सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

श्रीमदानन्द रामायण (९ काण्ड संपूर्ण - हिन्दी अनुवाद सहित)

Srimad Ananda Ramayana Hindi

महर्षि वाल्मीकि / अज्ञात द्वारा

स्रोत: Srimad Ananda Ramayana Complete 9 Kandas with Hindi Translation (उद्गम)

DevanagariHindipublished811 पृष्ठ

सर्गः ३ ] सारकाण्डम् १७

सर्गः ३ ] सारकाण्डम् १७

मुक्कारत्नपुष्पमालान्यस्तमप्यतिशोभितम् । न्यस्तहारं न्यस्तवस्त्रं बद्धपीताम्बगन्वितम् ॥ १०४॥
दिव्यमुद्राङ्गुलिलसत्कङ्कणप्रभङ्करम् । एवं दृष्ट्वा स्त्रियो रामं सभासद्मविराजितम् ॥१०५॥
न्यस्तकोदण्डतूणीरं शिवचापाभिमुखम् । प्रार्थयामासुस्ताः सर्वा ऊर्ध्वास्या ऊर्ध्वसत्कराः ॥१०६॥
पश्यन्त्यो गगने शंभुं मोहान्नारायणं विधिम् । साक्षान्नारायणं शर्म न ज्ञात्वा ताश्च वै स्त्रियः ॥१०७॥
हे शंभो हे रमाकान्त हे विधेऽस्मत्पुराहृतैः । व्रतदानादिपुण्यैश्च चापं सज्जीकरोत्वयम् ॥१०८॥
युष्माभिर्नः सुकृतैश्च कर्तव्यं पुष्पवल्लघुः । अद्यास्य कण्ठदेशेऽत्र मालां सीता दधात्वियम् ॥१०९॥
नो भवत्वद्य नेत्राणां साफल्यं दर्शनेनहि । सीतया रामचंद्रस्य वेदिकायां स्थितस्य हि ॥११०॥
एतस्मिन्नन्तरे सीता रामं दृष्ट्वा सभागणे । दिव्यप्रासादसंरूढा सखीभिः परिवेष्टिता ॥१११॥
प्रोन्चलत्लासनाद्वेगादानन्दस्वेदसंप्लुता ।
सख्यास्तुलस्याः कण्ठे स्त्री दोर्लतां क्षिप्य सादरम् ॥११२॥
अब्रवीन्मधुरं वाक्यं रत्नालंकारमण्डिता । किंपणोऽत्र कृतः पित्रा मम शत्रुरूपिणा ॥११३॥
क्व रामः सुकुमाराङ्गः क्वेवेदं चापं नगोपमम् । हा विधे किं कृतोपद्य कियत्स्यंतर्गतं तव ॥११४॥
रामादिनान्यं पुरुषं मनसाऽहं न रोचये । यदि तातो बलादन्यं मां दास्यति तदा ह्यहम् ॥११५॥
त्यजामि जीवितं त्वद्य प्रासादात्पतनादिना । हे शम्भो हे विधे दुर्गे हे सावित्रि सरस्वति ॥११६॥
हे गायत्रि रवरे मान्नो मघवन्पम वोयप । हे कुवेरानल रमे हे विष्णो खगनायक ॥११७॥
हे फणीन्द्र निशानाथ हे सर्वे निर्जरादयः । युष्माकं प्रार्थयाम्यद्य प्रसार्य करपल्लवम् ॥११८॥
सर्वै रेतन्महच्चापं करणीयं तु पुष्पवत् । प्रवेशनीर्थं युष्माभिः श्रीरामभुजदण्डयोः ॥११९॥
धनुर्भङ्गं यन्मगपि मुनिवृत्त्याऽनुवर्तिनी । विशामि रने चाहं धनुः सज्जं करोत्वयम् ॥१२०॥


पन्ना, लाल, पुखराज, मुक्ता तथा हरे-नीले अनेक रत्नका पुष्पमालाओंसे मनोहर, पीताम्बर आदि सुन्दर वस्त्रोंको पहिन हुए, शङ्ख चक्र गदा पद्म आदि शुभ चिह्नोंसे चिह्नित करकमलवाले, सभामण्डपके बीच खड़े, दोनों कन्धोंपर धनुष और तूणीरको बाँधे तथा शिवधनुषके सामने मुख किये हुए रामको देख-कर उन्हें साक्षात् नारायण न समझती हुई वे महिलाय आकाशमे स्थित शिव, विष्णु और ब्रह्माको देख उनसे हाथ जोड़कर प्रार्थना करने लगीं-॥ १०४-१०७ ॥ हे शंभो ! हे रमाकान्त ! हे ब्रह्मन् हमारे पूर्वोपाजित व्रत-दानजन्य पुण्योंसे यह बालक धनुष चढ़ानेमे समर्थ हो । १०८। आप लोग हमारे पुण्यप्रतापसे इस धनुषको फूलके समान हल्का बना दें। जिससे हमारी सीता आज इनके गलेमे वरमाला डाले ॥ १०९ ॥ हमलोग सीतासहित रामचन्द्रका विदाहकी वेदीपर बैठे देखकर अपने नेत्रोंको सफल करें ॥ ११० ॥ उसी समय बच्ची हवा अलङ्कारोंसे सुशोभित सखियोंके साथ दिव्य भवनकी छतपर बैठी हुई सीता रामको सभाके बीच खड़े देख आनन्दके स्वेदसे परिप्लुत होकर शीघ्र आसनसे उठ खडी हुई । अपनी प्रिय सखी तुलसीके गलेमे हाथ डाल तथा तनिक अगाडी बढ़कर आदरपूर्वक यह मधुर वाक्य बोलीं-शत्रुस्वरूप मेरे पिताने यह कैसो प्रतिज्ञा की है ? कहाँ ये कमल अङ्गवाले बालक राम और कहाँ यह पर्वतके समान भारी तथा कठिन धनुष । यह इनमें कैसे चढ़ सकेगा ? हा ईश्वर ! तुमने यह क्या किया और क्या करनेका विचार है ? चाहे जो हो, मै रामको छोडकर दूसरे किसीको नहीं वरूँगी । यदि मेरे पिता मुझे दूसरे किसीको देंगे तो मै महाश्वरसे गिरकर अथवा विष आदिके द्वारा शीघ्र प्राण त्याग दूंगी। हे शम्भो ! हे विधे ! हे दुर्गे ! हे सरस्वतो ! हे सावित्री ! हे रवरे ! हे सूर्य ! हे इन्द्र ! हे जलपति वरुण ! हे कुबेर ! हे अग्ने ! हे रमे ! हे विष्णो ! हे गरुड ! हे फणीन्द्र ! हे चन्द्र ! हे समस्त देवताओं ! मै आंचल फैलाकर प्रार्थना करतो हूँ कि आप सब इस धनुषको फूलके समान हल्का बना दें और रामचन्द्रके भुजदण्डमें प्रवेश करके उन्हें बल प्रदान करें । जिससे राम धनुष चढ़ानेमें समर्थ हों और मुनिवृत्ति धारण करके रामकी

१८आनन्दरामायणे

एवं नानाविधैर्वाक्यैः सीता देवानतोषयत् ।
एवं प्रासादसंस्थायाः सीताया विविधानि च ॥ १२१ ॥
तथा ड्रामा हि नारीणां नृपाणां जनकस्य च ।
वाक्यानि शृण्वन् श्रीरामः किञ्चित्कृत्वा स्मिताननम् ॥ १२२ ॥
ययौ चापं नमस्कृत्य कृत्वा तं च प्रदक्षिणम् । पुनर्नत्वा शिवं ध्यात्वा गुरुं दशरथं नृपम् ॥ १२३ ॥
कौसल्यां च गुरुं ध्यात्वा वामहस्तेन तद्दधौ । सव्यहस्तेन चापस्य गुणं धृत्वा ऽसृजत्तपः ॥ १२४ ॥
वामहस्तेन नम्रं तच्चकार सदसि क्षणात् । तदा निनेदुर्वाद्वानि तुष्टुवुर्बन्दिमागधाः ॥ १२५ ॥
एतस्मिन्नन्तरे चापो वामहस्तचलाद्गतुः । मध्येऽभजन्त्रिखण्डं सञ्जातं प्राचीनमुत्तमम् ॥ १२६ ॥
चापभङ्गान्महाशब्दस्तदाऽभूद्गगनांगणं चकम्पे धरणी त्वं चालिङ्ग्यन्मां भयाद्द्रुतम् ॥ १२७ ॥
चुक्षुभुः सागराः सर्वे निनेदुरन्ता दिशो दश । तारा निपेतुर्धरणीं शिरः शेषोऽप्यचालयत् ॥ १२८ ॥
ववुर्वाताः सुगन्धाश्च देवास्ते गगने स्थिताः । वादयामासुर्वाद्यानि वर्षन्तः कुसुमौघिनम् ॥ १२९ ॥
स्वर्गस्त्रीभिर्ननृतुः सा हि देवास्तवोत्सवं परेदिरे । तदा निनेदुः सदसि भेर्यो दमध्यो वराः ॥ १३० ॥
नववाद्यध्वनाः सर्वे बभूवुर्जयनिःस्वनाः । ननृतुर्वारनार्यश्च तुष्टुवुर्मागधादयः ॥ १३१ ॥
स्त्रियो गवाक्षसंबद्धा रामं पुष्पैरवाकिरन् तदा स रावणस्तूष्णीं लज्जयाऽधोनतमस्तकः ॥ १३२ ॥
मुकुटैरपि हीनश्च मुक्तकच्छोऽतिविह्वलः । सभायां न क्षणं तस्थौ तूर्णं लङ्कापुरीं ययौ ॥ १३३ ॥
रामेण सह तच्चापं दृष्ट्वा नार्यो मुदान्विताः । चक्रुर्जयास्यनेधोपान्करैश्च करतालिकाः ॥ १३४ ॥
सीताऽपि मुदिता जाता हर्षरोमांचनिर्भरम् । अनिमेष कंजनेत्रा राममुत्कण्ठिताऽभूत् ॥ १३५ ॥
एतस्मिन्नन्तरे राजा जनकः प्राह मन्त्रिणः । करिणास्थायाग्र सीतामानयध्वं समन्ततः ॥ १३६ ॥

अनुगामिनी बनकर उनके साथ चौदह वर्ष तक वनम भ्रमण करूं ॥ १२१-१२२ ॥ इस प्रकार विविध वाक्य से सीता देवताओंको मनाने लगीं । प्रासादपर स्थित सीताके, उन स्त्रियोंके, राजा जनकके तथा अन्यान्य राजाओंके ऐसे-ऐसे वाक्योको सुनकर मुसकान हुए श्रीराम धनुषके पास गये । वहां जाकर उन्होंने धनुषको नमस्कार किया, प्रदक्षिणा की और शिवजीका मन ही मन ध्यान करके प्रणाम किया बादमे राजाधिराज श्री दशरथ राजा दशरथ माता कौशल्या तथा गुरु वसिष्ठका मन ही मन ध्यान करके प्रणाम किया । फिर बायें हाथसे धनुष और दाहिने हाथसे उनको डोरी पकड़कर क्षणभरम सभाके सामने बांये हाथसे धनुषको झुकाकर तांत चढ़ा दी उस समय बाजे बजने लगे, पुष्पवृष्टि होने लगी और चारणगण रामका यश गान लगे। इतनेम रामके बायें बाहुबलसे उस उत्तम तथा पुरातन शिवधनुषके बीचसे तीन टुकड हो गये ॥ १२३-१२६ ॥ धनुषके टूटनेसे बडा घोर शब्द हुआ । जिसमे समस्त गगनमण्डल गूँज उठा । धरती काप उठी । हे पार्वती ! तुम भी उस समय मारे डरके हमसे लिपट गयी थी । सब समुद्र चलायमान हो गये दिशाये क्षुभित हो गयीं । तारे टूट-टूटकर पृथ्वीपर गिरने लगे । शेषनागका सिर घूमने लगा । सुगन्धयुक्त वायु वहन लगी । देवता आकाशसे फूल बरसाने और बाजे बजाने लगे । स्वर्गकी स्त्रियां आकाशमे नृत्य करन लगी और देवता आनन्द मनाने लगे । उस समय सभामण्डपमे भी उत्तम ढोल तथा नगारे बजने लगे ॥ १२७-१३० ॥ नये-नये बजने तथा जयजयकारका घोष होने लगा । वाराङ्गनाएं नाचने लगीं । भांट आदि स्तुति करने लगे । झरोखोंसे स्त्रियें रामपर फूल बरसाने लगीं । तब रावण चुपचाप लज्जासे सिर नीचा किये हुए बिना सींग वाले मुकुटरहित हो घबराहटके साथ शीघ्र मिथिलापुरीसे निकलकर लङ्काको भाग गया । वहाँ वह क्षणभर भी नहीं ठहरा ॥ १३१-१३३ ॥ रामने धनुषको तोड़ डाला, यह देखकर स्त्रियें हर्षातिरेकसे जयजयकार करने और तालियां बजाने लगी ॥ १३४ ॥ सीताके तो शरीरमे मारे आनन्दके रोमांच हो आया । उत्कण्ठापूर्वक निमेषरहित होकर कमलसदृश नयनोंसे वे रामको निहारने लगी ॥ १३५ ॥ तभी राजा जनकने

सर्गः ३] सारकाण्डम् १९

रक्षणाय निजंः संम्प्रेवेक्षयित्वा मपन्नतन् । तथेति ते मन्त्रिणश्च ययुर्वेगेन जानकीम् ॥१३७॥
प्रोच्चुस्ते मधुरं वाक्यं प्रयद्धस्तम्पुटाः । हे सीते कञ्जनयने धन्याऽसि मजगामनि ॥१३८॥
रविगोत्रोद्भवेनाथ दशरथसुतेन च । रामेण भर्त्रा सदसि चापमुत्सृष्ट भग्नतः ॥१३९॥
करिणीगृहमारुह्य राम्रं त्वं गन्तुमर्हसि । रामकण्ठोपवेश्याय रत्नमालां मुदान्विता ॥१४०॥
हन्मन्त्रिणां वचः श्रुत्वा सीता नत्वा स्वमातरम् । ससखीभिः काञ्चीपुटं संस्थितासीन्मुदान्वित ॥१४१॥
तदग्रे नद्यवाद्यानि निनेदुर्मधुरानि वै । निनेदुः पृष्ठभागेऽपि नानावाद्यानि वै मुहुः ॥१४२॥
चित्रार्णपट्टः कञ्चकिनः शतशो वेत्रपाणयः । संनिवारयिष्याञ्चाग्रे ते वृद्धबुद्धीपैर्निःस्वनाः । १४३।
राशयन् जनसंमर्द सीतां द्रष्टुं जनैः कृतम् । ननृतुर्वागनायैश्च बभूवुस्तंत्रनिःस्वनाः । १४४॥
तुष्टुवुर्मगधाश्चाश्च नटा गानं प्रचक्रिरे । करिणीं वेष्टयामासुः सीतादास्र्यः सहस्रशः ॥१४५॥
अश्वाहरूढामशार्दि बिभ्रन्त्यो रूपशोभिताः । ततोऽश्वसंस्थाः शतशस्ना ययुश्चोपमावराः ॥१४६॥
जग्मुः शस्त्रधारिण्यः वृद्धवेत्रसंयुक्ताः । ततः पुरुषवेषधारिन्यस्त्वन्यः प्रमदोत्तमाः । १४७।
ययुस्तञ्चल्यः शतशः शस्त्रहस्ताः सुभूषिताः । गोपित्तमुख्याः कञ्चकिन्यस्तुरगादिषु संस्थिताः ॥१४८।
ततस्ते मन्त्रिणः सर्वे न जावहनसंस्थिताः । स्वयं पर्यवेष्टयामासुः सीतायाः करिणीं मुदा ॥१४९।
चामरं न्यर्जनैः सव्ये मुहुः मानामवीतयन् । स्त्रियो गवाक्षरण्ध्रेभ्यो सीता पुष्पैर्वाकिरन् ॥१५०।
एवं नानाममुत्साहैः शनैः सीता तडिद्रभा । नवरत्नमयीं मालां बिभ्रती दक्षिणे करे ॥१५१॥
राभं नेत्रकटाक्षैश्च पश्यन्ती मुदितानना । समापं राघव गत्वा करिपथादवरुह्य च ॥१५२।
शनैः पद्धयां ययौ राम्र तद्ग्रावापा सुलज्जिता । मुमोच निजबाहुभ्या रत्नमाला मुदान्विता ॥१५३।
चकार नमनं राम्रं पादयोः स्थाप्य वै शिरः । तस्याश्चाङ्गुष्ठमी माता सभायामर्तिलज्जिता ॥१५४॥


अपने मान्यवानां आज्ञा दी कि सुन्दर हस्तिनपर बैठकर हेनाया दशनरथम आाग हुइ सब सीतावायन माता ॥ १३७ ॥ 'बहुत अच्छा कहकर मन्त्रगण तुरन्त जनकजाके पास गयेया । हाथ जोडकर इस प्रकार मधुर वाणीमें बहुत गीत बजाताभना और कमलनयना माता तुम धन्य हो ॥ १३८ ॥ सूर्यवंश दशरथपुत्र रामने सभामे धनुष तोड डाला । अभी उठकर अभी ही आजाओ ॥ १३९ ॥ हस्तिनीपर चढ़कर अभी रामके पास चलना है। वहां चलकर आनन्दपूर्वक उनके गलेमें यह रत्नमाला आदरपूर्वक पहनाना ॥ १४० ॥ सीताने मन्त्रियोंका इस वाक्यको सुनकर मानाके चरणोमें नमस्कार किया और सहेली सुखियोंके साथ हस्तिनीका पाहुपर सवार हो गयीं ॥ १४१ ॥ इनके आगे तथा पीछे नाना प्रकारक मनोहर बाजे बजने लगे ॥ १४२ ॥ रङ्ग-बिरङ्गा पगड़ीया बाँध और हाथमें बंत लिये अन्तःपुरके संकटां दरबान हस्तिनीके अग्रे आगे आगे खिझलाते हुए चलने लगे ॥ १४३ ॥ व सम्भ्रम सीताको देखनेके लिये खड़ा भीड़को हटा रहे थे। वेश्याये नाचने लगीं । विविध वाद्यके निनाद होने लगे, भाट स्तुति करने और नट गान लगे। सीताकी हजारो दासियान उन्हें घेर लिया ॥ १४४ । १४५ ॥ उनके पीछे अश्वपर सवार तथा सुवर्णभूषित वस्त्र आदि लिये हुए बहुतसी स्त्रियां तथा उनके पश्चात् सर्वोत्कृष्ट उपमाताओ ( धाइयों ) चली ॥ १४६ ॥ उनके पीछे अस्त्रधारिणी तथा हाथमें छड़ियाँ लिये हुए सैकड़ो वृद्धा स्त्रियां चलीं ॥ उनके बाद जवान स्त्रियें पुरुषका वेष बनाये और हाथमें शस्त्र लिये हुए चलीं । उनके बाद उषा वेषमें मुख ढांके और कुरता पहिने हुए, घोड़ेपर सवार होकर शस्त्र लिये हुए वृद्ध सुन्दरी स्त्रियें चलीं ॥ १४७॥ १४८ ॥ सबके पीछे विविध वाहनांपर सवार मन्त्रिगण अपनी-अपनी सेनाके द्वारा सीताकी हथिनीको घेरे हुए चले ॥ १४९ ॥ सखाराम पंवर तथा पंख सीताजीपर डुलाने लगे। नगरकी स्त्रियां गवाक्षमार्गसे उनपर फूल बरसाने लगीं ॥ १५० ॥ इस तरह अनेक प्रकारके सज्जधजकर धीरे-धीरे बिजलीके सदृश दीप्तिवाली तथा दाहिने हाथमें नवरत्नोंका हार लिये हुए अपने नेत्रकटाक्षोंसे रामको देखती हुई सीता सभाखण्डके पास आ तथा हथिनीसे उतरकर धीरे धीरे रामके पास गयी और लज्जापूर्वक अपने हाथोंसे उनके गलेमें वह रत्नोंकी माला डाल दी ॥ १५१-१५३ ॥

२०आनन्दरामायणं[ सर्गः ३

ददर्श सीतां रामोऽपि हासशोभितहृत्स्थलाम् । जहर्ष नोच्चैर्नितरां ननाम गाधिनं प्रभुः ॥१५५॥
तदा रामं समालिङ्ग्य विश्वामित्रो मुनीश्वरः । निवेशयाञ्चाङ्के तं प्रेम्णाऽऽघ्राय मस्तके ॥१५६॥
तदा स जनकः सीतां गाधिजाङ्के न्यवेशयत् । सीतया रघुनाथेन शुशुभे स मुनिस्तदा ॥१५७॥
मानयामास स मुनिर्जन्मसाफल्यतां हृदि । ततः सभायां जनको विश्वामित्रं वचोऽब्रवीत् ॥१५८॥
प्रसादात्तव रामस्य लाभो जातोऽद्य मे मुने । धन्योऽस्म्यहं कुलं धन्यं धन्यौ तौ पितरौ मम ॥१५९॥
योऽहं श्रीरामश्वशुरश्चेति लोके प्रथां गतः । इत्युक्त्वा गाधिनं नत्वा प्रजगाम रघूत्तमम् । १६०॥
तदा ते पार्थिवाः सीतां दृष्ट्वा नयनडिण्डिमाम् । बिम्बोष्ठीं चन्द्रवदनां नक्षत्रैर्जगताऽऽवृताः । १६१॥
बभूवुर्विकलास्तत्र दुर्देवं मेनिरे निजम् । केचिन्मूर्च्छा पपुस्तत्र तान्समाश्वास्य मैथिलः । १६२॥
प्रार्थयामास नृपतीन्निषण्णान् सदसि स्थितान् । बद्धाञ्जलीन्म्लानवदनान् लज्जया नतकन्धरान् । १६३॥
युष्माभिर्मेऽद्य कन्याया विवाहं विनिवर्त्य च । गन्तव्यं स्वपुराण्येव करणीया कृपा मयि ॥ १६४॥
तदा ते पार्थिवाः सर्वे मंत्रांचक्रुः परस्परम् । यदि युद्धे विजेतव्यः श्रीरामोऽद्य रणांगणे । १६५॥
तदास्मिन् समये दुष्टे जयो नो न भविष्यति । कुमुहूर्ते वय यातास्तूष्णीं गत्वा पुराणि हि ॥ १६६॥
मुहूर्ते पुनर्यातुं यास्यामः सकला बलैः । भविष्यति तदाऽस्माकं जयो युद्धे विनिश्चयात् ॥ १६७॥
यदा रामं बाणभिन्नं पश्यामः पतितं रणे । भविष्यामः कृतकृत्यास्तदा सर्वे वयं नृपाः ॥ १६८॥
तदैतस्योपमानस्य दुःखं मर्मस्थलं गतम् । त्यजामः पार्थिवाः सर्वे जेष्यामो राघवं यदा १६९।
किमर्थमधुना वैरं दर्शनीयं वृथाय वै । इति संमंत्र्य ते सर्वे तथेत्युक्त्वा नृपोत्तमम् ॥ १७०॥
कृत्वा सीताविवाहं च गच्छामः स्वस्थलानि हि । तदा तान् सकलं वस्तु गृह्णन्वै जनको मुदा १७१॥


...पश्चात् रामके चरणोंपर अपना सिर रखा तथा नमस्कार करके सभाके लज्जावश कुछ नीचा मुख किये हुए खड़ी हो गयी ॥ १५४॥ उस हास्य सुशोभितहृदय रामने भी सीताकी ओर देखा और अत्यन्त सन्तुष्ट होकर उन्होंने विश्वामित्रजीको प्रणाम किया ॥ १५५ ॥ मुनियोंके ईश्वर विश्वामित्रने रामको आलिङ्गन करके प्रेमसे गोदमें बिठाया और उनका सिर सूँघा ॥ १५६ ॥ तब राजा जनकने सीताको भी ले जाकर विश्वामित्रजीकी गोदमें बैठा दिया। उस समय सीता तथा रामके सहित विश्वामित्रजी बड़ी ही शोभाको प्राप्त हुए ॥ १५७ ॥ वे मन ही मन अपने जन्मको सफल समझने लगे। तदनन्तर राजा जनकने सभामें विश्वामित्रसे कहा- ॥ १५८ ॥ हे मुनिराज ! आपकी कृपासे आज मुझे रामचन्द्र जैसा दामाद प्राप्त हुआ है। मैं धन्यहो, अपने माता पिताका तथा अपने कुलको धन्य समझता हूँ ॥ १५९ ॥ क्योंकि मैं रामचन्द्रके श्वशुरनामसे संसारमें विख्यात हुआ। ऐसा कहकर उन्होंने विश्वामित्रको तथा रघुकुलशिरोमणि रामचन्द्रको प्रणाम किया ॥ १६० ॥ उस समय वहाँ एकत्रित अन्यान्य राजगणोंके समान चमकनेवाले विरह अर्थात् पके हुए कुंदरूफलके सदृश ओष्ठ और चन्द्रमाके सदृश मुखवाली सीताको देखते ही उनके नेत्ररूपी बाणसे घायल होकर व्याकुल हो गये और अपना दुर्भाग्य समझने लगे। कुछ वहीँ मूर्च्छित हो गये। तब मिथिलाके अधिपति राजा जनकने वहाँ जाकर उन कान्ति नष्ट हो जानेसे म्लानमुख, दुःखी, लज्जासे नीची गरदन करके सभामें बैठे हुए राजाओंसे प्रार्थना की- ॥ १६१-१६३ ॥ कृपा करके मेरी कन्याके विवाहका उत्सव समाप्त करके ही आपलोग अपने-अपने नगरोंको जाइयेगा ॥ १६४ ॥ तब वे राजे विचार करने लगे कि यदि रामको युद्धमें जीतना ही हो तो भी इस कुसमयमें हमलोगोंको विजय लाभ नहीं होगा । क्योंकि हमलोग कुमुहूर्तमें आये हैं। अतएव अभी यहाँसे चुपचाप अपने-अपने स्थानोंको जाकर फिर किसी अच्छे मुहूर्तमें दलबलके सहित आयेंगे। उस समय रामको रणभूमिमें घायलकर और विजय प्राप्त करके हम सब कृतकृत्य होंगे तथा अपमानजनित हृदयगत दुःखको शान्त करेंगे। इसलिए इस समय राजा जनकसे वैर करना अच्छा नहीं है। सीताके विवाहको करवाकर ही चलेंगे। ऐसा विचार करके सब राजाओंने राजा जनकसे 'बहुत अच्छा' ऐसा कहा ॥ १६५-१७० ॥ इधर राजा जनकने सहर्ष रघुत्तम