सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

श्रीमदानन्द रामायण (९ काण्ड संपूर्ण - हिन्दी अनुवाद सहित)

Srimad Ananda Ramayana Hindi

महर्षि वाल्मीकि / अज्ञात द्वारा

स्रोत: Srimad Ananda Ramayana Complete 9 Kandas with Hindi Translation (उद्गम)

DevanagariHindipublished811 पृष्ठ

सर्गः १ ] मनोहरकाण्डम् ६६७

सर्गः १ ] मनोहरकाण्डम् ६६७

प्रातस्तु विधिवन्स्नात्वा वाजपेयफलं लभेत् । चैत्रे नवम्यां प्राक्पक्षे दिवा पुण्ये पुनर्वसौ ॥९६॥
उद्गते गुरुगौरांशोः स्वोच्चस्थे ग्रहपंचके । मेषे पूषणि संप्राप्ते लग्ने कर्कटकाह्वये ॥९७॥
आविरासीन्महाविष्णुः कौसल्यायां परः पुमान् । तस्मिन्दिने तु कर्तव्यमुपवासव्रतं नरैः ॥९८॥
तत्र जागरणं कुर्याद्रघुनाथपुरे जनैः । चैत्रशुद्धा तु नवमी पुनर्वसुयुता यदि ॥९९॥
सैवं मध्याह्नयोगेन महापुण्यतमा भवेत् । केवलापि प्रदोष्टव्या नवमीशब्दसंग्रहात् ॥१००॥
तस्मान्मध्याह्नयुक्ता सर्वैः कार्ये वै नवमीव्रतम् । श्रीरामनवमी प्रोक्ता कोटिसूर्यग्रहाधिका ॥१०१॥
उपोषशं जागरणं पितृनुद्दिश्य तर्पणम् । तस्मिन् दिने तु कर्तव्यं ब्रह्मप्राप्तिमभीप्सुभिः ॥१०२॥
सर्वेषामप्ययं धर्मो भुक्तिमुक्तिफैकसाधनः । अपुत्रोऽपि पवित्रः कुन्वेदं व्रतमुत्तमम् ॥१०३॥
पूज्यः स्यात्सर्वभूतानां यथा रामस्तथैव सः । यस्तु रामनवम्यां वै भुंक्ते मोहान् मूढधीः ॥१०४॥
कुंभीपाकेषु घोरेषु पच्यते नात्र संशयः । अकृत्वा रामनवमीव्रतं सर्वव्रतोत्तमम् ॥१०५॥
अन्यान्यव्रतानि कुरुते न तेषां फलभाग्भवेत् । आचार्यं चैव संपूज्य शृणुयात्प्रार्थयेन्निशि ॥१०६॥
श्रीरामप्रतिमादानं करिष्येऽहं द्विजोत्तम भक्त्या सर्वथा प्रीतो श्रीरामोऽस्तित्वमेव च ॥१०७॥
स्वगृहे चोत्तमे देशे दारुग्योऽज्ज्वलमंडपम् शंखचक्रहनुमद्भिः प्राग्द्वारे समलंकृतम् ॥१०८॥
गरुत्मच्छ ङ्गशार्ङ्गश्च दक्षिणे समलंकृतम् । गदाखड्गाद्यदंश्च पश्चिमे सुविभूषितम् ॥१०९॥
पद्मस्वस्तिकैर्लिंगैश्च कौवेरे समलंकृतम् मध्यमे ह्यनन्तपुष्पाणां वेदिकामुक्तमायतम् ॥११०॥
अष्टोत्तरसहस्रैश्च शालिग्रामक गुस्तैर् । अष्टपत्रं समालिख्य वेदिकायोगनुत्तमम् ॥१११॥
ततः संकल्पयेद्वै राममेव स्मरन् द्विज । अद्य रामनवम्यां च रामाराधनतत्परः ॥११२॥

युतप्रातः युक्त चैत्रशुक्लकी अष्टमीका व्रत करनेसे वाजपेय यज्ञका फल प्राप्त होता है। चैत्रशुक्लकी नवमीका जब कि पुनर्वसु नक्षत्र था उदित बृहस्पति तथा चन्द्रमाके साथ-साथ पाँच ग्रह उच्च स्थानमें बैठे थे, सूर्य मेष पर स्थित थे, कर्क लग्न थी, उस समय महाविष्णु भगवान् राम कौशल्यासे उत्पन्न हुए थे। इसलिए लोगोंको उस रोज उपवास करना चाहिए ॥९२-९०॥ अर्थात् उचित है कि इस तिथिको अयोध्यापुरमें जाकर रात्रिभर जागरण करे। चैत्रशुक्ला नवमी यदि पुनर्वसु नक्षत्रसे युक्त हो तो वह महापुण्यवती मानी जाती है । यदि मध्याह्न नक्षत्रीयुक्त नवमी न हो तो भी व्रत करना ही चाहिए क्योंकि सर्वत्र नवमी इस शब्दका ही संग्रह किया गया है, ९९ ॥ १००॥ इसलिए सब लोगोंको अच्छी तरह नवमीका व्रत करना चाहिए। यह रामनवमी कोटि सूर्यग्रहणसे भी अधिक पुण्यप्रद मानी जाती है ॥ १०१ ॥ जिन लोगोंको ब्रह्मप्राप्तिकी इच्छा हो, उन्हें चाहिए कि उस दिन उपवास, जागरण तथा पितरोंको तृप्त करनेके लिए तर्पण अवश्य करे ॥ १०२ ॥ क्योंकि सब लोगोंके लिए यह धर्म मुक्ति और मुक्तिका साधक है। यदि कोई मनुष्य अपवित्र या पापी हो तो इस व्रतको करनेसे वह उसी प्रकार सब प्राणियोंका पूज्य हो जाता है, जैसे रामचन्द्रजी स्वयं सबके आराध्यदेव हैं। जो मूढ़ रामनवमीको भोजन करता है ॥ १०३ ॥ १०४ ॥ वह बहुत समय तक कुम्भीपाक आदि घोर नरकोंमें पड़कर सड़ता है। सब उत्तम व्रत इस रामनवमीका व्रत न करके जो प्राणी और और व्रतोंको करता है, उस व्रतको करनेका फल नहीं मिलता। व्रतके दिन रात्रिको ब्राह्मणकी पूजा करके प्रार्थना करे — हे द्विजोत्तम ! आज मैं भक्तिसे श्रीरामचन्द्रजीकी प्रतिमाका दान करूँगा। हे आचार्य ! आप मुझ ऊपर प्रसन्न हों ॥ १०५ ॥ १०६ ॥ १०७ ॥ तदनन्तर अपने घरके किसी उत्तम स्थानपर बढ़िया मण्डप बनावे । उसके पूर्वद्वारपर शंख चक्र एवं हनुमज्जीको स्थापना करे । १०८ ॥ दक्षिण द्वारपर गरुड़ धनुष तथा बाणको स्थापित करे । उत्तर दिशामें कमल तथा स्वस्तिककी स्थापना करके उस अलंकृत करे । बीचमें चार हाथकी लम्बी-चौड़ी वेदी बनावे । वेदीपर अष्टोत्तरसहस्र शालिग्रामक रामचन्द्रकी रचना करे ॥ १०९-१११॥ इसके अनन्तर हे द्विज ! श्रीरामचन्द्रका स्मरण करता हुआ संकल्प करे कि इस रामनवमीको श्रीरामचन्द्रजीकी आराधनामें तत्पर

६६८आनन्दरामायणे[ सर्गः ९

उपोष्याष्टसु यामेषु पूजयित्वा यथाविधि । इमां स्वर्णमयीं रामप्रतिमां च प्रयत्नतः ॥११३॥
श्रीरामप्रीतये दास्ये रामभक्ताय धीमते । प्रीतो रामो हरत्वाशु पापानि सुवहूनि मे ॥११४॥
अनेकजन्मसम्विद्धान्यभ्यस्तानि मदोर्जितैः च ततः स्वर्णमयीं रामप्रतिमां पलमानतः ॥११५॥
निर्मितां द्विभुजां दिव्यां वामांकस्थितजानकीम् बिभ्रतीं दक्षिणकरे ज्ञानमुद्रां मनोरमाम् ॥११६॥
वामेनाधःकरेणाप्यर्हदेवीमालिङ्ग्य संस्थिताम् सिंहासने राजते च पलद्वयविनिर्मिते ॥११७॥
अशक्तो यो महानत्र स तु वित्तानुसारतः । पलेन वा तदर्धेन तदर्धार्धेन वा पुनः ॥११८॥
सौवर्णं राजतं वापि कारयेद्रघुनन्दनम् पार्श्वे भरतशत्रुघ्नौ धृतच्छत्रकराङ्कितौ ॥११९॥
चापद्वयसमायुक्तं लक्ष्मणं चापि कारयेत् मातुरङ्गगतं राममिन्द्रनीलसमप्रभम् ॥१२०॥
पञ्चामृतस्नानपूर्वं सम्पूज्य विधिवत्ततः अथांककुसुमैर्युक्तमर्घ्यं दद्याद्विचक्षणः ॥१२१॥
दशाननवधार्थाय धर्मसंस्थापनाय च । राक्षसानां विनाशाय दैत्यानां निधनाय च ॥१२२॥
परित्राणाय साधूना जातो रामः स्वयं हरिः । गृहाणार्घ्यं मया दत्तं भ्रातृभिः सहितोऽनघ ॥१२३॥
इत्येवं विधिवत्कृत्वा रात्रौ जागरणं चरेत् ततः प्रातः समुत्थाय स्नानसन्ध्यादिकाः क्रियाः ॥१२४॥
समाप्य विधिवद्रामं पूजयेद्विधिवत्सुने ततो होमं प्रकुर्वीत मूलमन्त्रेण मन्त्रवित् ॥१२५॥
पूर्वोक्तमण्डपे कुण्डे स्थण्डिले वा समाहितः लौकिकाग्नौ विधानेन शतमष्टात्तरं हुनेः ॥१२६॥
साज्येन पायसेनेव स्मरन् राममनन्यधीः । ततो भक्त्या सुसन्तोष्य ह्याचार्यं पूजयेद्द्विजः ॥१२७॥
ततो रामं स्मरन् दद्याद्देवं मन्त्रमुदीरयन् । इमां स्वर्णमयीं रामप्रतिमां समलंकृताम् ॥१२८॥
चित्रवस्त्रयुगच्छन्नां रामोऽहं राघवाय ते श्रीरामप्रीतये दास्ये तुष्टो भवतु राघवः ॥१२९॥
इति दत्त्वा विधानेन दद्याद्वै दक्षिणां शुभाम् । ब्रह्महत्यादियापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः ॥१३०॥


होकर मैं आठ पहरत क उपवास करके यह स्वर्णमयी प्रतिमा रामचन्द्रजीकी प्रसन्नताके लिये किसी बुद्धिमान् रामभक्तको दूंगा जिससे श्रीरामचन्द्रजी प्रसन्न हों और मेरे उन महान् पापोंको हर लें, जो मैंने अनेक जन्मोंके अभ्यासवश किये हों । तदनन्तर एक पल सुवर्णकी बनी रामकी प्रतिमा, जिसमें दो भुजायें बनी हों, वाम-भागमें सीताजी और दाहिने हाथ में ज्ञानमुद्रा विराजमान हो । ११३-११६ ॥ वे बायें हाथसे देवीका आलिङ्गन किये हों। पल चांदीकी बनी चौकीपर बैठे हों । ११७॥ जो प्राणी सर्वथा असमर्थ हों वह अपने वित्तानुसार एक पल, आधा पल अथवा आधेका भी आधा पल सुवर्ण या चाँदीकी प्रतिमा बनवाये । रामके पास ही छत्र और चमर लिये भरत तथा शत्रुघ्न खड़े हों और दो धनुष धारण किये लक्ष्मणजीकी प्रतिमा बनाये । मातुलुंग गोदीमें विराजमान इन्द्रनीलमणिकी प्रभाके समान प्रभावशाली रामको पंचामृतसे स्नान कराकर विधिवत् पूजन करे और बर्णांक पुष्पयुक्त अर्घ्य प्रदान करें । अर्घ्य देते समय 'दशाननवधार्थाय' आदि मंत्र पढ़ना जाय । जिसका अर्थ इस प्रकार है ॥ ११८-१२१ ॥ रावणको मारने, धर्मका स्थापन, राक्षसोंका विनाश और साधुओंकी रक्षाके लिए स्वयं विष्णु भगवान्‌ने अवतार लिया था । सब भ्राताओंके साथ आप मेरे इस अर्घ्यको स्वीकार करिए ॥ १२२ ॥ १२३ ॥ यह सब विधि दिवाके दिनको करके रात्रिभर जागरण करे । सबेरे उठकर स्नान संध्या आदि क्रियायें करके विधिवत् पूजन करें। फिर मन्त्रको जाननेवाला यजमान हवनरूपी होम करे ॥ १२४, १२५ ॥ यह हवनविधि पूर्वोक्त मण्डपमें अथवा स्थण्डिल में किया जाय और लौकिक अग्निमे विधानपूर्वक एक सौ आठ आहुतियां खीर-घीसे दी जायें। इसका सामग्रीम घृत और खीरका रहना आवश्यक है । हवन करते समय अपने चित्तको इधर उधर न दौड़ाकर रामका स्मरण करना रहना चाहिए । १२६ ॥ १२७ ॥ तदनन्तर 'इमां स्वर्णमयी' इस मन्त्रका उच्चारण करता हुआ प्रतिज्ञा करे कि सब तरहसे अलंकृत यह सुवर्णमयी रामकी प्रतिमा श्रीरामचन्द्रजी की प्रसन्न करनेके हेतु मैं दान करूंगा । इससे श्रीरामजी प्रसन्न हों ॥ १२८ ॥ १२९ ॥ इस

सर्गः ९ ] मनोहरकाण्डम् ६६९


एवं दत्त्वा चैत्रमासे नवम्यां भूसुराय हि । दानं देयं प्रयत्नेन रामसंतुष्टिहेतवे ॥१३१॥
अन्यद्विशेषं वक्ष्यामि चैत्रे मासि शृणुष्व तत् । चैत्रस्य शुक्लपक्षेऽथ दोलकर्म शृणूत्तमम् ॥१३२॥
पूजयेन्मारुतीं भक्त्या आम्रवृक्षतले स्थितम् । चैत्रमप्युभयशुक्लपामपेकादश्यां तु वैष्णवैः ॥१३३॥
आंदोलनीयो देवेशः सलक्ष्मीको महोत्सवैः । द्वाभ्यां चैत्रमासस्य शुक्लाभ्यां दमनोत्सवः ॥१३४॥
बोधायनादिभि प्रोक्तः कर्तव्यः प्रतिवत्सरम् ।
ऊर्जे व्रतं मधौ दोला श्रावणे तंतुसूत्रकम्, चैत्रे च दमनाख्यमङ्कुरार्पणं विवर्जयेत् ॥१३५॥
वह्निविरिंचो गिरिजा गणेशाः फणी विशाखो दिनकृन्महेशः ।
दुर्गाऽन्तको विधहरिः स्मरश्च शर्वः शशी वै तिथिषु प्रपूज्याः ॥१३६॥
अथ चैत्रपौर्णिमायां भक्त्या रामं प्रपूजयेत्

६७४आनन्दरामायणे[ सर्गः ९ ]

निशायां च प्रकर्तव्यमधिरामनमुत्तमम् । शुचौ देशे मण्डपादि कृत्वा पूर्वोक्तवस्तुभिः ॥ १४५ ॥
रामलिंगान्तके भद्रे धान्यराशीं महत्तमम् । सजलं कलशं स्थाप्य ताम्रपात्रं तु तन्मुखे ॥ १४६ ॥
स्थाप्य वस्त्रं दोलक्स्थं रामचन्द्रं प्रपूजयेत् । हैमी वाराजतो वापि दोलकाधिपतेः स्मृताः ॥ १४७ ॥
हैमीं पलमितां राममूर्तिः कार्या मनोरमा । तावन्मिता रौप्यमयीः सीतायाश्चापि कारयेत् ॥ १४८ ॥
नानोपचारैः संपूज्य रात्रौ जागरणं चरेत् । नृत्यगीतमंगलाद्यैः पुराणश्रवणादिभिः । १४९ ।
प्रभाते चं पुनः पूज्य रामं सीताराममन्त्रितम् । मष्टम हवनं कार्यं तिलाज्यपायसादिभिः । १५० ॥
तर्पणं राममंत्रेण क्षीरेणैव प्रकारयेत् । ततो गुरुं सपत्नीक संपूज्य वसनादिभिः ॥ १५१ ॥
रामाय प्रार्थयेद्भक्त्या प्रबद्धकरसम्पुटः । सार्द्धमामद्वयं राम वसन्ते तव पूजनम् ॥ १५२ ॥
दोलकस्थस्य जानक्या यथाशक्त्या मया कृतम् । प्रसादात्तेन श्रीराम मामुद्धर भवार्णवात् ॥ १५३ ॥
एवं संप्रार्थ्य श्रीराम ताम्रवीं मूर्त्तिमुत्तमाम् । दद्यान्नत्वागुरवे भक्त्या तं प्रणम्य पुनः पुनः ॥ १५४ ॥
पंचसप्तवियुग्मानि ह्यष्टविंशन्नितानि वा । तदर्द्धांन्यथवा भक्त्या भोजयेद्गुरुणा सुधीः ॥ १५५ ॥
हतः स्वञ्च सुतृन्मित्रैः कार्यं च भोजनं सुताम् । आंडोऽपि यथाशक्त्या वसंतेऽतु सदा ॥ १५६ ॥
करोतु रामतुष्ट्यर्थं वसंतपूजन वरम् । इदं शिष्य त्वया पृष्टं विशेषं च पूजनम् १५७ ॥
सीतारामस्य तत्सर्वं द आख्यातय ते मया ।
विष्णु उवाच
गुरो ते प्रष्टुमिच्छामि यत्त्वं वद मतिमान् । १५८ ।
कया कामनया कस्य कार्यं पूजनमुत्तमम् । तन्मयं कथयस्तद्य मयि कृत्वा परां कृपाम् । १५९॥
श्रीरामदास उवाच
सम्यक् पृष्टं त्वया वत्स सावधानमनाः शृणु । ब्रह्मवर्चसकामस्तु यजेत ब्रह्मणस्पतिम् । १६० ॥
इंद्रमिंद्रियकामस्तु प्रजाकामः प्रजापतीन् । देवीं मार्ग तु श्रीकामस्तेजस्कामो विभावसुम् ॥ १६१ ॥


अथ एक द १ भारी धान्यराशिका स्थापन करके उसपर सजल कलश रक्खे और उसके मुखपर एक ताम्बेका पात्र धरें । फिर झूलपर कपड़ा बिछाकर रामजीको बैठावे और उनका पूजा करे वह झूला चाहे सोनेका अथवा चाँदी का हो सकता था । कमसे कम पलभर परिमाण प्रमाणवाली सोने की रामजीकी और उतनेही वजनके सोने अथवा चाँदीकी प्रतिमा भी बनाना चाहिये । १४५–१४८ ॥ इसके अनन्तर नानाप्रकारके उपचारोंसे पूजन करके रातभर जागरण और उस समय नाच गान आदि मंगलकार्य करे । १४९ । सबेरे फिर रामकी पूजा करके तिल, घृत तथा खीर मात्रसे विधिवत् हवन और राममन्त्रसे क्षीरद्वारा तर्पण करता हुआ पूजन समाप्त करे । तत्पश्चात् सपत्नीक गुरुको वस्त्रभूषण आदि देवे ॥ १५०-१५१ ॥ इसके बाद हाथ जोड़कर रामकी प्रार्थना करता हुआ कहे–हे राम ! मैंने बड़े सद्भावसे वसन्त ऋतुमें जानकीके साथ आपकी पूजा की है। मेरे इस कार्यसे आप प्रसन्न हों और भवसागरसे मेरा उद्धार करें ॥ १५२–१५३ ॥ इस तरह प्रार्थना करनेके अनन्तर प्रतिमा समेत वह पूजायोग्य अपने गुरुको दे दे और उन्हें बार बार प्रणाम करे ॥ १५४ ॥ इसके बाद डेढ़ सौ, अड़तालीस अथवा छब्बीस धार्मिक ब्राह्मणोंको इसमें अर्धसंख्यक ब्राह्मणोंको भोजन करावे । १५५ । इसके पश्चात् अपने सम्बन्धीवर्ग और मित्रोंके साथ-साथ स्वयं भी भोजन करे । कोई प्राणी यदि अशक्त हो तो उन अपनी शक्तिके अनुसार ही यह व्रत और वसन्तऋतुमें रामचन्द्रजीका पूजन करना चाहिए । हे शिष्य ! तुमने मुझसे रामकी पूजाके विषयमें जो प्रश्न किया था । सो मैंने दोलस्थ राम तथा साङ्ग पूजनके विषयकी सब बात कह सुनायी । विष्णुशर्मने कहा—हे गुरो ! मैं आपसे कुछ और पूछना चाहता हूँ । वह आप विस्तारपूर्वक हमें बतलाइए । यदि आप ऐसा करेंगे तो बड़ी कृपा होगी । दया करके आप हमें यह बतलाइए कि किस कामनासे किस देवताका पूजन करना चाहिए ?–१५९ ॥ श्रीरामदासने कहा–हे वत्स ! तुमने बहुत अच्छा प्रश्न किया है । सावधान मनसे सुनो । ही अपना ब्रह्मतेज बढ़ाना हो, उसे ब्रह्मणस्पतिका पूजन करना चाहिए ॥ १६० ॥ इन्द्रियकी कोई