सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

श्रीमदानन्द रामायण (९ काण्ड संपूर्ण - हिन्दी अनुवाद सहित)

Srimad Ananda Ramayana Hindi

महर्षि वाल्मीकि / अज्ञात द्वारा

स्रोत: Srimad Ananda Ramayana Complete 9 Kandas with Hindi Translation (उद्गम)

DevanagariHindipublished811 पृष्ठ

सर्गः ७ ] | यागकाण्डम् | २३३

सर्गः ७ ] | यागकाण्डम् | २३३

ततो गोचर्ममात्रं तु स्थण्डिलं चापलिप्य च। शालावाग्निं समुद्धृत्य स्थापयेद्वह्निकल्पवत् ॥२३।
जुहुयात्पायसेनेव घृतेनाष्टोत्तरं शतम् । प्रथमं पौरुषं सूक्तं विष्णोर्नूकमनन्तरम् ॥२४॥
ततश्च वैनतेयाय स्वाहेत्यष्टहुतीस्तथा। मातङ्गेनाहुतीश्च कृत्वा स्वाहेति होमयेत् ॥२५।
सोमो धेनुं समुच्चार्य जुहुयात्सम्पदन्तरम्। वैष्णवं मन्त्रमन्त्रं जपेत्तत्र शान्तिसूक्तानि भक्तितः ॥२६।
रात्रौ जागरणं कुर्यादग्रतो हरेः शुचिः। एवं नवदिनं कार्यं पूजनं परमोत्सवः ॥२७॥
यथाऽग्रे जागरणं कुर्यान्नित्यं सुकीर्तनैः। ततो दशांशमष्टमिं सम्पूज्याथ व्रती शुचिः । २८।
प्रातः स्नात्वा नित्यकर्म समाप्य च ततः परम्। गन्धपुष्पादिभिर्देवानर्चयेत्पूर्ववत्क्रमात् ॥२९॥
ततो मङ्गलवाद्यैश्च शुक्लपर्यङ्कके शोभने। नृत्यैश्च स्तोत्रपठनैर्नयेद्विष्ण्वालयं ध्वजम् ॥३०॥
देवस्य द्वारदेशे वा शिखरे वा मुदान्वितः। सुस्थिरं स्थापयेद्ध्वजं ध्वजस्तम्भं सुशोभितम् ॥३१॥
मधुपूपाक्षतैर्दीपैर्धूपैर्नमनोरमैः। भक्ष्यभोज्यादिसंयुक्तैर्नैवेद्यैश्च हरिं यजेत् ॥३२।
आप्रतिपदारभ्य दशम्यवधि सत्वरैः। ध्वजयोः पूजनं कुर्यादेकादश्यां हरिन्मन्दिरे ॥३३।
आरोपणीयं शिखरे पुरतो वा यथामुखम्। अथवा रोपणौयो हि दशम्यां तौ ध्वजोत्तमो। ३४।
नवम्यां वा द्वितीयायां चतुर्थ्यामष्टमीदिने। पञ्चम्यां वा रोपणीयो तौ पूर्वं पूज्य यथाविधि ॥३५।
व्रतस्य प्रतिपद्येव प्रारम्भोनतरे दिने। पूर्वोक्तेषु हरेः कार्यो न मासेष्वितरेषु च ॥३६॥
माघामितचतुर्दश्यामेवं शम्भोर्गृहे ध्वजो। नन्दीभृङ्ग्यङ्कितौ कृत्वा रोपणीयो यथाविधि ॥३७॥
आश्विनस्य सिताष्टम्यां मधोर्वा गिरिजागृहे। नभस्यस्य चतुर्थ्यां हि प्रोक्तो गणपतेर्गृहे ॥३८।
मार्गशीर्षे शुक्लषष्ठयामेवं मार्तण्डमद्गृहे। एवं हि सर्वदेवानामुत्तरादिवसेष्वपि ॥३९।


के पत्र और विधानकी पूजा करे। तदनन्तर गोचर्ममात्र स्थण्डिलके ऊपर परिसमूहनादि पञ्चभूमस्कार करके रक्षणयोग्य गृहोक्त विधानसे कुण्डमे अग्नि स्थापित करे ॥ २०-२३॥ पुनः क्रमशः पायस और घृतसे आघार-आज्यभाग नामकी अष्टात्तरशत आहुति दे। अथवा आधारराज्यभागको आहुति देकर पुनः क्रमशः पायस और घृतकी अष्टोत्तरशत आहुति दे। प्रथम आहुतियां पुरुषसूक्तके मन्त्रोंसे और दूसरी आहुतियां विष्णोर्नूकं इस मन्त्रसे दे ॥ २४ ॥ फिर गरुडके निमित्त आठ आहुतियां और मातङ्गिके निमित्त आठ आहुतिये हवन करे 'गरुडाय स्वाहा' मन्त्रसे पहली आठ आहुतियां एवं 'मातङ्गये स्वाहा' इस मन्त्रसे दूसरी आठ आहुतियां दे ॥ २५ ॥ पुनः 'सोमो धेनु' मंत्रका उच्चारव करके संसम्पूक्त हवन करे। तदनन्तर सौर मन्त्रोंका जप और शान्तिसूक्तका पाठ करे ॥ २६ ॥ रात्रिमे श्रीहरिके समीप जागरण करे। फिर दशमी-को सम्भ्रमसबके साथ भगवान्‌का पूजन करे ॥ २७ ॥ नित्य हरिकीर्तन करके नवरात्र पर्यन्त जागरण करे। दशवे दिन प्रातः स्नान-संध्यादि नित्यकृत्योंसे निवृत्त होकर पूर्ववत् पूजनसम्भारसे भगवान्‌की पूजा करे ॥ २८ ॥ २९ ॥ इसके बाद मंगलमय वाद्य-गाजेके साथ स्त्रापपात्र करते हुए ध्वजाको विष्णुमन्दिरमे ले जाय ॥ ३० ॥ मन्दिरके द्वार तथा शिखरपर पुष्पमालासे सुशोभित ध्वजका स्थापित करे। ३१ ॥ वहां गन्ध, पुष्प, अक्षत, धूप, दीप एवं भक्ष्य-भोज्यादि युक्त नैवेद्यसे श्रीहरिका पूजन करे अथवा प्रतिपदासे लेकर दशमी तक क्रमसे ध्वजाओंकी पूजा करके एकादशीको विष्णुमन्दिरके शिखर या द्वारपर उन ध्वजाओ-को स्थापित करे। अथवा दशमीको ही स्थापित कर दे । ३२-३४ । अथवा द्वितीया, चतुर्थी षष्ठी, अष्टमी तथा नवमीको सुविधानुसार समय देखकर उपर्युक्त विधानसे पूजा करके ध्वजा स्थापित करे ॥ ३५ ॥ किन्तु व्रतका प्रारम्भ प्रतिपदाको ही होता है। श्रीहरिके निमित्त ध्वजारोपण पूर्वोक्त मासोंमें ही करे, अन्य मासमे नहीं । ३६ ।। इसी प्रकार माघकृष्ण चतुर्दशीका शिवालयपर ध्वजारोपण करे। उस ध्वजामें यथाविध नन्दी और भृङ्गीकी अंकित करे ॥ ३७ । आश्विन शुक्ल अष्टमीको या चैत्रके नवरात्रमे पार्वतीके मन्दिरपर ध्वजा फहराये। भाद्रपद चतुर्थीको गणेशके मन्दिरपर ध्वजारोपण करे। ३८ ।। मार्गशीर्ष शुक्ल षष्ठिको सूर्यके मन्दिरपर ध्वजस्थापन करे। इस प्रकार देवताओ के उत्तरादिवसमें ही यह कार्य सम्पन्न करे ॥ ३९ ॥

२३४ आनन्दरामायणे [ सर्गः ७


मधूर्जाश्विनमासेषु विना विष्णोर्न चेतरे । एवं देवालये स्थाप्य शोभनौ तौ ध्वजोत्तमौ ॥४०॥
संपूज्य विष्णुं विधिवत् वित्तशाठ्यं विना ततः । प्रदक्षिणमनुव्रज्य स्तोत्रेणेदमुदीरयेत् ॥४१॥
नमस्ते पुण्डरीकाक्ष नमस्ते विश्वभावन । नमस्तेऽस्तु हृषीकेश महापुरुषपूर्वज ॥४२॥
येनेदमखिलं जातं यस्मिन् सर्वं प्रतिष्ठितम् । लयमेष्यति यत्रैतत् प्रणतोऽस्मि माधवम् ॥४३॥
न जानंति परं देवं मयं ब्रह्मादयः सुराः । योगिनो यं प्रशंसति तं वंदे ज्ञानरूपिणम् ॥४४॥
अन्तरिक्षं तु यन्नाभिर्द्यामूर्धा यस्य चैव हि । पादादभूच्च वै पृथ्वीं तं वंदे विश्वरूपिणम् ॥४५॥
यस्य श्रोत्रे दिशः सर्वा यच्चक्षुर्दिनकृच्छशी । ऋक्सामयजुषो येन तं वंदे ब्रह्मरूपिणम् ॥४६॥
यन्मुखाद्ब्राह्मणा जाता यद्बाह्वोश्चाभवन्नृपाः । वैश्या यस्योद्गता जाताः पद्भ्यां शूद्रस्त्वजायत ॥४७॥
मनसश्चंद्रमा जातो दिनेशश्चक्षुषस्तथा । प्राणेभ्यः पवनो जातो मुखादग्निरजायत ॥४८॥
पापसं दाहमात्रेण वदंति पुरुषं तु यम् । स्वभावविमलं शुद्धं निर्विकारं निरंजनम् ॥४९॥
क्षीराब्धिशायिनं देवमनवद्यमपराजितम् । सहस्रकमलं विष्णुं भक्तिगम्यं नमाम्यहम् ॥५०॥
पृथ्व्यादीनि भूतानि तन्मात्राणींद्रियाणि च । सुसूक्ष्माणि च येनासंस्तं वंदे सर्वतोमुखम् ॥५१॥
यदब्रह्म परमं धाम सर्वलोकोत्तमोत्तमम् । निर्गुणं परमं सूक्ष्मं प्रणतोऽस्मि पुनः पुनः ॥५२॥
निर्विकारमजं शुद्धं सर्वज्ञं वह्निमीश्वरम् । यमामनंति योगींद्राः सर्वकारणकारणम् ॥५३॥
एको विष्णुर्महद्भूतं पृथग्भूतान्यनेकदाः । त्रीँल्लोकान् व्याप्य भूतात्मा भुंक्ते विषयमव्ययः ॥५४॥
निर्गुणः परमानंदः स मे विष्णुः प्रसीदतु । हृदयस्थोऽपि दूरस्थो मायया मोहितात्मनाम् ॥५५।
ज्ञानिनां सर्वधर्मस्थु स मे विष्णुः प्रसीदतु । चतुर्भिञ्च चतुर्भिश्च द्वाभ्यां पंचभिरेव च ॥५६।
हृयते च पुनर्द्वाभ्यां स मे विष्णुः प्रसीदतु । ज्ञानिनां कर्मणा चैव तथा भक्तिमतां नृणाम् ॥५७॥

चैत्र आश्विन तथा कार्तिक इन तीन मासामें विष्णुके सिवाय अन्य देवताकाक लिए ध्वजारोपण नहीं करना चाहिए ॥ ४० ॥ इस प्रकार वित्तशाठ्य त्यागकर देवालयपर ध्वजारोपण करक विधिवत् विष्णुको पूजा करे । तदनन्तर प्रदक्षिणा करके इस स्तोत्रका पाठ करे—। ४१ ॥ हे पुण्डरीकाक्ष ! हे हृषीकश ! हे महापुरुषपूर्वज ! आपको बनकणः प्रणाम है ॥ ४२ ॥ जिससे यह संसार उत्पन्न हुआ है, जिसके आधारपर टिका हुआ है और जिसमें लय होगर, मै उन माधव भगवान्‌को प्रणाम करता हूँ ॥ ४३ ॥ जिसका ब्रह्मादि देवता भो भला भांति नहीं जानन और योगी जिनकी प्रशंसा करते हैं, उन परब्रह्म परमा त्मक। म प्रणाम करता हूँ ॥४४॥ अन्तरिक्ष जिसको नाभि है आकाश जिसका मस्तक है ओर जिसके चरणसे भूमि उत्पन्न हुई है, मैं उस ब्रह्माण्डको प्रणाम करता हूँ ॥ ४५ ॥ दिशाए जिसके कान हैं, सूर्य एवं चन्द्र जिसके नेत्र हैं, ऋक्साम एवं यजुर्वेद जिससे उत्पन्न हुए हैं, उस ब्रह्माको मैं प्रणाम करता हूँ ॥ ४६ ॥ जिसके मुखस ब्राह्मण, बाहुसे क्षत्रिय, ऊरुस्थलसे वैश्य और पैरोंसे शुद्र उत्पन्न हुए हैं, उन ई वरको मैं प्रणाम करता हूँ ॥ ४७ ॥ स्वभावतः निरंजन, निष्कल, निर्विकार एवं शुद्ध परमात्माक नामस्मरणमात्रने समस्त पापसमूह नष्ट हो जाता है ॥ ४८ ॥ जिसके मनसे चन्द्रमा, चक्षुष सूर्य प्राणोंसे पवन एव मुखसे अग्नि उत्पन्न हुआ है, उस परमात्माको मैं प्रणाम करता हूँ ॥ ४९ ॥ क्षीरसागरम शयन करनेवाले, अशोक प्रेमी, भक्तिगम्य, अपराजित और अनन्तस्वरूप विष्णुको मै प्रणाम करता हूँ ॥ ५० । पृथिव्यादि पञ्चभूत, तन्मात्रा, एकादश इन्द्रियाँ और सूक्ष्म प्राणसमूह जिससे उत्पन्न हुए हैं, उन सर्वतोमुख भगवान्‌को मैं प्रणाम करता हूँ ॥ ५१ ॥ जो ब्रह्म है, सर्वलोकोत्तम उत्तम है निर्गुण हे एवं परम सूक्ष्म है, उस परमात्माको मै पुन प्रणाम करता हूँ ॥ ५२ । योगन्द्रजन जिसको निर्विकार अज, शुद्ध, ईश्वर एवं संसारका आदि कारण कहते हैं, उस परब्रह्मको मैं प्रणाम करता हूँ ॥ ५३ ॥ जो विश्वव्यापक और अव्यय है, जो एक होता हुआ भी अलग-अलग पञ्च महाभूतों एवं तीनों लोकोंमें व्याप्त है, उस भूतात्माको मै प्रणाम करता हूँ ॥ ५४ ॥ जो निर्गुण है, परमानन्दस्वरूप है और हृदयमें रहते हुए भी जिस प्राणीको आत्मा मायासे मुग्ध है, वह उससे दूर है ॥ ५५ ॥ जो ज्ञानियोंका सर्वस्व है। वह विष्णु

सर्गः ७ ] बालकाण्डम् २६५

गतिदाता विश्वगुरुः स मे विष्णुः प्रसीदतु । जगद्धितार्थे यो देहम्भारम्भालयः प्रभुः ॥५८॥
यमर्चयंति विबुधाः स मे विष्णुः प्रसीदतु । यम मनसि यं मंत्र, सर्वदाऽऽनन्दविग्रहम् ॥५९॥
निर्गुणं च गुणाधारं स मे विष्णुः प्रसीदतु । परेशः परमानन्दः परम्परात्परः प्रभुः ॥६०॥
चिद्रूपश्च परिज्ञेयः स मे विष्णुः प्रसीदतु । य इदं कीर्तयेन्नित्यं स्तोत्राणामुत्तमोत्तमम् ॥६१॥
सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोके महीयते । य इदं कीर्तयेद्विष्णुं ब्राह्मणांश्च प्रपूजयेत् ॥६२॥
आचार्यं पूजयेत्पश्चाद्भिन्नाच्छादनादिभिः । ब्राह्मणांन् भोजयेत्पश्चाद्भक्तितः सत्यभाषणः ॥६३॥
पुत्रमित्रकलत्राद्यैर्बन्धुभिः सह वाचयेत् । कुर्वीत पाष्णौ शिष्य नारायणपरायणः ॥६४॥
यस्त्वेतत्कर्म कुर्वीत ध्वजारोपणमुत्तमम् तस्य पुण्यफलं वक्ष्ये शृणुध्वं सुसमाहितः ॥६५॥
यथा ध्वजस्य वस्त्रं तु वात्येतेन वायुना । तथन्स्यपापजालानि नश्यन्त्यत्र न संशयः ॥६६॥
महापातकयुक्तो वा युक्तश्चेत्सर्वपातकैः । ध्वजं विष्णोगृहे कृत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥६७॥
यावद्दिनानि वसति ध्वजो हरिगृहोपरि । तावद्युगसहस्राणि हरेः सामीप्यमाप्नुयात् ॥६८॥
आरोपितं ध्वजं दृष्ट्वा येऽभिवदंति धार्मिकाः । तेऽपि सद्यो विमुच्यन्ते ह्युपपातककोटिभिः । ६९॥
आरोपितं ध्वजं दृष्ट्वाऽऽयुगृहे पुनस्त्वत्रक पटम् । कर्तुः सर्वाणि पापानि नुनाति निमिषार्धतः ॥७०॥
एवं शिष्य मया प्रोक्तं यथा पृष्टं मया मम । ध्वजारोपणमाहात्म्यं सविधानं मनोरमम् ॥७१॥
समागतां प्रतिपदं ज्ञात्वा वैशासितां नृपैः । आरोपिता ध्वजाः सर्वे द्वितीयायां पृथक् पृथक् ॥७२॥
शाम्ब्रा रामं महाविष्णुं तर्पयन्त्वाद्यमंडपे । कृत्वा वैकदिनं यत्स्ववामगेहेषु पूजनम् ॥७३॥
ध्वजस्य पूजनं गेहे नवरात्र समारभेत् । यथाशक्त्यनुसारं वा नैकरात्रमथापि वा ॥७४॥
यज्ञोऽस्माद्दर्शनाच्चैव कृतमेकदिनं नृपैः । चकार रघुश्वपि पूर्वमेव ध्वजोत्सवम् ॥७५॥
माघमासे कृष्णपक्षे चातुर्दश्यां द्विजोत्तमः । तदा ध्वजैर्महोच्चैस्तैः शुशुभे गगनांगणम् । ७६।।


मुझपर प्रसन्न हों ॥ ५८ ॥ बार-बार ऋत्विकू जिनका प्रत्यर्थ हवन करते हैं, कभी द्वादा ओर कभी चौबीस तथा फिर दन्दा ऋत्विक हवन करते हैं, वे विष्णु मेरे ऊपर प्रसन्न हों ॥ ५९ ॥ जो ज्ञानिया, कर्मी एवं भक्तोकी गति हैं जो विश्वगुरू हैं, वे विष्णु मेरे ऊपर प्रसन्न हों। जो संसारके हितके लिए शरीर धारण करते हैं ॥ ५८ ॥ जिनकी विद्वान् पूजा करते हैं। मन्त्र तथा जिनको सदा आनन्दविग्रह कहते हैं, वे विष्णु मुझपर प्रसन्न हों । जो निर्गुण हैं और सगुण भी हैं। जिनका सर्वेश, परमानन्द, परमात्मा एवं चिद्रूप इन कि नामोंसे परिचय मिलता है, वे विष्णु मेरे ऊपर प्रसन्न हों ॥ ५९ । ६० ॥ जो पुरुष इस उत्तम स्तोत्रका पाठ करता है, वह समस्त पापोंसे विनिर्मुक्त होकर विष्णुलोकमें पूजित होता है। जो इसका कीर्त्तन करता चाहे वह पुत्र मित्र-कलत्रादिके साथ सत्यपरायण होकर इस स्तोत्रका कीर्तन करे पश्चात् ऋत्विज् ब्राह्मण एवं आचार्यकी पूजा करे । बादमे ब्राह्मणभोजन कराये ॥ ६१-६४ । जो पुरुष ध्वजारोपण करता है उसका पुण्यफल सावधान होकर सुनो ॥ ६५ ॥ आरोपित ध्वजाका वस्त्र वायुसे जैसे-जैसे हिलता है वैसे-वैसे उस पुरुषका सब पाप नष्ट होता जाता है ॥ ६६ । विष्णुमन्दिरके ऊपर ध्वजारोपण करनेसे एक महापातक क्या सभी पाप नष्ट हो जाते हैं। वह आरोपित ध्वजा जितने दिनों तक हरिमन्दिरपर सुशोभित रहती है, उतने सहस्र युगपर्यन्त ध्वजारोपणकर्ता श्रीहरिके समीप रहता है ॥ ६७ ॥ ६८ ॥ जो धार्मिक पुरुष ध्वजाकी वन्दना करते हैं, वे कोटि उपपातकोंसे छूट जाते हैं ॥ ६९॥ वह आरोपित ध्वजा अपने वस्त्र फैलाती हुई निमिषार्धमें आरोपणकर्ताके पापोंको नष्ट कर देती है। हे शिष्य ! तुमने जो मनोहर ध्वजारोपणमाहात्म्य पूछा, वह सब विधिपूर्वक मैने कहा ॥ ७० ॥ इसलिए चैत्रशुक्ल प्रतिपदाको आया हुआ जानकर राजाओंने द्वितीयाको ध्वजाओंका आरोपण किया यज्ञमण्डपमें स्थित रामको महाविष्णु समझकर ही वे रात्रि ध्वजाका अपने अपने तम्बुओंमें अलग-अलग पूजन करने लगे । ७१-७३ ॥ पूजा नवरात्र पर्यन्त अथवा अपनी शक्तिके अनुसार करे। अथवा एक ही रात करे ॥ ७४ ॥ यज्ञो-

२३६आनन्दरामायणे[ सर्गः ८

इदं चारित्रं परमं मनोहरं श्रीमद्रघूत्तमचरितविस्तारसंज्ञितम् ।
पठंति शृण्वंति नराः सुपुण्यदं भवेच्च तेषां नियतं विचिन्तनम् ॥ ७७ ॥
इति श्रीमत्कह्नितनयपण्डितनगेन्द्र श्रीमद्भागवतानन्द विरचिते वाल्मीकीये यागकाण्डे
ध्वजारोहणव्रतं नाम सप्तमः सर्गः ॥ ७ ॥


अष्टमः सर्गः

( अवभृथस्नानोत्सवका वर्णन )
श्रीरामदास उवाच

अथ चैत्रसिते पक्षे नवम्यां रामजन्मनि तदाऽवभृथस्नानार्थं वाजिमेधफलाप्तये । १ ॥
चकार सूचनां शङ्खे गंधवाप गुरुः स्वयम् । त्वरय मांस तं राम रचितावभृथाम्बुभिः । २ ॥
वसिष्ठवचनं श्रुत्वा रामो लक्ष्मणमब्रवीत् । अद्यावभृथस्नानायोत्सववद्गमनं मम ॥ ३ ॥
गमनार्थं मया ज्ञात्वा करणीयं मयोच्यते । आहापनीया राजानो निजसैन्यरथादिभिः ॥ ४ ॥
सस्त्रीयुताः सावरोधास्तिष्ठध्वमिति मण्डपे । सिद्धे कार्ये निजं सैन्यं ज्ञात्वाऽप्यायश्चाग्रतः ॥ ५ ॥
अश्वपत्तिसमायुक्तं तुङ्गोष्ट्रगर्जयुतम् । नववाद्यध्वनिः कार्या तूर्यादीनां स्वनोऽपि च ॥ ६ ॥
पताकाश्च ध्वजाश्चापि तोरणादि समंततः । मुक्ताप्रवालपुष्पाणि हाराश्चाध्वरमण्डपात् ॥ ७ ॥
बन्धनीया रामतीर्थपर्यन्तं सैकतेऽपि च । कदलैर्ना महास्तंभाश्चैक्षुदण्डाः समंततः ॥ ८ ॥
पुष्पाणि वाटिकाश्चापि मुग्धात्रादिषु निर्मिताः । स्थापनीयाश्च सर्वत्र नृत्यंतु वेश्योषितः ॥ ९ ॥
सेचनायो रामतीर्थमार्गश्चन्दनवारिभिः । पुष्पैराच्छादनीयो हि पट्टकूलादिभिस्तथा ॥ १० ॥
अन्यच्चापि यथायोग्यं यन्नोक्तं च मया तत्र । तत्कुरुष्वाऽप्रयत्नेन ममपृष्ट्वा विचारितम् ॥ ११॥
तथेत्युक्त्वा लक्ष्मणोऽपि तथा सर्वं चकार सः । अथ तं शृण्विजश्रेष्ठगमनोत् सुविस्तराम् ॥ १२॥


ऋव ध्वजके निमित्त राजाओ तथा रामजीने एक ही दिनम सब कृत्य सम्पन्न कर लिया था । ७५ ॥ इसी
तरह माघकृष्णा चतुर्दशीको शिवजीके सम्मुख ध्वजारोपण किया । उस ऊंचा ध्वजासे गगनमण्डल अत्यन्त
सुशोभित हुआ ॥ ७६ ॥ ध्वजारोपणविधानसञ्ज्ञक इस परम मनोहर एवं पुण्यप्रद चारत्रका जो लोग पढ़न और
और सनत हे उनका विन्चितार्थ अवश्य पूर्ण होता है ॥ ७७ ॥ इति श्रीमन्नवाहिरामदत्तवितानतेन श्रीमदानन्द-
रामायण यागकाण्डे ज्यात्स्ना' भाषाटीकाया ध्वजारोहणव्रतं नाम सप्तमः सर्गः ॥ ७ ॥

श्रीरामदास कहते लगे--चैत्रशुक्ल रामनवमीका अश्वमेध यज्ञके फलप्राप्त्यर्थ अवभृथ-स्नानके लिये स्वयं
गुरु वसिष्ठने रामको सूचना दी और सूर्यनारस भरसे मन्दरा करनक लिए कहन लगे । १ ॥ २ ॥ वसिष्ठके
वाक्य सुनकर रामने लक्ष्मणसे कहा--आज अवभृथ स्नानके लिए मै उत्सवपूर्वक रामतीथको जाऊंगा अतः
उस समयका जो कर्तव्य है, सो सुनो । ३ । राजाओ को आज्ञा दी कि वे अपना-अपनी सेना एवं हाथी-गाड़ीके
साथ अन्तःपुरकी स्त्रियोंको लेकर यज्ञमण्डपंम आएँ ॥ ४ ॥ इसी तरह जब सब बाहरी लोग भी आ जावें, तब
अपनी सेना, हाथी, घोड़े, शिबिका एवं ऊँटोंकी पंक्ति आओ । नवीन तथा प्राचीन वाद्योकी ध्वनिके साथ
सब लोग रामतीर्थ चले । ५ ॥ ६ । यज्ञमण्डपक चारो ओर पताका, ध्वजा, तोरण, मुक्तामाला, प्रवाल
एवं पुष्पोंके हारोंसे सजावट कर दी जाय ॥ ७ । रामतीर्थ पर्यन्त रेतले प्रदेशम भी हजारो पताकाएँ बाँध
दी जायँ और चारों ओर इक्षुदण्ड एवं कदलीके महान् स्तम्भ खड़े कर दिये जायें । ८ । रामतीर्थ पुष्पवारी
सजा दी जाय और सर्वत्र वेश्याएँ नृत्य कर । ९ । रामतीर्थके माग चन्दनके जलसे सिंचनाकर पुष्पो तथा
पट्टदुकूलोंसे आच्छादित करा दिया जाय ॥ १० । और भी जा कुछ करने योग्य हो, किन्तु जिसको मैंने नहीं कहा
हो, वह सब बिना पूछे ही विचारपूर्वक सब व्यवस्था कर दा। इस प्रकार रामकी आज्ञा सुनकर लक्ष्मणते