श्रीमदानन्द रामायण (९ काण्ड संपूर्ण - हिन्दी अनुवाद सहित)
Srimad Ananda Ramayana Hindi
महर्षि वाल्मीकि / अज्ञात द्वारा
स्रोत: Srimad Ananda Ramayana Complete 9 Kandas with Hindi Translation (उद्गम)
सर्गः ७ ] मनोहरकाण्डम् ६४५
सर्गः ७ ] मनोहरकाण्डम् ६४५
विष्णुदास उवाच
त्वया गुरो शुभं प्रोक्तं रामनामप्रलेखनम् । न तस्योद्यापनं प्रोक्तं तद्वदस्व ममाधुना ॥ ९ ॥
श्रीरामदास उवाच
शृणु शिष्य भविष्यंति कथां वक्ष्यामि भूतवत् । रामनामोद्यापनस्य विस्तरेण मनोरमाम् ॥ १०॥
पाण्डुपुत्रो महावीरो बंधुभिथ युधिष्ठिरः । स्त्रिया मात्रा अष्टराज्यो वने वासं करिष्यति ॥ ११ ॥
तं द्रष्टुं द्वापरे कृष्णः कदा गच्छति वै वने । तं कृष्णं पूजयित्वा स तस्मै प्रश्नं करिष्यति ॥ १२ ॥
युधिष्ठिर उवाच
देवदेव जगन्नाथ भक्तानां वरदायक । किंचिच्चां प्रष्टुमिच्छामि मयि तुष्टोऽसि चेत्प्रभो ॥ १३॥
लक्ष्मीप्राप्तिकरं पुण्यं पुत्रपौत्रप्रवर्धनम् । व्रतमाख्याहि देवेश राज्यभ्रष्टस्य मेऽधुना ॥ १४॥
श्रीकृष्ण उवाच
गुह्याद्गुह्यतमं श्रोतुं यदि वाञ्छसि भूपते । तदा निगदतो मत्तः सकाशाच्छृणु सादरम् ॥ १५॥
रामनाम्नः परं नास्ति मोक्षलक्ष्मीप्रदायकम् । तेजोरूपं यदव्यक्तं रामनामाभिधीयते ॥ १६॥
तस्मात्तन्नाम जप्त्वा वै रामरूपो भवन्नरः । एतदेव हि रामेण मारुतिं प्रति भाषितम् ॥ १७॥
युधिष्ठिर उवाच
कस्मिन्काले हनुमते रामेणैवोपदिशितम् । एतद्विस्तरतो ब्रूहि सुमते रुक्मिणीपते ॥ १८॥
श्रीकृष्ण उवाच
पुरा रामावतारे च सीतां नीत्वा सुरारिणा । हनूमंतं समाहूय रामचंद्रोऽब्रवीद्वचः ॥ १९॥
श्रीरामचन्द्र उवाच
वायुसूनो महावीर सीतान्वेषणहेतवे । समस्तां दक्षिणांदिशं गत्वा शुद्धिं समानय ॥ २०॥
श्रीहनुमान् उवाच
रघुनाथ जगन्नाथ दक्षिणास्यां हि सागरः । बहवो राक्षसाः संति तत्र शक्तिः कथं मम ॥ २१॥
विष्णुदासने कहा-हे गुरो ! आपने रामनाम लिखनेकी जो युक्ति बतलायी वह बहुत ही उत्तम है । लेकिन उसका उद्यापन नहीं बतलाया उसे भी मुझे अभी बतला दीजिए ॥ ९ ॥ श्रीरामदास कहने लगे-हे शिष्य ! मैं तुम्हें भविष्यकी एक कथा भूतकालमें समन्वित करके बतला रहा हूँ ॥ १० ॥ पांडुके पुत्र युधिष्ठिर जब राज्यसे वञ्चित हो गये, तब अपनी माता तथा बन्धुओंको साथ लेकर वनमें निवास करने लगे ॥ ११ ॥ उनको देखनेके लिए कृष्णचन्द्रजी वनमें गये । तब उन लोगोंने बड़े आदरसे श्रीकृष्णकी पूजा की और युधिष्ठिरने कहा-हे देवदेव ! हे जगन्नाथ ! हे भक्तोंको वर देनेवाले ! यदि आप मुझपर प्रसन्न हों तो मैं आपसे कुछ पूछना चाहता हूँ ॥ १२ ॥ १३ ॥ हे देवेश - यह तो आप जानते ही हैं कि इस समय मैं राज्यसे भ्रष्ट हो चुका हूँ । अतएव आप मुझे कोई ऐसा व्रत बतलाइए । जो लक्ष्मीको देनेवाला, पवित्र और पुत्र पौत्रको बढ़ाने-वाला हो ॥ १४ ॥ श्रीकृष्णचन्द्रजीने कहा-हे भूपते ! यदि आप हमसे गुप्त व्रत सुनना चाहते हैं तो मैं कहता हूँ, आप सुनिये ॥ १५ ॥ रामनामके ऊपर बढ़कर मोक्ष और लक्ष्मीको देनेवाला और कोई उपाय नहीं है । यह तेजोरूप और अव्यक्त है ॥ १६ ॥ इसी कारण रामनामका जप करके लोग रामरूप हो जाते हैं। यही बात स्वयं रामचन्द्रजीने हनुमान्जीसे कही थी ॥ १७ ॥ युधिष्ठिरने कहा-हे मतिमन्पते ! रामचन्द्रने हनु-मान्जीसे कब इस बातकी चर्चा की थी ? श्रीकृष्णजीने कहा-रामावतारमें जब कि रावण सीताको हर ले गया, तब रामने हनुमान्जीको बुलाकर कहा-॥ १८ ॥ १९ ॥ हे महावीर ! हे वायुसूनो ! तुम सीताजीको खोजनेके लिए सारी दक्षिण दिशामें भ्रमण करो और शीघ्र उनका समाचार लाओ ॥ २० ॥ श्रीहनुमान् बोले-हे जगन्नाथ !
| ६४६ | आनन्दरामायणे | [ सर्ग ७ |
|---|
श्रीरामचन्द्र उवाच
मारुते रावणादीनां राक्षसानां निवारकम्। मंत्रं ददामि सुगमं येन सर्वजयी भवेत् ॥२२॥
श्रीहनूमानुवाच
महाराज कृपासिंधो दीनानां त्वं सुतारकः। उपदेशोऽधुना कार्यस्तस्य मंत्रस्य तत्त्वतः ॥२३॥
श्रीरामदास उवाच
इति श्रुत्वा च तद्वाक्यं रहस्याहूय सत्वरम्। मारुतेर्दक्षिणे कर्णे श्रीरामेण्युपदेशितः ॥२४॥
तस्य मन्त्रस्य सकलं पुरश्चरणमुत्तमम्। लक्षसंख्यं विधायाशु प्रतस्थे दक्षिणां दिशम् ॥२५॥
तन्मंत्रस्य प्रभावेण नानाजलचराचरम्। दुर्गमं सागरं तीर्त्वा लंकामध्ये समाययौ ॥२६॥
न स लेभे तत्र शुद्धिमाशोकाख्यवनं गतः। वृक्षमूले स्थितां सीतां दूरतोऽग्रे ददर्श सः ॥२७॥
तां दृष्ट्वा शीघ्रमागत्य हर्षनिर्भरमानसः। सीतायाश्चरणौ नत्वा दंडवत्पतितो भुवि ॥२८॥
अत्यन्तं सूक्ष्मवपुषं बालकाकारसंयुतम्। तं भूमौ पतितं दृष्ट्वा सीता वचनमब्रवीत् ॥२९॥
आगतोऽसि कुतो बाल कुत्रत्यः कस्य बालकः।
श्रीहनूमानुवाच
सीता माता पिता रामो रामचन्द्रसमीपतः ॥३०॥
समागतोऽस्मि हनुमान्प्रत्यैकां मुद्रिका त्वया। रामनामांकितां शुद्धां शुद्धकांचननिर्मिताम् ॥३१॥
ज्ञात्वा रामस्य सा सीता परं तोषमवापयौ। तां ज्ञात्वा तोषसहितामांजनेयोऽब्रवीद्वचः ॥३२॥
मातः क्षुधाऽस्त्यति मम त्वयाविश्लेषकारिणी। अस्मिन्वनेऽतिमधुरः फलसङ्घोऽतिदुर्लभः ॥३३॥
तवाज्ञयाऽहं सीतेऽद्य करिष्ये भक्षणं ध्रुवम्।
सीतोवाच
भो बालक महाबीर रावणोऽस्ति वनाधिपः ॥३४॥
हे रघुनाथ ! दक्षिण दिशामें तो विशाल सागर है और बहुतसे राक्षस हैं, फिर वहांपर मेरी शक्ति कैसे काम देगी ? ॥ २१ ॥ श्रीरामचन्द्रजीने कहा हे मारुते ! रावण आदि राक्षसोंका निवारण करनेवाला मैं एक बहुत ही सरल मंत्र बताता हूँ जिसकी सहायतास सर्वत्र तुम्हारी विजय होगी ॥ २२ । हनुमान्जीने कहा— हे महाराज ! हे कृपासिन्धो ! आप दीनोंका उद्धार करते हैं । हे प्रभो ! हमें उस मन्त्रका अच्छी तरह उपदेश दीजिए । २३ ॥ श्रीरामदास कहते हैं हनुमान्जीके इस प्रकार विनय करनेपर रामने उन्हें एकान्तमें ले जाकर उनके कानमें 'श्रीराम' इस नामका उपदेश दिया । २४ ॥ हनुमान्जीने उस मन्त्रका उत्तम रीतिसे एक लाख जप करके दक्षिण दिशाको प्रस्थान किया ॥ २५ ॥ उसी मंत्रके प्रभावसे विविध प्रकारके जलजन्तुओंसे भरे दुगम सागरको पार करके वे लङ्का पहुंच गये । २६ । वहां बहुत खोज करनेपर भी सीताका पता न पाकर अशोक वनमें गये, तब वहां एक वृक्षके नीचे बैठी हुई सीताको दूरसे देखा । २७ ॥ सीताको देखकर उनका हृदय हर्षसे भर आया और तुरन्त उनके पास पहुंचकर प्रणाम किया । फिर दण्डकी तरह पृथ्वीमं लोट गये ॥ २८ ॥ उस समय हनुमान्जीने बच्चेके समान अपना एक छोटा सा रूप धारण कर रक्खा था । उनको पृथ्वीमें पड़े देखकर सीताने कहा--॥ २९ ॥ बच्चे ! तुम कहांसे आये हो ? कहां तुम्हारा घर है और तुम किसके बेटे हो ? हनुमान्जीने कहा कि सीता मेरी माता है और पिता श्रीरामचन्द्र हैं । इस समय मैं उन्हींके पाससे आ रहा हूँ ॥ ३० ॥ मेरा नाम हनुमान् है । आप इस अंगूठीको लीजिये । यह शुद्ध सुवर्णकी बनी हुई है और इसमें श्रीरामचन्द्रजीका नाम लिखा हुआ है ॥ ३१ ॥ जब सीताको यह ज्ञात हुआ कि यह मुद्रिका रामजीकी है तो वे बहुत प्रसन्न हुईं । सीता माताको प्रसन्न देखकर हनुमान्जीने कहा-माँ ! मुझे बड़ी भूख लगी है। इससे मेरा कष्ट हो रहा है । इस बगीचेमें मैं बहुत मीठे और दुर्लभ फल देख रहा हूँ॥ ३२ ॥ ३३। यदि
सर्गः ७ ] मनोहरकाण्डम् ६४७
न शक्तिर्न च शक्यं ते कथं त्वं भक्षयिष्यसि ।
हनूमानुवाच
श्रीरामेति परो मन्त्रः शस्त्रं मे हृदयांतरे ॥ ३५॥
तेन सर्वाणि रक्षांसि तृणरूपाणि सांप्रतम् । इत्युक्त्वाऽथ तदीयाज्ञां गृहीत्वा वनभूरुहान् ॥ ३६॥
उन्मूलन चकराय श्रुत्वा रक्षांसि चाययुः । युद्धं च तुमुल जातं पश्चान्मन्त्रप्रभावतः ॥ ३७॥
दलितं राक्षसबलं दग्धा लंका हनूमता । पुनर्गेत्वाऽशोकवन सीतां नत्वा च मारुतिः ॥ ३८॥
तदलंकारमादाय रामचन्द्रं समाययौ । रामायालंकृतिं दत्त्वा तस्थौ तत्पादसन्निधौ ॥ ३९॥
रामोऽलंकृतिमादाय तच्छ्रुत्वा मुदितोऽभवत् । रामनामप्रभावोऽयं महाराज युधिष्ठिर ॥ ४०॥
तस्मात्त्वमपि राजेन्द्र रामनामजपं कुरु ।
युधिष्ठिर उवाच
कथं जपो विधेयोऽस्य पुरश्चरणकं फलम् ॥४१॥
कथमूद्यापनं चैव सर्वमाख्याहि यत्नतः ॥४२॥
श्रीकृष्ण उवाच
अथवा पुस्तके लेख्यं स्मरणं हृदयेऽथवा । कोटिसंख्यापरिमितमथवा लक्षसंमितम् ॥४३॥
मंत्रा नानाविधाः सन्ति शतशो राघवस्य च । तेभ्यस्त्वेकं वदाम्यद्य तव मंत्रं युधिष्ठिर ॥४४॥
श्रीशब्दमाद्यं जयशब्दमध्यं जयद्वयेनापि पुनः प्रयुक्तम् ।
त्रिःसप्तकृत्वो रघुनाथनामजपो निहन्याद्द्विजकोटिहत्याः ॥४५॥
अनेनैव च मन्त्रेण जपः कार्यः सुमेधसा । लक्षसंख्य कृते तस्मिन्नुद्यापनविधिं चरेत् ॥४६॥
आप आज्ञा दें तो मैं थोड़ेसे फल तोड़कर खा लूँ । सीताने कहा— हे महावीर बालक ! इस बगीचेका मालिक रावण है ॥ ३४ ॥ तुममें कुछ भी शक्ति नहीं मालूम पड़ रही है । तब तुम किस तरह फल खाओगे ? हनुमान्जीने कहा कि मेरे हृदयमें 'श्रीराम'के नामका एक प्रबल शस्त्र है। उसके प्रभावसे लङ्काके सब राक्षस मेरे सामने तिनकेके बराबर हैं। ऐसा कह और सीताजीकी आज्ञा पाकर हनुमान्जी बगीचेमें घुस पड़े और पेड़ोंको उखाड़-उखाड़कर फेंकने लगे । यह समाचार सुनकर बहुतसे राक्षस आ गये और उनके साथ तुमुल युद्ध हुआ। किन्तु अन्तमें श्रीरामनाममन्त्रके प्रभावसे हनुमान्जीने उन सब राक्षसोंको मार डाला और लङ्का नगरीको भी जलाकर राख कर दिया । फिर लौटकर अशोकवनमें गये। वहाँ सीताको प्रणाम किया ॥ ३५-३८ ॥ फिर उनका अलंकार लेकर रामचन्द्रजीकी ओर लौट पड़े । रामके पास पहुँचकर उन्होंने वह अलंकार रामको दिया और उनके चरणोंके पास बैठ गये ॥ ३६ ॥ रामने वह अलंकार हाथमें ले लिया और सीताका समाचार सुना तो बहुत प्रसन्न हुए । हे युधिष्ठिर ! यह सब रामनामका माहात्म्य है ॥ ४० ॥ इसलिए हे राजन् ! तुम भी रामनामका जप करो । युधिष्ठिरने कहा हे कृष्ण ! इस रामनामके जप करनेका क्या विधान है ? इसका पुरश्चरण कैसे किया जाता है और उद्यापनकी क्या विधि है ? यह सब आप हमें अच्छी तरह समझाइए । श्रीकृष्णचन्द्रजीने कहा हे राजेन्द्र ! साधकको चाहिए कि स्नान करके किसी पवित्र स्थानपर बैठे और तुलसीकी मालपर रामनामका जप करे । अथवा किसी पुस्तकपर लिखे या हृदयमें स्मरण करे। जपकी संख्या एक करोड़ अथवा एक लाख होनी चाहिए । ४१-४३ ॥ वैसे तो रामचन्द्रजीके अनेक मन्त्र हैं, किन्तु उनमेंसे एक उत्तम मन्त्र मैं तुमको बतलाता हूँ ॥ ४४ ॥ पूर्वमें श्रीराम शब्द, मध्यमें जय शब्द और अन्तमें दो जय शब्दोंसे मिला हुआ ( श्रीराम जय राम जय जय राम ) राममन्त्र यदि इक्कीस बार जपा जाय तो वह करोड़ों ब्रह्महत्याओंके पापोंको नष्ट कर देता है ॥ ४५ ॥ बुद्धिमान् साधकको चाहिये कि
६४८ आनन्दरामायणे [ सर्गः ७
जपाच्छतगुणं पुण्यं रामनामप्रलेखने ।
लक्षे लक्षे पृथक्कार्यमुद्यापनमनुत्तमम् ॥४७॥
उद्यापनविधानं च संक्षेपेण वदामि ते ।
पूर्वद्युरुपवासी स्याद्रात्रौ मण्डपिकोत्तरे ॥४८॥
रामलिङ्गात्मके भद्रे रामतोभद्रकेऽथवा ।
अष्टोत्तरसहस्रार्ये शतोत्तररुचेऽथवा ॥४९॥
धान्यराशौ मध्यदेशे कलशं स्थापयेत्ततः ।
तन्मुखे स्वर्णपात्रं वै वस्त्रस्रग्वाद्यशोभिते ॥५०॥
सीतालक्ष्मणसंयुक्तां राघवप्रतिमां शुभाम् ।
आमाषान्नपलपर्यन्तां सौवर्णी प्रतिमां यजेत् ॥५१॥
राजतीं वा ताम्रमयीं वित्ताच्छाठ्यं न कारयेत् ।
उपचारैः षोडशभिः पूजयेत्सुसमाहितः ॥५२॥
रामनामाङ्कितं हेमपत्रं तत्पुरतोऽर्चयेत् ।
कथां श्रुत्वा च विविधैर्देवदेवं क्षमापयेत् ॥५३॥
सापराधं च शरणं गतोऽस्मि निगतं हि माम् ।
दीनानाथ कृपाम्भोधि त्राहि संसारसागरात् ॥५४॥
रात्रौ जागरणं कृत्वा गानवाद्यैश्च मंगलैः ।
ततः प्रभातसमये स्नात्वा होमं समाचरेत् ॥५५॥
दशांशेनैव होमः स्यात्तद्दशांशेन तर्पणम् ।
गव्येन पयसा कार्यं राममंत्रेण यत्नतः ॥५६॥
सम्पादि च दशांशेन कुर्याद्ब्राह्मणभोजनम् ।
आचार्याय सवत्सां गां सालंकारां सवाससाम् ॥५७॥
भक्त्याऽर्पयेत्तम्सुवर्णां व्रतसम्पूर्त्तिहेतवे ।
अन्यानपि द्विजांस्तोष्य राज्यं लक्ष्मी मवाप्नुयात् ५८॥
पुत्रार्थी लभते पुत्रं धनार्थी लभते धनम् ।
नानादानानि तीर्थानि प्रदक्षिणरतानि च ॥५९॥
तानि सर्वाणि लक्षांशममान्यस्य भवन्ति च ।
निष्कामो वा सकामो वा यः कुर्याद्भक्तिसंयुतः ६०।
तस्य सर्वेऽपि लक्षांशममान्यस्य भवति च ।
लिखित्वा पुस्तकं वापि वरं रामायणस्य च ॥६१॥
एवमुद्यापनं कार्यं श्लोकसंख्यादशांशतः ।
पूर्ववद्धवनं कार्यं तद्दशांशाच्च तर्पणम् ॥६२॥
उसी मन्त्रका जप करे और जब जपकी संख्या एक लाख हो जाय तब उद्यापन करे ॥४६॥ जपकी अपेक्षा सौगुना अधिक पुण्य रामनामके लिखनेमे है। साधकको चाहिये कि जब जब रामनामकी लेखनसंख्या पूरी एक लाख हो जाय, तब तब उद्यापन करे । ४७ ॥ अब संक्षेपमें उद्यापनकी भी विधि बतलाता हूँ। जिस दिन उद्यापन करना हो, उस दिनके एक दिन पहले उपवास करे और रात्रिके समय उद्यापनके लिये बनायी हुई मण्डपिकामें या रामलिङ्गात्मक भद्र तथा रामतोभद्र, अष्टोत्तरसहस्रार्य्य या अष्टोत्तरशतसार्य्य भद्रमें धान्यराशि स्थापित करके उसके मध्यमें कलश रक्खे । कलशके मुखपर एक स्वर्णपात्र रखकर उसपर सुन्दर कपड़ा ओढ़ावे और सीता-लक्ष्मणके साथ साथ रामकी शुभ प्रतिमा स्थापित करे। प्रतिमा कमसे कम एक मासे सोनेकी होना चाहिये ॥ ४८-५१ ॥ यदि सुवर्णकी प्रतिमा न बन सके तो चांदी या तांबेकी बनवा ले। किन्तु कंजूसी करना ठीक नही है। प्रतिमा स्थापन करनेके अनन्तर षोडश उपचारोंसे उसकी पूजा करे ॥ ५२ ॥ रामनामसे अंकित सुवर्णपात्र प्रतिमाके सामन रखकर उसकी भी पूजा करे और भगवान्की कथा सुनकर क्षमा-प्रार्थना करे ॥ ५३ ॥ फिर कहे—हे दीनानाथ ! हे अनाथनाथ ! हे कृपाम्बिन्धो ! मैं बड़ा अपराधी हूँ, किन्तु आपका अत हूँ। मुझे इस संसार-सागरसे उबारिए ॥ ५४ ॥ रातभर गान और बाजे आदिके साथ जागरण करे और सबेरे उठे तो स्नान आदि नित्यकर्मोंसे निबटकर होम करे । ५५ ॥ जितना जप करके पुरश्चरण किया गया हो, उसका दशांश हवन और हवनका दशांश तर्पण करना चाहिये। तर्पण गोके दूधसे करनेका विधान है ॥ ५६ ॥ तदनन्तर तर्पणका दशांश ब्राह्मणभोजन कराये और व्रत पूर्ण करनेके लिए आचार्यको वस्त्राभूषणसे अलंकृत एक सबत्सा गौ दे ।। ५७ । आचार्यके अतिरिक्त जो और-और ब्राह्मण आये हों, उन्हे भी प्रसन्न करे। ऐसा करनेसे प्राप्ताको राज्य एवं लक्ष्मीकी प्राप्ति होता है ॥ ५८ ॥ जो पुत्र चाहते हों, उन्हें पुत्र ओर जो धन चाहते हों, उन्हे धनकी प्राप्ति होती है। संसारमे जितने दान, तीर्थ, प्रदक्षिणा तथा तपस्यायें हैं, वे सब इस दतक लक्षांशके बराबर हैं। जो मनुष्य निष्काम या सकाम भावसे भक्तिपूर्वक यह व्रत करता है, उसकी सब कामनायें पूर्ण हो जाती हैं। यदि इस आनन्दरामायणकी पुस्तक लिखकर किसी विद्वान् ब्राह्मणको दी जाय तो उसके पुण्यका तो किसी तरह वर्णन ही नही किया जा सकता ॥ ५६-६१ ॥ इसके उद्यापनका विधान एक इस प्रकारका हुआ। दूसरा प्रकार यह है कि आनन्दरामायणकी जितनी श्लोकसंख्या है,