सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

श्रीमदानन्द रामायण (९ काण्ड संपूर्ण - हिन्दी अनुवाद सहित)

Srimad Ananda Ramayana Hindi

महर्षि वाल्मीकि / अज्ञात द्वारा

स्रोत: Srimad Ananda Ramayana Complete 9 Kandas with Hindi Translation (उद्गम)

DevanagariHindipublished811 पृष्ठ

सर्गः ६ ] मनोहरकाण्डम् ६२१

सर्गः ६ ] मनोहरकाण्डम् ६२१

अथवाऽष्टोत्तरशतं रामलिङ्गात्मकं शुभम् । अष्टोत्तरसहस्रं वा रामतोभद्रमुत्तमम् ॥ ५२ ॥
अयवाऽष्टोत्तरशतं रामतोभद्रमुत्तमम् । सिंहासने निधायाथ रामस्यामलमुज्ज्वलम् ॥ ५३ ॥
भद्रोपरि सपत्नीकं तत्र विप्रं निवेशयेत् । पश्चिमाभिमुखे वामभागे पत्नीं निवेशयेत् ॥ ५४ ॥
सीतारामौ तु दम्पत्योरावाद्य तदनन्तरम् । तत्पृष्ठे लक्ष्मणं विप्रं चिंतयेच्च ततः परम् ॥ ५५ ॥
भरतं राममग्रे तु आवाह्य भूसुरे तथा ॥ ५६ ॥
विप्रेऽञ्जनिसुतं वापि रामस्याग्रे विचितयेत् । रामस्य वायुदिग्भागान्मुग्रीवादीन् विचितयेत् ॥ ५७ ॥
चतुष्कोणेषु विप्रेषु तत रचतमाचरेत् । नव यत्रनपूजेयं ज्ञेया श्रीराघवस्य हि । ५८ ॥
अयवा पञ्चायतनं पञ्चविप्रेषु चिंतयेत् । मर्मात् शक्तिहीनेन नरेण सर्वदा भुवि ॥ ५९ ॥
अथवा यतिनं रामस्थाने भक्त्या निवेशयेत् । पूगं कृत्वाथयीं सीतां पतिवामे निवेश्य च ॥ ६० ।
कार्यं सम्यक्पूजन च ततो गेहे सुतासिनीम् सीतां मन्वा पुनः पूज्य भोजनीया सविस्तरम् ॥ ६१ ॥
आदौ सीतारामयोः कृत्वा पूजनमुत्तमम् । ततः पूजा तु सर्वेषां कार्या नानोपचारकैः । ६२ ॥
क्रमेण लक्ष्मणादीनामुपचारैस्तु षोडशै । अथवा मह मन्त्रेण रामपूजनमाचरेत् ॥ ६३ ॥
आदाय वाह्न विप्रेषु देयमासनमुत्तमम् । ततः प्रक्षाल्य पादौ न मूर्ध्ना च पृथक् पृथक् ॥ ६४ ॥
यतिपादोदकं भिन्नं स्थापनीयं नगृत्तम । ततः पृथक् पृथगर्घ्यान् दत्त्वा मुखेन्दनादिकम् ॥ ६५ ।
ततश्चाचमनं दत्त्वा स्नानार्थं जलमुत्सृजेत् । ततो वस्त्र समर्प्याथ देयान्य भरणानि हि ॥ ६६ ॥
समर्प्य यज्ञसूत्राणि गन्धं देयं मनोहरम् । ततो रक्ताक्षता देयाः पुष्पमालास्तथाऽपराः ॥ ६७ ॥
ततो माङ्गल्यवस्तूनि ततश्छत्रं च चामरम् । व्यजनं च ततो देयं देयस्तूणीरदस्तथा ॥ ६८ ॥
देया बाणाश्च चापानि देय नि हि पृथक् पृथक् । दत्त्वा परिमलादीनि भोज्यवस्तूनि विस्तरात् ॥ ६९ ॥
धूपो देयस्तथा दीपो नैवेद्यो दीयतां ततः । अथवाऽन्यच्छर्करादि नैवेद्यार्थं समर्पयेत् ॥ ७० ॥


बैठारे। उसपर अष्टात्तरशत अथवा अष्टोत्तरसहस्र लिंगात्मक भद्र अथवा रामतोभद्र बनाकर भद्रके ऊपर विप्रदम्पतीको बिठाये, विप्रके वामभागमें पश्चिमाभिमुख उसकी स्त्री बैठे ॥ ५१-५४ ॥ तदनन्तर उसो विप्रदम्पतीमं सीतारामका आवाहन करके ब्राह्मणके पीछे लक्ष्मणका आवाहन करे ॥ ५५ ॥ ब्राह्मणके दाहिनी ओर भरतका ध्यान करे। रामचन्द्रजीके आगे उस ब्राह्मणमे ही अञ्जनीपुत्रका ध्यान करे। रामके वायव्य कोणमे सुग्रीव आदिका ध्यान करे ॥ ५६ ॥ ५७ ॥ फिर चारों कोनोंमें ब्राह्मणोंका पूजन कर। यह श्रीरामचन्द्रजीका नवाग्रतन पूजन है। ५८। अथवा पांच ब्राह्मणोम रामका पञ्चायतन पूजन करे। लेकिन यह विधान उसीके लिए है कि जो सामर्थ्यरहित हो ॥ ५९ ॥ अथवा रामचन्द्रजीके स्थानम यतिकी स्थापना करे। सुपारी में सीताकी कल्पना करके उसे यतिके वामभागमें रख दे। ६० ॥ तदनन्तर अच्छी तरह रामका पूजन कर। इसक बाद सोहागिन विप्रपत्नीको सीता मानकर विस्तारपूर्वक पूजन करे और भोजन करावे ॥ ६१ ॥ पहले सीता और रामचन्द्रजीका पूजन करके अन्य लोगोंका भी नाना प्रकारके उपचारोंसे पूजन करे। क्रमश लक्ष्मण आदिका षोडश उपचारोंसे पूजन करे। अथवा मन्त्रानुसार रामका पूजन करे ॥ ६२-६३ । पहले विप्रोंका आवाहन करके उत्तम आसन दे। फिर अलग-अलग उन लोगोंके पैर धोकर उनका पादोदक अलग रख दे। तदनन्तर अच्छे सुगन्ध आदिस पृथक्पृथक् अर्घ्यं आदि दे ॥ ६४-६५ । तदनन्तर आचमनके लिए जल देकर स्नानक लिए जल छोड़े। तत्पश्चात् वस्त्र प्रदान करके आभरण समर्पित करे ॥ ६६ ॥ फिर यज्ञोपवीत देकर मनोहर चन्दन दे इसके बाद लाल अक्षत एवं पुष्पमाला दे ॥ ६७ ॥ इसके पश्चात् माङ्गल्य वस्तुवें, फिर छत्र, चमर, व्यजन तथा तूणीर दे। तदनन्तर धनुष-बाण आदि देकर इत्र आदि भोग्य वस्तुओको विस्तारपूर्वक प्रदान करे ॥ ६८ । ६६ ॥ तदनन्तर धूप, दीप, नैवेद्य दे । यदि नैवेद्यके लिए कोई पक्वान्न आदि न बना सके तो उसके निमित्त शर्करा आदि प्रदान करे ॥ ७० ॥

६३४ आनन्दरामायणे [ सर्गः ६

मानाफलानि देयानि देयस्तांबूल उत्तमः दक्षिणा च ततो दत्त्वा देयो मुकुर उज्ज्वलः ॥७१॥
नीराजनं ततः कृत्वा मंत्रपुष्पाणि दीयताम् । प्रदक्षिणानमस्कारांश्च कृत्वा ततः परम् ॥७२॥
नृत्यगीतादिकं कृत्वा प्रार्थयेद्रघुनायकम् । विनियोग्य करौ पादौ राघवो संस्थितैर्नरैः ॥७३॥
वामे भूमिसुता पुरस्तु हनुमान् पृष्ठे सुमित्रासुतः
शत्रुघ्नो भरतश्च पार्श्वदलयोर्वायव्यकोणादिषु ।
सुग्रीवश्च विभीषणश्च युवराट् तारासुतो जाम्बवान्
मध्ये नीलसरोजकोमलरुचिं रामं भजे श्यामलम् ॥७४॥
रामो हन्त्वा दशास्यं द्विजवचनगुरुत्वेन यात्राऽश्वमेधान्
कृत्वा भुक्त्वानिभोगानवनितलगतांश्चा गृहीत्वाऽथ सीताम् ।
लब्ध्वा नानास्तुरूपांस्तास्तववनितलगतान्पार्थिवादींश्च जित्वा
कृत्वा नानोपदेशान् गनपुरनिकटे स्त्रीयलोकं जगाम ॥७५॥
नवकाण्डमयः श्लोकः पठित्वाऽयं हरेः पुरः । ततः क्षमाप्य श्रीरमं पूजां तस्मै समर्पयेत् ॥७६॥
मया साव्रते रामनवम्यां यत्प्रपूजनम् । पारायणादिकं सर्वं नवरात्रऽपि यत्कृतम् ॥७७॥
तन्मवं नेऽर्पितं त्वद्य प्रसन्नो भव मे प्रभोः नवाप्तनपूजेयं या कृता नवमीदिने ॥७८॥
नवविप्रेषु साऽप्यद्य तेऽर्पिता राम वै मया । स्वं गृहाण यथाशक्त्या कृतां तां त्वं प्रसीद मे ॥७९॥
एवं समर्प्य रामाय सकलं पूजनादिकम् । ततो भोजनयोग्यान्तान् संनिवेदयाथ भोजयेत् ॥८०॥
पुनर्दत्त्वा तु तांबूलं दक्षिणां तु विसर्जयेत् । ततः स्वयं विप्रतीर्थं गृहीत्वा वै ततः परम् ॥८१॥
यतिपादोदकं प्राश्य देवतीर्थं ततः परम् । गृहीत्वा भोजनं कार्यं सुहृन्मित्रजनैः सह ॥८२॥
समर्पितं यद्यतये तत्तथ ब्राह्मणाय हि । देय स्वगुरवे सर्वं ब्रह्मसूत्रादिकं शुभम् ॥८३॥
एवं व्रतं राघवस्य पक्षे पक्षे प्रकारयेत् । अथवा शुक्लपक्षे हि कार्यं व्रतमिदं शुभम् ॥८४॥

इसके बाद नाना प्रकारके फल, ताम्बूल, दक्षिणा, सुन्दर दर्पण, नीराजन, मन्त्रपुष्प, प्रदक्षिणा, नमस्कार आदि क्रमशः समर्पण करे । तदनन्तर नृत्य-गीत आदि करके सब लोग सामने खड़े होकर रामचन्द्रजीसे प्रार्थना करें ॥ ७१ ॥ ७२ ॥ ७३ ॥ वामभागमें सीता, सामने हनुमान्जी, पीछे लक्ष्मणजी, दोनों बगल भरत और शत्रुघ्न, वायव्य आदि कोणोंमें सुग्रीव, विभीषण, युवराज अङ्गद, जाम्बवान् आदि खड़े हैं और उनके बीचमें बैठे हुए नील कमलके समान कोमल दीप्तिसम्पन्न श्याम स्वरूपधारी रामका मैं भजन करता हूँ ॥ ७४ ॥ रामने रावणको मारकर ब्राह्मणके वाक्यरूपी गौरवसे प्रेरित हो यात्रा तथा अश्वमेध आदि किये और विविध प्रकारके भोग भोगे । फिर पाताललोक जाती हुई सीताको उन्होंने पृथ्वी से वापस लिया । इसके बाद पृथ्वो-मण्डलके बड़े-बड़े राजाओंको परास्त करके हस्तिनापुरके आस-पासवाले बहुतसे देशोंको जीता । उन राजाओंकी कुमारियोंके साथ अपने पुत्रोंके ब्याह किये और अन्तमें अपने परम धामको चले गये ॥ ७५ ॥ इस नौ काण्डात्मक श्लोकको रामके सामने पढ़कर क्षमा माँगे और की हुई पूजा भगवान्को अर्पण करे ॥ ७६ ॥ साथ ही यह कहता जाय कि हे प्रभो ! मैंने इस साव्रतमें रामनवमी तथा नवरात्रमे जो पूजन पारायण आदि किया है, वह सब आपको अर्पण है । हे प्रभो ! आप मेरे ऊपर प्रसन्न हों । रामनवमीका जो नौ विप्रामें मैने आपको नवायतन पूजा की है, वह भी आपको अर्पित है । यथाशक्ति की हुई इस पूजा को स्वीकार करके आप मुझपर प्रसन्न हों ॥ ७७-७९ ॥ इस तरह रामका सब पूजन आदि समर्पण करके विधिवत् उन विप्रोंको आसनपर बिठालाकर भोजन कराये ॥ ८० ॥ फिर ताम्बूल और दक्षिणा देकर उन्हें विदा करे । तदनन्तर स्वयं ब्राह्मणोंके चरणोदक, यतियोंके पादोदक एवं देवताओंके चरणोंके पुनीत चरणजलसे आचमन करके नातेदारों, मित्रों तथा बान्धवोंके साथ स्वयं भोजन करे ॥ ८१ ॥ ८२ ॥ तदनन्तर

सर्गः १ ] मनोहरकाण्डम् ६३५


मासे मासे सर्वदैव रामोपासकमानवैः। एवं मासव्रतं प्रोक्तं राघवस्यातितोषदम् ॥८५॥
संति व्रतान्यनेकानि जगन्त्यां पुण्यदानि हि। तथाप्यनेन सदृशं न भूतं न भविष्यति ॥८६॥
व्रतानामुत्तमं चैतद्भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् । अवश्यमेव कर्तव्यं रामोपासकमानवैः ।८७॥
एवं शिष्य मया प्रोक्तं व्रतानामुत्तमं व्रतम् । सविस्तारं तवाग्रे हि राघवस्यातितोषदम् ॥८८॥

विष्णुदास उवाच
श्रीरामनवमीमासव्रतस्योद्यापनं वद । कदा कार्यं कथं कार्यं गुरो कृत्वा कृपां मयि ।८९।

श्रीरामदास उवाच
सम्यक् पृष्टं त्वया वत्स मन्नावधानमनाः शृणु। तद्धर्मवन्मम मासनवमीव्रतमुत्तमम् । ९०।
कृत्वा चोद्यापनं कार्यं चैत्रे श्रीरामजन्मनि । नवम्यां समुपोष्यथ कर्त्तव्यमधिरामनम् ॥९१॥
गृहे वृन्दावने वापि गोष्ठे देवगृहादिषु । सम्मार्जनं गोमयेन कार्यं वा चन्दनादिभिः ॥९२॥
ततः पाषाणचूर्णैश्च नानारङ्गादिकानि हि । भुवि संलेखनीयानि नीलपीतादिवर्णकैः । ९३।
रञ्जनीयानि रम्याणि ततः पत्रादिमध्यके। पूत्राक्तरामभद्राणां मध्ये त्वेकं वरासनम् । ९४॥
लिखित्वा चित्रवर्णैश्च प्रोक्तरूपं सुगन्धेषु । तस्योपरि महान् रम्यश्चित्रवर्णश्च मंडपः । ९५॥
देयो द्वाराणि चत्वारि कार्याणि तोरणानि च । कदलीस्तम्भयुक्तानि चेक्षुदण्डयुतानि च ॥९६॥
नानाघटाकिंकिणीभिर्ध्वनितान्युज्ज्वलानि च । रम्भादर्शमंडितानि विचित्राणि शुभानि च ॥९७॥
चित्रध्वजैर्वितानैश्च मुक्ताहारैर्युतान्यपि । अथ तद्रामभद्रस्य कलशे वारिपूरिते ॥९८।
ताम्रपात्रे रामचन्द्रं नवायतनचिह्नितम्। सीतया पूजयेद्रात्रौ महोत्साहपुरःसरम् ॥९९।
नवपलामितां मूर्तिं हैमीं कृत्वा प्रपूजयेत्। सीता हैमी प्रकर्त्तव्या शुभाऽष्टपलमिता ।१००॥
राजभ्रास्ते लक्ष्मणाद्याः पृथक् पञ्चपलैः स्मृताः । अशक्तौ च तदर्धेन तदधार्धेन वै पुनः ।१०१।


यतियों तथा ब्राह्मणोंको जो कुछ दिया हो, वही अपने गुरुको भी दे ॥ ८३ ॥ इस तरह हर पक्षमें रामचन्द्र-जीका व्रत करे । अथवा दान, पक्षी मत कर सके तो केवल गुरुपूजनसे वह रामव्रत करे ॥ ८४ ॥ रामकी उपासना करनेवालोके लिए रामको प्रसन्न करनेवाला यह मासव्रत मैने बतलाया ॥ ८५ ॥ यद्यपि संसारमें बहुतसे पुण्यदायक व्रत है किन्तु भी इस व्रतके बराबर न कोई व्रत हुआ है और न होगा ॥ ८६ ॥ यह सब व्रतोमें उत्तम और भुक्ति-मुक्ति देनेवाला व्रत है। रामके उपासकोको यह व्रत अवश्य करना चाहिए ॥ ८७ ॥ हे शिष्य ! इस प्रकार रामको अत्यन्त प्रसन्न करनेवाला सब व्रतोम उत्तम व्रत मैने विस्तारपूर्वक तुम्हे कह सुनाया । ८८ ॥ विष्णुदास कहा—अब आप मुझपर कृपा करक यह बताइए कि श्रीरामनवमीके व्रतका उद्यापन कब और कैसे करना चाहिए ८९ ॥ श्रीरामदास संत कहा -हे वत्स ! तुमने बहुत ही अच्छी बात पूछी है इसे सावधान मन होकर सुनो। दो वर्ष पर्यन्त साधक। मासनवमी व्रत करना चाहिए। इसके बाद चैत्र मासमे श्रीरामजन्मके दिन इसका उद्यापन करना चाहिए ! यह कार्य नवमीको उपवास करके किया जाना चाहिए ।९०॥ ९१॥ घरम, वृन्दावन (तुलसीकी बगीची) में, गोशालामे अथवा किसी मन्दिरमें चन्दन या गोबरसे चौका दिलाकर पाषाणके चूर्ण आदिस अनेक प्रकारके नील-पीत कमल आदि बनावे ॥ ९२॥ ९३। इसके बाद पत्र आदिवर पूर्वोक्त रामभद्रांमसे किसी एक भद्रको बनवे। उसके बीचमे एक सुन्दर आसन रक्खे ॥ ९४ ॥ आसन को अनेक प्रकारके रङ्ग-बिरङ्गे रङ्गोमे रखे और उसके ऊपर अतिशय सुन्दर और चित्रवर्णांका मण्डप बनावे ॥ ९५ ॥ उसमे चार द्वार बनाकर केलेके खंभे तथा इक्षुदण्डके साथ-साथ तोरण लगावे ॥ ९६ । उसमे अनेक प्रकारके घंटा किंकिणी आदि बाज बाँधकर उसका शृंगार करे । उसे चित्र-विचित्र ध्वजा, वितान, शोभनाके द्वार आदिसं सुसज्जित करे। इसके अनन्तर रामतोभद्रके बीचमे जलपूर्ण कलशपर ताम्रका पात्र रखकर नवायतनके चिह्नसे चिह्नित सीता समेत रामका पूजन करे ॥ ९७-९९ ॥ श्री वत्स्की सुवर्णमयी ९.पन्मूर्ति बनवाना चाहिए । आठ पलकी सीतामूर्ति बनेगी ॥ १०० ॥ लक्ष्मण आदि-

६३६ | आनन्दरामायणे | [सर्ग ६

तस्याप्यर्धं तदधार्थं वित्तशाठ्यं न कारयेत् । षोडशैश्चोपचारैश्च पूजोक्ता निशि जागरः ॥१०२॥
दशम्यां प्रातरुत्थाय स्नात्वा सम्पूज्य राघवम् । राममंत्रेण हवनं कार्यं नवसहस्रकम् ॥१०३॥
तिलाद्यैः पायसाद्यैश्च नवांशेनाथ तत्स्मृतम् । तद्दशांशेन क्षीरेण तर्पणं हि प्रकामयेत् ॥१०४॥
तस्यापि च दशांशेन मार्जनं द्विजभोजनम् । कर्णमुद्रां हस्तमुद्रां वसने नवसू्त्रकम् ॥१०५॥
चित्राम्रमनुपमंगेय मुकुटं झर्झरीं तथा । कांस्यपात्रं भोजनस्य नवांशेन प्रपूरितम् ॥१०६॥
घृतपात्रं कांस्यमयं नवांशोपरि संस्थितम् । पादुके पुस्तकं दिव्यं यत्किंचिद्राघवस्य च ॥१०७॥
तांबूलं दक्षिणां चापि प्रत्येकं भूसुराय हि । अर्पयेत्सकलं चैवमेव सर्वान् समर्पयेत् ॥१०८॥
ततो गुरुं समभ्यर्च्य प्रणम्य च पुनः पुनः । तामर्चासपर्पयेन्मन्त्री गुरवे दक्षिणाम्बिताम् ॥१०९॥
ततो गुरुं प्रार्थयेच्च प्रणम्य च पुनः पुनः । मासे मासे नवम्यां तु सोद्यापनव्रतं मया ॥११०॥
यत्कृतं नव वर्षाणि तेन तुष्यतु राघवः । अग्रेऽपि यावज्जीवामि तावत्कालं करोम्यहम् ॥१११॥
व्रतानामुत्तमं चेदं तुष्ट्यर्थं राघवस्य च । गुरो त्वत्कृपया रामो मां प्रसीदतु सीतया ॥११२॥
एवं सम्प्रार्थ्य स्वीयं तं गुरुं नत्वा विसर्जयेत् । ततः स्वयं हि भुञ्जीत सुहृन्मित्रसुतादिभिः ॥११३॥
एवमुद्यापनं कृत्वा कार्यमग्रे व्रतं पुनः । मासे मासे राघवस्य न त्याज्यं सर्वथानरैः ॥११४॥
एकादशीव्रतं नित्यं यथा सङ्क्रियते नरैः । तथा मासवतं चेदं नित्यमेव स्मृतं बुधैः ॥११५॥
अशक्तेन यथाशक्त्या कार्यमुद्यापनं व्रतम् । उपोष्या नवमी शुक्ला सर्वदैव नृभिर्भुवि ॥११६॥
नवम्यां शुक्लपक्षे यो भुंक्तेऽन्नं मूढधीर्नरः । रौरवे कल्पपर्यन्तं तस्य वासः स्मृतो बुधैः ॥११७॥
एवं शिष्य त्वया यच्च पृष्टं तन्मे निवेदितम् । का नेच्छा श्रोतुमिच्छामि भो वदस्व वदामि ते ॥११८॥


की मूर्तियाँ पाँच-पाँच पल चाँदीकी बनवावे। यदि ऐसा करनेका सामर्थ्य न हो तो उसमें आधे वजनकी मूर्ति बनवाये और यदि वह भी न कर सके तो आधेके आधे वजनकी मूर्तियाँ बनवाना चाहिये, वह भी न हो सके तो उसके भी आधे वजनकी बनवाये, किन्तु कंजूसी न करे। षोडश उपचारोंसे पूजन तथा रात्रिको जागरण अवश्य करना चाहिए ॥१०१-१०२॥ दशमीको सवेरे उठकर स्नान और रामका पूजन करके नौ हजार हवन करे ॥१०३॥ हवन तिलसे, खीरसे अथवा नवांशसे करना उचित है। तदनन्तर हवनके दशांश दूधसे तर्पण करे, उसका भी दशांश मार्जन करे और मार्जनका भी दशांश ब्राह्मणोंको भोजन करावे। इसके अनन्तर हस्तमुद्रा तथा कर्णमुद्राके साथ वस्त्र, यज्ञोपवीत, चित्र सन, उत्तरीय वस्त्र, मुकुट, झारी, भोजन-के लिए नवांशसे पूर्ण कांस्यपात्र, घृतपात्र, इन सबोंके मध्य कांस्यमय पात्रमें नवांशप्रपर रखकर चरणपादुका, दिव्य आनन्दरामायणकी पुस्तक, ताम्बूल, दक्षिणा व मन्त्र बहुमूल्य प्रत्येक ब्राह्मणोंको दे ॥१०४-१०७॥ तदनन्तर गुरुका पूजन करके उसे एक गौ दे और दक्षिणा समेत वह पूजनसामग्री गुरुको अर्पण करे। १०८॥१०९॥ इसके बाद गुरुको बारम्बार प्रणाम करके कहे- हे गुरो ! महिने महिने उद्यापनके साथ मैंने जो नौ वर्षपर्य्यन्त रामव्रत किया है। उससे श्रीरामचन्द्रजी प्रसन्न हों। आगे भी जब तक जीवित रहूँगा, बराबर यह उत्तम व्रत भगवान्‌को प्रसन्न करनेके लिए करता रहूँगा। हे गुरो ! आपकी कृपासे मुझपर सीता और राम प्रसन्न हों ॥११०-११२॥ इस प्रकार प्रार्थना करके बाद अपने गुरुजीको प्रणाम करके उनका विदा करे। इसके बाद सम्बन्धियों, मित्रों और पुत्रादिकोंके साथ स्वयं भी भोजन करे॥ ११३॥ इस तरह उद्यापन करके महिने-महीने यह व्रत करता रहे, त्यागे नहीं ॥११४॥ जिस तरह लोग एकादशीका व्रत करते हैं। उसी तरह यह मासव्रत भी सदा करते रहना चाहिए ॥११५॥ यदि विशेष सामर्थ्य न हो तो अपनी शक्तिके अनुसार ही इसका उद्यापन करे। संसारके लोगोंको चाहिए कि सदा शुक्लपक्षकी नवमीको अवश्य उपवास किया करें ॥११६॥ जो मूर्ख मनुष्य शुक्लपक्षकी नवमीको अन्न खाता है, उसे एक कल्पतक रौरव नरकमें निवास करना पड़ता है। यह बात कितने ही विद्वानोंकी कही हुई है। ११७। फिर मंद्रभनें कहा-हे शिष्य ! तुमने जो पूछा, वह मैंने तुमसे कहा । अब और क्या सुनना चाहते हो, यह बतलाओ तो मैं कहूँ ॥११८॥

सर्गः ६] मनोहरकाण्डम् १३७

विष्णुदास उवाच
गुरो त्वया राघवस्य श्रीरामनवमीव्रतम् । मये मासे प्रकर्तव्यमिति प्रोक्तं ममाग्रतः ॥११९॥
केनाचरितं पूर्वं सिद्धिलब्धाऽथ केन हि । तन्ममं विस्तरेणैव वद कृत्वा कृपां मयि ॥१२०।
अन्यच्च प्रष्टुमिच्छामि तन्मे मां वक्तुमर्हसि । अशक्तेन नरेणेदं व्रतं कार्यं कथं महत् ॥१२१।

श्रीरामदास उवाच
सम्यक् पृष्टं त्वया शिष्य सावधानमनाः शृणु । आसीत्पुरा द्विजः कश्चित्केशाले राहव-परः ॥१२२॥
नाभूत्तस्य विवाहोऽत्र निर्धनस्य जनस्य च । नासीद्गृहं गद्हमपि न माता न पिताऽपि चः ॥१२३॥
हस्त्यैको नियमश्चासीद्दरिद्रस्य च तं शृणु । नित्यं प्रातः समुत्थाय कृतमालोनदीजले ॥१२४॥
स्नात्वा नदीसिकतायां सिकतावेदिका नव । कृत्वा तत्र जनकजासहितं रघुनन्दनम् ॥१२५॥
पत्रनिर्मित श्रीरामलिंगाम्रककरणमने । मध्यमयां वेदिकाया संस्थाप्य धातुनिर्मितम् ॥१२६॥
अष्टदिक्षु वेदिकासु मरुत्वदासने पृथक् । सजननी राघवस्य लक्ष्मणादीन्म्यवेशयत् ॥१२७।
ततः स राघवं प्राह राम राजीवलोचनम् । कर्तुमाशौचकं कम गन्तुमर्हसि सत्वरम् ॥१२८।
इत्युक्त्वा तं स्वयं पृष्ठे निवेश्य रघुनन्दनम् । कियद्दूरं रहा वृक्षखण्डे गत्वा द्विजोत्तमः ॥१२९॥
शर्वं तृणभुवि स्थाप्य तदग्रे पात्रमुत्तमम् । सजलमृत्तिकां चापि संस्थाप्य व जवन हि ॥१३०॥
किंचिद्दूरं स्वयं गत्वा स्थितवान् स कियत्क्षणम् गत्वाऽन्तिकं पुनर्हस्तौ पादमक्षालनादिकम् ॥१३१॥
मत्तोन्मृत्तिकाशौचं च तस्य स्वकरेण हि । दत्त्वाऽन्यपत्रतोयेन रामस्याचमनं ततः ॥१३२॥
दन्तकाष्ठेन तद्वान्मर्शोध्य भक्तिपूर्वकम् । गण्डूषार्थं जलं दत्त्वा कवोष्णं शीतलं पुनः ॥१३३॥
समप्र्यौचमनार्थं स वस्त्रेणास्यं प्रमाष्ट्जयन् । संमार्ज्य हस्तौ पादौ च गात्रस्य वामया द्विजः ॥१३४॥
त विगृह्य पुनः पृष्ठे महीसूनुः शनैः शनैः । सिकतावेदिकायां च पूर्वस्थाने न्यवेशयत् ॥१३५॥
एवं सीतां लक्ष्मणं च भरतं लक्षणातजम् । सुग्रीवादीन् पृथक् नीत्वाऽवश्यकार्यान्यकारयत् ॥१३६॥

विष्णुदासने कहा-हे गुरो अभी आपने मुझसे कहा है कि चैत्रमास में श्रीरामनवमी व्रत करना चाहिए ॥११९॥ इस व्रतको किसने किया था और इसके प्रभावसे किसको सिद्धि प्राप्त हुई थी कृपा करके यह विस्तारपूर्वक हमे बतलाइये ॥१२०॥ हाँ, एक बात मैं आपसे और पूछना चाहता हूँ। वह यह कि जो प्राणी अशक्त है वह यह व्रत कैसे करे ? ॥१२१॥ श्रीरामदासने कहा हे शिष्य ! तुमने बहुत अच्छा प्रश्न किया है, सावधान मनसे सुनो । एक समय रत्न (केरळ) देशमे राघका भक्तिमे तत्पर एक ब्राह्मण रहा करता था ॥ १२२ ॥ दीनताके कारण न उसका ब्याह हुआ था, न घर द्वार था और न माता-पिता ही थे । १२३ । किन्तु उस दरिद्रका एक नियम था, उसे सुनो। वह प्रतिदिन सवेरे उठकर तो एक सुन्दर माला बनाता। फिर नदीमें स्नान करके बालूमें ही वेदियां बनाकर उसपर पत्र निर्माण करके श्रीरामलिंगाम्रके सम्दर मध्यवेदमें धातु-निर्मित रामकी प्रतिमा बैठाकर रघुवंगके मसननीके आगे और राम लक्ष्मण आदिको बिठलाता था ॥१२४। १२५॥ ।। १२६ ।। १२७ । इसके बाद राजीवलोचन रामसे कहता- हे राम ! मैं आपका पूजन करूंगा, इसलिए कृपा करके पधारिए ॥ १२८ ॥ ऐसा कहकर रामको अपनी पीठपर लादता और कुछ दूर एकान्तकी झाड़ियों-में ले जाकर किसी घास उगी हुई जगहपर बिठलाता । उनके आगे जलसे भरा हुआ उत्तम पात्र और मृत्तिका रखकर स्वयं वहांसे कुछ दूरीपर जाकर बैठता और थोड़ी देर बाद लौटकर आता तो अपने हाथोंसे उनका पादप्रक्षालन और मृत्तिकाशुद्धि आदिकराता । फिर एक दूसरे पत्रके द्वारा जल देकर रामको कुल्ले कराता था ॥ १२९-१३२ ॥ तदनन्तर काष्ठकी दातूनसे उनके दाँत माँजकर पहले कुछ गरम और बादमें शीतल जलसे कुल्ले करवाता था । इसके बाद तौलियेसे उनके मुंह आदि पोंछकर हाथपैर आदि पोंछता और फिर अपनी पीठपर लेकर धीरे-धीरे सिकताकी बनी हुई वेदिकापर बिठाल दिया करता था ॥ १३३-१३५ ॥ इसी तरह सीता, लक्ष्मण, भरत, शत्रुघ्न और सुग्रीव आदिको पृथक्-पृथक्

६३८ आनन्दरामायणे [ सर्गः ६

ततः पृथक्चोद्वर्त्तनं तैलादङ्गान्निधाय सः। नीरेणस्नापयत् सर्वान् कृत्वा चोष्णंतान्यपि ॥१३७॥
दत्तौ भुजादित्रणे वस्त्रार्थं च पृथग्ददौ। ततः पत्रैः फलैः पुष्पैर्लब्धैःस्नानार्च्चनक्रमात् ॥१३८॥
पचः स स्थूलव्रीहीणां कुर्वोदनमनुत्तमम्। स्नात्वा माध्याह्निकं कृत्वा पुनःसम्पूज्य राघवम् ॥१३९॥
दत्त्वौदनस्य नैवेद्यं वैश्वदेवं विधाय च। किञ्चिद्भिक्षामतिथये दत्त्वान्नाण्डजडिकाम्॥१४०॥
दत्त्वा पृथक्पृथक् विप्रश्चक्रे रामाज्ञयाऽशनम्। ततो रामं पुनः पृष्ठे समारोहयददरात् ॥१४१॥
ततः सीतां ततः सर्वान् लक्ष्मणादीन्क्रमेण हि। पूजोपकरणं सर्वं पेटिकायां विधाय सः ॥१४२॥
कृत्वा तां पेटिकां पृष्ठे जगामाथ शनैःशनैः। स वनागमोपवनं गत्वा रामं वचोऽब्रवीत् ॥१४३॥
राम राजीवपत्राक्ष वनागस्रादिकौतुकम्। जानकीसहितः पश्य नानांडजम्गादिकान् ॥१४४॥
ततो ययौ ग्रामहट्टे दर्शयन्कौतुकं विभुम्। संमर्दं ताडयामास मार्गार्थं यान् स यष्टिना॥१४५॥
तेऽपि तत्कौतुकाविष्टा जनाः कोपं न मेनिरे। एवं नाना कौतुकानि दर्शयामास राघवम् ॥१४६॥
ततः शून्ये तृणगृहे रामं तानवतार्य च। काष्ठनिर्मितपर्यङ्के कारयामास निद्रितान् ॥१४७॥
ततो देशाड्ढमध्ये गत्वा स ब्राह्मणोत्तमः। याचया तण्डुलान् तैलं घृतं शाकं फलानि च ॥१४८॥
नागवल्लीदलादीनि कस्तूरीं कुङ्कुमादिकम्। लब्ध्वा तामग्रय किञ्चिद्द्रव्यं समानिकं ययौ ॥१४९॥
तदुग्रमरामिन् सर्व ये ये हट्टे स्थिता जनाः। स्वस्नानान्न्यवमत्वत्तस्तस्मै द्विजोत्तमम् ॥१५०॥
भारामनिष्ठं च दृष्ट्वा ददुस्तद्याचितं मुदा। विप्रः शून्यगृहे रामं रामप्रयं दीपमुत्तमम् ॥१५१॥
प्रज्वाल्योगारतिकं कृत्वा गन्धाद्यैः परिपूज्य च। वीजयामास रामादीन् पल्लवेन मुदान्वितः ॥१५२।
ततः स्तुत्वा मुहुर्जप्त्वा कृत्वा चापि प्रदक्षिणाः। चकार कीर्त्तनं वश्यमार्थः सन्मनुभिर्द्विजः ॥१५३॥

से जाकर शौचाविधि पूर्ण किया करता था । १३६॥ तदनन्तर राम सीता आदिक शरीरमे तेल लगाकर
वोट गरम जलसे स्नान करवाता । तदनन्तर भाजपत्र आदिके पत्ते कपड़ेके लिए प्रदान करता और
पत्र, फल, पुष्प आदि जो कुछ मिल जाता, उससे क्रमशः उनका पूजन किया करता था ॥ १३७॥ १३८ ॥
फिर मोटे चावलका उत्तम भात बनाता और स्नान तथा मध्याह्नकालका संध्या आदि क्रियायें कर लेनेके
बाद रघुनाथजीकी पूजा करता और बलिवैश्वदेव करके वह भातका भाग उनके सामने
रखता था । तदनन्तर उसमेंसे कुछ भक्तिदायक भिक्षार्थ, कुछ मछलियां और पक्षियोंके लिए कुछ शौचो तथा
चींटी आदिके लिए निकालकर रामकी आज्ञा पा मानकर स्वयं भोजन किया करता था । तदनन्तर
फिर रामको आदरपूर्वक पीठपर लादकर क्रमशः सीता-लक्ष्मण आदिको तथा पूजनकी सामग्री
पेटामें भरकर पटा बगलमे दबाता और सबको पीठपर बैठाकर यहाँसे चलता था । इसके बाद
किसी सुन्दर बगीचामें पहुंचकर रामसे कहता -हे राजीवलोचन राम ! सीताके साथ आप इस
बगीचेका तथा बगीचेमें रहनेवाले पशु-पक्षियोंका अवलोकन करिए ॥ १३९-१४४॥ इसके बाद
वह गाँववाले बाजारमें जाता और मदन भगवान्को वहांके कौतुक दिखाता था। उस समय भीड़मे
आवानके लिए रास्ता बनाते समय वह कियाका डण्डेसे मार भी देता तो कोई बुरा नहीं मानता था
इस तरह वह नित्य रामचन्द्रजीको नाना प्रकारके कौतुक दिखाया करता था ॥ १४५ ॥ १४६ ॥ इसके बाद
वह सूनी तृणशालामें ले जाकर उन लोगोको उतारता और काठकी खटाईपर सुला दिया करता
था ॥ १४७ ॥ तदनन्तर तुरन्त वह बाजारमें जाता और चावल, तेल, घी, साग, फल, फूल, पान, सुपारी,
कुमकूम तथा कुछ पैसे माँगकर अपन रामके पास लौट आया करता था ॥ १४८ ॥ १४९॥ उस ग्राममें रहनेवाले
अनेक प्रकारके व्यवसायोप लगे हुए लोग उसे अद्वितीय रामभक्त समझकर वह जो कुछ माँगता, सो दे दिया
करते थे । विप्र सूने घरमें पहुंचकर रामके आगे उत्तम दीपक जलाता, फिर आरती उतारता और धूप,
दीप, गन्ध आदिस उनकी पूजा करके किसी पल्लव आदिकी पंखा हिला करता था ।। १५०-१५२ ।। तत्पश्चात
वह रामको स्तुति, जप तथा प्रदक्षिणा करके आग कह आनवाले मंत्रा द्वारा हरिकीर्त्तन किया करता था।

सर्गः ३]
मनोहरकाण्डम्
६३९


ततस्तु याचितत्वेनैव वस्तूनि मिश्रितानि हि । पृथक्कृत्वा तु सर्वेषां त्रीन् भागांश्च चकार सः ॥१५४॥
द्वौ भागौ स स्वनिकटे स्थाप्यैकं भागमुत्तमम् । मित्रगेहे न्यासभूतं नवम्यर्थं चकार सः ॥१५५॥
ततः स्वयं द्वारमध्ये चकार शयनं द्विजः । पुनः प्रभाते चोत्थायाचम्य गीतादिभिः प्रभुम् ॥१५६॥
तालशब्दैः प्रबोध्यैाथ तान्पृष्ठे स्थाप्य पूर्ववत् । नदीतीरं ययौ विप्रः पूजयामास पूर्ववत् ॥१५७॥
एवं नित्यपूजनं च चकारादृतमानसः । नवम्यां च विशेषेण पूजयित्वाऽथ राघवम् ॥१५८॥
स्वयं चापोषणं कृत्वा स्वयं चक्रे सुकीर्तनम् । रात्रौ जागरण चापि राघवं पूज्य वै पुनः ॥१५९॥
चकार कीर्तनेनाथ नर्तनाद्यैः स्वयं कृतैः । ततः प्रभाते श्रीरामं दशम्यां परिपूज्य च ॥१६०॥
प्रतिपद्दिनमारभ्य नवरात्रेऽप्यथंकृतम् । आनन्दरामचरितपारायणमनुत्तमम् ॥१६१॥
तत्सम्माप्य पूजयित्वा पुस्तकं ब्राह्मणांस्त्वथ । निमंत्रितवान् समाहूय तेष्वेवैकं सपत्नीकम् ॥१६२॥
द्विजमाकारयामास ततः संचिततंदुलाः । मित्रगेहे न्यासभूतांस्तेषां कुर्वोदनं शुभम् ॥१६३॥
यथा संचितशाकादि तथा लब्धानि यानि सः । तानि सर्वाणि संस्कृत्य वराम्लीदीनि चाकरोत् ॥१६४॥
बालुकावेदिकायां वै मध्ये पत्नीयुतं द्विजम् । अष्टकोणेषु विप्रांस्तान्ष्ट अद्देश्य वै क्रमात् । १६५॥
षोडशैरुपचारैस्तान पूजयामास भक्तितः । रम्भादलेषु च ततो विस्तीर्णेषु द्विजोत्तमः ॥१६६॥
चकार तैः कृतैरन्नैः स मुदा परिवेषणम् । तदन्ने भोजने चक्रुस्तद्भक्त्याऽतिमुदान्विताः ॥१६७॥
ततो दत्त्वा सुताम्बूलं दक्षिणां तान् प्रणम्य च । विसर्जयामास विप्रांस्तांश्चक्रेऽशने द्विजः ॥१६८॥
एवं विप्रो मसि मासि नवायतनपूजनम् । नवम्याः पारणायाश्च दिवसे दशमीदिने ॥१६९॥
चकार नवनिप्रैस्तु यात्रो कृत्वाऽपि भक्तितः । एवं गतानि वर्षाणि नव तस्य द्विजन्मनः ॥१७०॥
एकदा श्रावणे मासि तद्ग्रामे सेनया नृपः । कार्थदद्यौ तदा विप्रः स्वस्थले निशि निद्रितः ॥१७१॥


था । कुछ देर बाद उन माँगकर लायी हुई वस्तुओंका तीन भाग करके दो भाग तो अपने पास रख लेता, बाकी एक भाग अपने निकटवर्ती मित्रके यहाँ नवमीके उत्सवके लिय धरोहरके तौरपर रख आया करता था । १५३-१५५ ॥ इन सब नित्य नियमोंसे निवटकर वह द्वारपर शयन करता और फिर सबेरे उठकर गीतापाठ आदिसे भगवान्‌की स्तुति करता हुआ ताली बजाकर राम आदिको जगाता और नित्य-नियमके अनुसार फिर उनकी अपना कंठपर लादकर नदीके तटपर पहुँच जाया करता और पूर्वोक्त विधिसे पूजन करता था ॥ १५६ ॥ १५७ ॥ इस तरह आदर भरे मनसे वह नित्य पूजन किया करता था किन्तु नवमीको उपवास करके विशेष उपकरणोंके साथ पूजन करके भली प्रकार कीर्तन और रात्रिके समय जागरण करता था ॥ १५८ ॥ १५९ ॥ फिर दशमीके दिन रामका पूजन करके प्रतिपदासे लेकर नवरात्र पर्यन्त आनन्दरामायणका पारायण करता था ॥ १६० ॥ उसे समाप्त करके नौ ब्राह्मणोंका पूजन करता था । तदनन्तर एक ब्राह्मणदम्पती को बुलाकर मित्रके घरमें इकट्ठा किये हुए तण्डुलसे बढ़िया भात बनाकर जो कुछ शाक आदि एकत्र हुआ उस भी भली भांति बना करके अच्छी तरह बालुकाकी बना हुई वेदीपर बीचमें उस सपत्नीक ब्राह्मणको बिठलाता और कोनोंमें उन आठ विप्रोंको बिठालकर षोडश उपचारोंसे भक्तिपूर्वक उनका पूजन करता था । तदनन्तर केलेके पत्तोंको उनके आगे बिछाकर उन बने हुए अन्नोंको बड़ी प्रसन्नताके साथ परोसता था और वे ब्राह्मण उसकी भक्तिसे गद्गद होकर बड़े प्रेमसे भोजन करते थे ॥ १६१-१६७ ॥ इसके बाद बढ़िया पान तथा दक्षिणा देकर उन ब्राह्मणोंको बिदा करता । तब स्वयं भी भोजन करता था । १६८ ॥ इस तरह वह ब्राह्मण प्रतिमासकी नवमी तथा दूसरे पारणवान दिन नौ ब्राह्मणोंमें नवायतनका पूजन किया करता था ॥ १६९ ॥ इस तरह उस ब्राह्मणके नौ वर्ष बीत गये ॥ १७० ॥ एक बार श्रावणके महीनेमें उसके यहाँ एक बड़ी सेना अपने साथ लिये एक राजा आ पहुँचा, किन्तु ब्राह्मण रात्रिके समय अपने घरमें पड़ा सो रहा था ॥ १७१ ॥

४१० आनन्दरामायणे [ सर्गः ६

एतस्मिन्नन्तरे वृष्टिर्पीडिता नृपसेवकाः। ग्रामे गेहानि विविशुः सुन्योगेद्ययुर्दश ॥१७२॥
अश्वारूढाः सद्यआस्ते द्वारमध्ये द्विजोत्तमम्। दृष्ट्वा विनिद्रितं प्रोचुर्द्विजोत्तिष्ठ जवेन हि ॥१७३॥
मार्गं देहि वयं दृष्ट्या पीडिताः स्मश्चिरं बहिः। गुल्मभेदैऽत्रस्यास्याम सुसुखाश्वाः ससेवकाः ॥१७४॥
तत्तेषां वचनं श्रुत्वा सभ्रयेण द्विजोऽब्रवीत्। रामचन्द्रः सीतयात्र निद्रितोऽस्ति स्ववंगुभिः ॥१७५॥
न वर्तेतेऽत्र युष्माकं स्थलं मन्यं वचो मम। गच्छध्वं नगरे नानास्थलान्यन्यानि मन्ति हि ॥१७६॥
तस्यस्य वचनं श्रुत्वा राजदूताः पुनद्विजम्। प्रोचुस्ते यद्यस्ति श्रीरामः सोऽपि निर्यातु वै बहिः ॥१७७॥
सीतया बंधुभिर्युक्तैः स्थलं नो देहि भो द्विज। पुनराह द्विजस्तान् स कथं रामं विनिद्रितम् ॥१७८॥
प्रबुद्धं वै करोम्यद्य निशायं राजसेवकाः। युष्म कं प्रार्थना त्वद्य क्रियते वै मया मुहुः ॥१७९॥
प्रणम्य विधिरूय गच्छध्वं वै स्थलांतरम्। ततस्तन्निग्रहं दृष्ट्वा तेऽतिवृष्ट्या प्रपीडिताः ॥१८०॥
तं विप्रं ताडयांबभूवुस्तदा प्राह द्विजोत्तमः। रामं बहिः करोग्यद्य तिष्ठध्वं राजसेवकाः ॥१८१॥
इत्युक्त्वाऽऽश्रम्य श्रीरामं भूसुरो वाक्यमब्रवीत्। रामोत्तिष्ठ बर्हिर्दृष्टाः स्थिताः सन्त्यश्वसंस्थिताः ॥१८२॥
तेषां दस्तु स्थलं देहि वय पाभो बर्हिनिशि। इत्युक्त्वा निजपृष्ठे गानारोहयन्म पूर्ववत् ॥१८३॥
सतः कृत्वा महाराशं वस्त्राटीनां द्विजोत्तमः। घृत्वा कक्षे तोयकुंभं ध्रुत्वा वामकरेण सः ॥१८४॥
यष्टिं धृत्वा सव्यहस्ते शनैर्द्वाराद्बहिर्ययौ। ते द्विजं तादृशं दृष्ट्वा भ्रांतं त मेनिर खलाः ॥१८५॥
ततो दृष्ट्वाऽतिवृष्टिं स गेहाप्राधा बहिर्दिनः। नश्रीमूस्तदा सथ्र्यो गेहे मविविशुः खलाः ॥१८६॥
ततोऽर्धनथमितो विप्रश्चिंतयामास चेतसि। पुराणे वायुपुत्रस्य मया सारं श्रुतं बहु ॥१८७॥
सन्सं तु मृषा तद्य किमन्पत्र प्रयोजनम्। इनि निश्चित्य विप्रः म क्रोधेन महता युतः ॥१८८॥
शीघ्रं घटं भुवि स्थाप्य वामहस्तेन मारुतेः। पुच्छं ध्रुत्वा क्षिपिपक्षमाकाशे वेगवत्तरः ॥१८९॥

इसी समय बरसातसे सताय हुए कुछ राजसेवक ब्राह्मणका घरको खाली समझकर द्वारपर पहुंचे ॥ १७२ ॥ वे समस्त सेवक घोड़पर सवार थे। द्वारपर पहुंचत ही ब्राह्मणको जगाते हुए उन्होंने कहा-हे ब्राह्मण ! जल्दी उठो, मुझ जगह दो। मैं बड़ी देरसे भींग रहा हूँ। इस धूप मग्न में अपने सेवकरे मौर घाड़ोके सत्य रहूंगा ॥ १७३ ॥ १७४ ॥ इस प्रकार उनका बात सुनकर भयदास्रैहक सच ब्राह्मणने कहा कि इस घरमें रामचन्द्रजी अपने बन्धुओंके साथ सो रहे हैं। यहाँ आप लोगक लिए जगह खाली नहीं है। मेरी इस बातको सच मानिएगा। नगरम चले जाइए। वहाँ आप लोगांको बहुत जगहें मिल जायेंगी ॥ १७५ ॥ इस प्रकार ब्राह्मणके वचन सुनकर मिपदूतोंने कहा कि यदि इस वक्त राम हैं तो उन्हे भी बाहर निकाल दो मौर हम लगाको ठहरनेके लिये जगह खाली कर दी। ब्राह्मणन कहा-हे राजसेवक सच कि राम सो रहे हैं तो उन्हें कैसे जगाऊं। मैं आप लोगंसि प्राथना करता हूँ कि दूसरी जगह चले जाइए। इस प्रकार ब्राह्मणका हठ देखकर उन वृष्टिपीडित राजसेवकोंने उसे मारा। ब्राह्मणने कहा-अच्छा, हे राजसेवको। ठहरिए, मैं अभी रामचन्द्रजीको बाहर किये देता हूँ । १७६-१८१ ॥ ऐसा कहकर उसने भाचमन किया और रामके पास जाकर कहा-हे राम ! उठिए। बाहर वे दुष्ट घुड़सवार आए हैं। आप उनको रहनेक लिए यह जगह खाली कर दीजिए, हमलोग रात्रोसत कहा दूसरे स्थानपर चले चले। ऐसा कहकर ब्राह्मणने रोजकी तरह उनको अपनी पीठपर लादा । १८२ ॥ १८३ ॥ इसके बाद उसने वस्त्रोंकी एक बड़ी गठरी बनाकर कांखमे दवाई, पानीका घड़ा बायें हाथमें लिया और दाहिने हाथमे छड़ी लेकर धीरे धीरे बाहर निकला। इस तरह संभागे करके जाते हुए ब्राह्मणको देखकर उन सिपाहियोंने समझा कि यह कोई पागल है ॥ १८४ ॥ १८५ ॥ विप्र बाहर निकला त देखा कि बड़े जोरोंमें दृष्टि हो रही है। ऐसी अवम्याम वह ब्राह्मण झुककर बारजके नीचे खड़ा हो गया और सिपाही घरमें घुस गये । १८६ ॥ अरे-गये जब वह गया होगय ही मन सोचने लगा कि मैंने तो पुराणोंमे सुना था कि हनुमान्जीमें बड़ा बल है ॥ १८७॥ लेकिन वे सब बातें झूठी हैं। ऐसा सोरकर उसने छड़ी दीवारसे सँटाकर खड़ी कर दी, बायें हाथके घड़ेका