायोजनदैर्घ्यमतिकमनीयं स
रघुनन्दनो नयनगोचरं चकार । ६ ।। अथ सुवर्णद्रिमंडनतश्चतुर्दिक्षु समानमानमिलावृतं नाम
चतुर्थं वर्षं चतुस्त्रिंशत्सहस्रयोजनपरिमितं स रघुनायक उपजगाम ।। ७ । तत्र ह वात्र मेरोराश्रय-
भूते मेरोर्दक्षिणदिक्स्थिते मेरुमदारपर्वतेनेतिविराजमाने मयुकृतजम्बूवृक्षमभिविशालं जंबूद्वीपाख्यसूचकं
सफलमपूर्वमतिकमनीयं स रामचन्द्रोऽवनिदुहित्रे दर्शयामास । ८ ।।

ततो मेरुपश्चिमतो मेरोराश्रयभूते सुपार्श्वपर्वते विराजमानकदम्बवृक्षमभिममुन्नतमतिविपुल-
मतिकमनीयं पुष्परराजितं स रघुनायको नेत्रविषयं चकार । ९ ।। अथ मेरोरुत्तरतस्तस्याश्रयभूते
कुमुदनाम्नि पर्वते विराजमानमतिसमुन्नतं वटवृक्षमभिविशालमतिवृद्धं स कौसल्यानन्दनो नृपसमूह-
विराजितो जनकर्जायै दर्शयामास ।। १० ।। अथ मेरुपूर्वतस्तस्याश्रयभूते मन्दरपर्वते विराजमानमति-
विशालमतिसमुन्नतमतिस्थूलं सहकारवृक्षमतिमनायं सुपक्कमधुरघटतुल्यफलभारविनम्रं पश्यन्म
रघुवंशभूषणो जनकज ज निः ।। ११ ।। तत्रेलावृते विराजमानमरूपणोपास्यरुद्रोपासकः स रघुनायको
दयितासहायः शिरसा प्रणनाम ।। १२ ।। तद्वर्षवासिनृपप्रबद्धकमलशिरोवंदितपदजलहृद्वरः स
रघुनायकः पूर्वदिशमनुजगाम । १३ ।। अथ स गन्धमादनपर्वतं द्विसहस्रयोजनविपुलं चतुस्त्रिंशत्-
हस्रयोजनदीर्घं नयनगोचरं चकार ।। १४ ।। अथ भद्राश्वं नाम पञ्चमं वर्षमेकत्रिंशत्सहस्रयोजनदीर्घं
हयग्रीवोपास्यभद्राश्वोपासकसमधिष्ठितं स रघुनायक उपजगाम । १५ ।। तत्र कश्चित्संग्रामस्तद्वर्ष-
विराजमाननृपसमूहैभ्यः कश्चिच्छरणागतप्रबद्धकरायुगलावर्तिपतिभ्यः स्वकरभारामत्समपाद स


तथा इतना ही हजार योजन लम्बा था, जिसपर अनेक प्रबन्नों के थान विद्यमान् थीं। जिसके ऊंचे-ऊंचे शिखर आकाशसे बात कर रहे थे ।। ३ ।। उसके आगे तीसरे वर्षमें गये, जो नृसिंह भगवान्‌के भक्त प्रह्लादका बसाया हुआ था । ४ ।। उस देशके राजाओंका बहुत संग्राम करके राम उनको परास्त करत हुए शत्रुओकी सम्पत्ति अपने अर्थ में करते सीतोके मार्गमें दिखाय उस देशके राजाओंके दिये हुए बहुत ही ध्वजा पताका, तोरण, घंटा और किंकिणीसे मण्डित पुष्पकविमानपर बैठकर आगे बढ़े ।। ५ ।। इसके अनन्तर दो हजार योजन विस्तृत तथा नौ हजार योजन लम्बा अति सुन्दर निषध नामक पर्वतको देखा ।। ६ ।। उसके आगे चारों ओर सुवर्ण पर्वतोसे परिवेष्टित इलावृत नामक चतुर्थ देशमें गये। जो चौवालिस हजार योजन लम्बा-चौड़ा था ।। ७ ।। वहाँ सीताको समग्र देशके दक्षिण ओर खूब ऊंच और अतिशय विशाल जम्बू-द्वीपको सूचित करनेवाले एक बड़े भारी जामुनके वृक्षको दिखाया । ८ ।। इसके अनन्तर पश्चिमकी ओर सुपार्श्व पर्वतपर बड़े भारी कदम्ब वृक्षको देखा, जो बहुत ऊँचा और पुष्पोंसे लदा हुआ था । ९ ।। इसके अनन्तर मेरुके उत्तर ओर कुमुद नामक पर्वतपर अतिशय विशाल अत्यन्त एक वटवृक्ष सीताको दिखाया ।। १० ।। मेरुके उत्तर ओर एक पासवाले मंदर पर्वतपर स्थित खूब लम्बे चौड़े, खूब पके तथा घटके बराबर फलोंसे लदे एक आम्रवृक्षको देखा ।। ११ ।। उस इलावृत्तमे वलरामोपासके पूज्य श्रीभगवन्तरुद्रको सीताके साथ रामने प्रणाम किया ।। १२ ।। उस देशके निवासी राजाओंने हाथ जोड़कर रामको प्रणाम किया और राम वहाँसे आगे पूर्व दिशाकी ओर बढ़े ।। १३ ।। तदनन्तर वे गन्धमादन पर्वतपर पहुंचे, जो दो हजार योजन चौड़ा तथा चौतीस हजार योजन लम्बा था ।। १४ ।। तदनन्तर भद्राश्व नामक पांचवें देशमें पहुंचे, जो एक-तीस हजार योजन लम्बा था और वहाँ हयग्रीवके उपास्य भद्राश्व भगवान रहते थे ।। १५ ।। उस देशके बहुतसे