सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

श्रीमदानन्द रामायण (९ काण्ड संपूर्ण - हिन्दी अनुवाद सहित)

Srimad Ananda Ramayana Hindi

महर्षि वाल्मीकि / अज्ञात द्वारा

स्रोत: Srimad Ananda Ramayana Complete 9 Kandas with Hindi Translation (उद्गम)

DevanagariHindipublished811 पृष्ठ

सर्गः १७ ] मनोहरकाण्डम् ७५३

सर्गः १७ ] मनोहरकाण्डम् ७५३


सप्तदशः सर्गः

( श्रीरामचन्द्रोपदिष्ट साररामायण )

श्रीरामदास उवाच

विष्णुदास त्वया यद्यत्पृष्टं तत्तन्मयोदितम् । रामाज्ञया तव प्रीत्याऽऽनन्दचारित्रमुत्तमम् ॥ १ ॥
रामेणैव ममास्येन त्ववोपदिष्टमादरात् । त्वय्यस्ति रामसंप्रीतिस्तस्माद्रामेण मे द्विज ॥ २ ॥
आज्ञापितं पूजनांते पुरा तव तपोबलात् आनन्दरामचरितं ममेदं मंगलप्रदम् ॥ ३ ॥
विष्णुदासाय विप्राय कथयस्वेति वै मुहुः । त्वदर्थे पूजनांते मे दर्शनं दत्तवान्निजम् ॥ ४ ॥
नवोत्तरशतश्लोकसाररामायणेन च पुरा मे ग्रथितेनात्र रामेण स्मारितोऽप्यहम् ॥ ५ ॥
श्रीराघवोपदिष्टेन महामंगलदेन च नवाधिकशतश्लोकसाररामायणेन च । ६ ।।
यद्यन्मया विस्मृतं च श्रुतं पूर्वकथानकम् यम तत्तच्चापि स्मारितं वाल्मीकिमुखनिर्गतम् । ७ ।।
तदौ मया विष्णुदास राघवस्य तृषा तव । शब्दे विमिस्राद्रामचरितन्मविविच्य च । ८ ।।
सारं सारं च कथितं महामंगलकारकम् ।

विष्णुदास उवाच

त्वथैतत्कथितं चेदमानन्दमंगलं मम ॥ ९ ॥
श्रीरामचरितं रम्यं मम तोषार्थमुत्तमम् । शतकोटिमितत्तत्किं कथितं च विविच्य च । १०॥
अथवा भारतखंडांर्तर्भागादुक्तं वदस्व तत् ।

श्रीरामदास उवाच

शतकोटिमितं कृत्स्नं मया रामायणं शुभम् ॥११॥
विविच्य ज्ञानदृष्ट्याऽत्र तवेदमुपदेशितम् । विदेपान्स्मारितं चापि साररामायणश्रवात् ॥१२.।
रामोपदेशिवाद्राम्यात्तत्तस्ते कथितं मया ।

विष्णुदास उवाच

शतकोटिमिते रामचरिते पाषकापहे ॥ १३॥
कति काण्डानि सर्गाश्च तन्मां वक्तुं त्वमर्हसि ।


श्रीरामदास कहा हे विष्णुदास ! तुमने मुझसे जो कुछ पूछा, सो मैंने कह सुनाया। यह समस्त आनन्दरामायण रामचन्द्रजीकी आज्ञासे अथवा यों कहो कि साक्षात् रामचन्द्रजीने ही मेरे मुखसे कहा है। तुम्हारे हृदयमें रामकी भक्ति है। इसलिये उस दिन पूजनके अन्तमें तुम्हारे तपोबलसे प्रसन्न होकर उन्होंने मुझे तुमको आनन्दरामायण सुनानेकी आज्ञा दी थी। उन्होंने कहा था -यह आनन्दरामायण महा मंगलकारी ग्रन्थ है, तुम इसे विष्णुदासको सुनाओ तुम्हारे ऊपर प्रसन्न होकर ही मैं पूजनके अन्तमे तुम्हें अपना दर्शन दे रहा हूँ। १-४ ॥ रामचन्द्रजीके स्मरण करानेपर ही मैंने एक सौ नौ श्लोकोंमें रामायणका सार सुनाया था। जिन-जिन कथानकोंको मैं भूल गयाथा। वे भी वाल्मीकिजीके मुखसे निकले रामायण द्वारा स्मरण होते गये ॥ ५-७॥ इसके बाद मैंने रामचन्द्रजीकी आज्ञासे रामायणके मुख्य-मुख्य अंश लेकर कहा है। विष्णुदास बोले कि आपने मुझे आनन्द देनेके लिये यह रम्य आनन्दरामायण कहा है तो कृपा करके अब यह भी बतलाइए कि सौ करोड़ सङ्ख्यात्मक रामायणसे आपने कहाँ कहाँसे क्या-क्या अंश लेकर कहा है? ॥८-१०॥ अथवा भारतखण्डसे कौन-कौन अंश लिये हैं ? श्रीरामदास कहने लगे-पूरी रामायण सौ करोड़ श्लोकोंकी है ॥ ११ ॥ ज्ञानकी दृष्टिसे विवेचना करके मैंने तुम्हें इसका उपदेश दिया है। हमें तो रामायणके सारका श्रवण

७४४ आनन्दरामायणे [ सर्ग १७


श्रीरामचन्द्र उवाच
नव लक्षाणि काण्डानि शतकोटिमिते द्विज ॥१५॥
सर्गा नवतिलक्षाश्च ज्ञातव्या मुनिकीर्तिताः । कोटीनां च शत श्लोकमानं ज्ञेयं विचक्षणैः ॥१६॥

विष्णुदास उवाच
गुरोऽहं श्रोतुमिच्छामि यत्त्वां श्रीरामवेण हि । उपदिष्ट मदर्यं हि साररामायणं शुभम् ॥१६॥
नवोत्तरशतश्लोकपरिमितं च मनोहरम् । तन्मे वदामृता पूर्ण परं कौतूहलं मम ॥१७॥

श्रीरामदास उवाच
सम्यक् पृष्टं त्वया शिष्य सावधानमनाः शृणु । साररामायणं तेऽद्य प्रोच्यते गणकीर्तितम् ॥१८॥
आविर्भूत्वा पूजनांते मऽग्रे भ्रातृभिः श्रिया । मां प्रोवाच मुहुर्यश्च प्रसन्नमुखपङ्कजः ॥१९॥

( अथ साररामायणम् )
श्रीरामचन्द्र उवाच
रामदास शृणुष्वाद्य यन्मां प्रोचुश्चने त्व । चरित्रं सकलं स्वीयं शपा तस्य भविस्तरम् ॥ १ ॥
विष्णुदासाय शिष्याय मद्भक्तिनिरताय च । कथयस्व यथाऽन्यच्च ज्ञानाद्दृष्टं यथाश्रुतम् ॥ २ ॥
यथा भारतखंडान्तर्मार्गे वापि त्वयेक्षितम् । स्मरणार्थं त्वहं किञ्चित्तद्व वक्ष्यामि सादरम् ॥ ३ ॥
पार्वतीशिवसंवादः सूर्यवंशार्थापार्थिवः । मन्वित्रोहिरणं लङ्कां रावणेन विसर्जनम् ॥ ४ ॥
दशरथविवाहश्च कैकेय्यै द्विवरार्पणम् । कैकेय्यै द्विजशापश्च वरदानकराय च ॥ ५॥
राज्ञः शापो वैश्यहत्या शृङ्गशृङ्गाश्रमोद्यमः । ऋष्यशृङ्गमनेत्रेतःप्रताशाद्वहिनाऽर्पितम् । ६ ॥
पायसं तद्विभक्ते च गृध्री भागं गिरौ नयत् । अंतर्गर्भा नृपान्यन्त्यासामासन्नदोहदाः ॥ ७॥
स्ततो भूम्या ब्रह्मणा ये प्रार्थनं मथराजिना चैत्रे मासि ममोत्पत्तिर्वधुमिश्र हनुमता ॥ ८॥
वालक्रीडा मन्कृता च व्रतवद्यनतो मम । वेदाभ्यासो वशिष्ठाच्च तीर्थयात्रा च वधुभिः ॥ ९ ॥


करनेसे ही बहुत-सी बातें याद आ गई थीं। उन्हींका रामका आज्ञासे मैंने तुम्हें सुनाया है ॥१२ । १३। विष्णुदासने पूछा उस शतकोटिसंख्यात्मक रामायणमें कितने काण्ड और कितने सर्ग हैं? सो कृपा करके हमें बतलाइए । श्रीरामदासने कहा—हे द्विज ! सौ करोड़ संख्यात्मक रामायणमें कुल नौ लाख काण्ड तथा नब्बे लाख सर्ग हैं ॥ १४ ॥ कुल मिलाकर उस रामायणन सौ करोड़ श्लोक हैं १५। विष्णुदासने कहा-हे गुरो ! अब मैं आपसे वह रामायण सुनना चाहता हूँ, जिसे स्वयं रामचन्द्रजीने आपको बतलाया था ॥ १६ ॥ जिसमें एक सौ नौ श्लोक हैं । कृपया अब मुझे वह सुनाइए । रसके सुननेके लिए मर हृदयमे बड़ा कौतूहल है । १७॥ श्रीरामदासने कहा—हे शिष्य ! तुमने बहुत अच्छा प्रश्न किया है। सावधान होकर सुनो । आज मैं तुम्हें वह साररामायण सुनाऊँगा, जिसे श्रीरामचन्द्रजान मुझसे कहा था । १८॥ एक दिन जब कि मेरा पूजन समाप्त हो गया था, तब भगवान अपने तीनों भाताओंके साथ मेरे समक्ष आये । उन्होंने प्रसन्न होकर यही साररामायण कहा था ॥ १९ । श्रीरामचन्द्रजीने कहा—हे रामदास ! मेरे चरित्रोंका जो सार अंश है सो तुमसे कह रहा हूँ। इसे विस्मृतक्षयसे तुम विष्णुदास नामके अपन शिष्यको सुनाना । क्योंकि वह मेरी भक्तिमे निमग्न है। इन चरित्रोंके अतिरिक्त तुमने अपन ज्ञानसे जो कुछ देखा सुना हो या भारतखंडमे देखा हो, वह सब भी उसे सुना देना, स्मरण रखनेके लिए कुछ चरित्र म तुम्हें बतला रहा हूँ । १-३ । शिव पार्वती-संवाद, आधे सूर्यवंशज राजाओका चरित्र, मेरे माता-पिताका हरण रावण द्वारा उनका लंका भेजा जाना, दशरथविवाह, कैकेयीको दो वरदान देना कैकेयीके लिए ब्राह्मणका शाप, वरदान देनेवाले विप्रको राजाका शाप, वैश्यहत्या, ऋष्यशृङ्गका ले लेका उद्यम, शृङ्गशृङ्कके प्रेम वसे अग्निद्वारा महार ज दशरथको पायस मिलना ॥ ४-६ । उसके हिस्से लगानेपर उनका एक भाग एक गृद्धीका पर्वतपर लेकर चली जाना, रानियोंका गर्भिणी होना, भूमिके साथ ब्रह्माका आकर मेरी स्तुति करना, मंथराकी उत्पत्ति, चैत्रमासमे अपने सब भाइयौँ तथा हनुमान्जीके साथ मेरी उत्पत्ति, मेरी की हुई बाललीलायें, मेरा यज्ञोपवीतसंस्कार, वसिष्ठके पास वेदाध्ययन

सर्गः १७ ] मनोहरकाण्डम् ७४५


विश्वमित्राद्धनुर्विद्या ताटिकामर्दनं वने । प्रारम्भो रणदीक्षायाः सुबाहोर्मर्दनं मखे ॥१०॥
मारीचक्षेपणं चापि ह्यहल्योद्धरणं मया । स्वयंवरं च शापश्च मुनिपत्न्याः सविस्तरम् ॥११॥
नौकापेन हि गङ्गायां मदङ्घ्रिक्षालनं कृतम् । शैवं धनुर्जा मदग्न्यन्यस्तं भग्नं सभागणे ॥१२॥
सीतोत्पत्तिश्च सीताया लङ्कागमननिर्गमौ । भ्रातॄणां मे विवाहश्च जामदग्न्यपराजयः ॥१३॥
दीपावल्युत्सवश्चापि नृपैः पथि महारथः । जीवनं भरतस्यापि मङ्गावि मुनिनेरितम् ॥१४॥
वृन्दाशापः पितुः श्लाघ्यं कैकेयीपूर्वकर्म च । ततो मन्दिनचर्या च गर्भाधानमहोत्सवः ॥१५॥
नारदाग्रे प्रतिज्ञा मे यौवराज्यार्थमुद्यमः । कैकेयीवरदानेन दण्डके गमनं मम ॥१६॥
दर्शनं गुहकस्यापि सीतावाक्यं च जाह्नवीम् । भारद्वाज-प्रमोदयोर्दर्शनं च गिरौ स्थितिः ॥१७॥
काकाक्षिभेदनं चापि राज्ञश्च मरणं दिवि । दर्शनं भरतस्यापि भरतस्य विसर्जनम् ॥१८॥
सीताभालेस्तिलकोऽरण्येऽनसूयाभूषणाऽर्पणम् । विराधमर्दनं मार्गे नानाऽऽश्रमविलोकनम् ॥१९॥
अगस्त्येशाय गुह्यस्य दर्शनं संभ्रमर्दनम् । विरूपणं शूर्पणखायाः खरादीनां प्रमर्दनम् ॥२०॥
सीतादेहविभागश्च मारीचस्य वधो मया । सीताया हरणं लङ्कां संगरश्च जटायुषः ॥२१॥
इन्द्रेण पायसं दत्तं सीतायै गिरिवीक्षणम् कबन्धमर्दनं मार्गे शबर्या पूजितस्त्वहम् । २२।
ततः सख्यं कपीन्द्रेण शिरशः क्षेपणं मया । छेदनं सप्ततालानां सर्पेण मालिका हृता ॥२३॥
बालेर्घातो मया तत्र सीताशुद्ध्यर्थमुद्यमः । हनुमताऽब्धितरणं लङ्कायां जानकीक्षणम् ॥२४॥
मंदोदरीसमुत्पत्तिर्वनपालादिमर्दनम् लङ्कादाहश्च देहान्तं कर्तुं सिद्धोऽभवत्कपिः ॥२५॥
जांबूनद्वृक्षशाखाकथाऽब्धेस्तरणं पुनः बहुमुद्रादर्शनं च सेतुबंधस्ततः परम् ॥२६॥
विभीषणाभिषेकश्च विश्वनाथकथा शुभा । गंधमादनेशाख्यानं संगरश्च ततः परम् ॥२७॥


आश्रमोंके साथ तीर्थयात्रा, विश्वामित्रसे धनुर्विद्याकी प्राप्ति, ताडकासंहार, रणदीक्षाका प्रारम्भ, यज्ञभूमिमें सुबाहुका मर्दन मारीचका समुद्रपार फेंका जाना, मेरे द्वारा अहल्याका उद्धार, सीतास्वयंवरमें गमन, अहल्याके शापकी विस्तृत कथा ॥७-११॥ गंगामें निषाद द्वारा मेरे पैर धोया जाना, परशुरामजीके द्वारा लाकर रखे हुए शङ्करजीका धनुष मेरे द्वारा तोड़ा जाना, सीताकी उत्पत्ति, सीताका लंका जाना और वहाँसे फिर वापस आना, मेरा तथा मेरे भ्रातओंका विवाह, परशुरामकी पराजय, । १२ ।। १३ ।। दीपावलीका उत्सव, रास्तेमें राजाओंके साथ महान् संग्राम, भरतका पुनर्जीवन, वृन्दाका शाप मेरे पिताकेपुण्य, कैकेयीके पूर्वकर्म, मेरी दिनचर्या गर्भाधानमहोत्सव, ॥ १४ । १५ ।। युवराज न बननेके लिए नारदके समक्ष मेरी प्रतिज्ञा, मुझे युवराजपदपर अभिषिक्त करनेकी तैयारियाँ कैकेयीके वरदानसे दण्डकवनगमन निषादके साथ वार्तालाप, गङ्गाजीके लिए सीताकी कुछ मनौतियां, भारद्वाज और वाल्मीकि ऋषिका दर्शन, चित्रकूट पर्वतपर निवास, जयन्तके नेत्रभेदन, अयोध्यामे महाराज दशरथका मृत्यु, भरतजीका दर्शन और विसर्जन ॥ १६-१८ ॥ वनमें मेरे द्वारा सीताके भालमें तिलक लगाया जाना, अनसूया द्वारा भूषाणार्पण, विराधमर्दन, अनेक आश्रमोंके दर्शन, ॥ १९ ॥ अगस्त्य और गुहके दर्शन सम्भ्रममर्दन, शूर्पणखाका विरूपकरण, खर आदि राक्षसोंका संहार, सीताके शरीरका विभाजन, मेरे द्वारा मारीचका वध, सीताहरण, रावण-जटायुसंग्राम, इन्द्र द्वारा सीताके लिए पायस प्रदान, कबन्धमर्दन, शबरी द्वारा पूजित होकर सुग्रीवके साथ मित्रता, दुन्दुभीके अस्थि-को फेंकना, सात तालोका भेदन सर्पद्वारा मालिकाहरण, मेरे द्वारा बालिका संहार, सीताका पता पानेके उद्योगकी तैयारियाँ, हनुमानजी द्वारा समुद्रलंघन, लंकामे जानकीजीका दर्शन मन्दोदरीकी उत्पत्ति-कथा, अशोकवनमें हनुमानजीके द्वारा राक्षसोंका मारा जाना, लङ्कादहन, हनुमानजीका शरीर त्याग करनेका आयोजन, ॥ २०-२५ ।। जाम्बूनद वृक्षकी शाखाका वृत्तान्त, पुनः सिन्धुसन्तरण, बहुमुद्रादर्शन, सेतुबन्धन, विभीषणका अभिषेक, विश्वनाथकी कथा, गन्धमादन पर्वतस्थ शिवजीका वृत्तान्त, राम-रावणसंग्राम, काल-

७४६ आनन्दरामायणे [ सर्गः १७

कालनेमिवधश्चाथ तथेरावणमर्दनम् । मैरावणमर्दनं च मया मंचकभंजनम् ॥२८॥
कुंभकर्णवधश्चापि मेघनादस्य मर्दनम् । ततो होमस्य विध्वंसस्ततो रावणमर्दनम् ॥२९॥
सीताया दिव्यदानं च स्वपुरीगमनं मम । रणदीक्षासमाप्तिश्च राज्याभिषेचनं मम ॥३०॥
उत्पत्ती शत्रुणादीनामिंद्रजेत्त्वपराक्रमः । मानभंगो रावणस्य बालिसुग्रीवजन्मनी ॥३१॥
वायुपुत्रजन्मकर्म वरदानं हनूमतः । शापोऽपि वायुपुत्राश्च ह्यगस्त्यस्य विसर्जनम् ॥३२॥
इति सारकाण्डम् ॥ १ ॥

गंगायात्रासमुद्योगः सरयूभेदनं ततः । मया स्वबाणरेखा च सीतावाक्यविसर्जनम् ॥३३॥
कुंभोदरस्य वाक्येन पृथ्वीयात्रा मया कृता । कुमारीवरदानं च सुरभी केन मेऽर्पिता ॥३४॥
चिंतामणेः शिवाल्लाभस्ततोऽयोध्याप्रवेशनम् ।
इति यात्राकाण्डम् ॥ २ ॥

आरंभो वाजिमेधस्य पृथ्व्यां वाजी विमोचितः ॥३५॥
तुरगाय ससैन्याय मार्गदानं तु गंगया । पृथ्वीप्रदक्षिणां कृत्वा वाहेरश्वस्य प्रवेशनम् ॥३६॥
तमसातटशाला च कुंभोदरप्रदर्शनम् । अष्टोत्तरशतं नाम्नां मम स्तोत्रं मुनेरितम् ॥३७।
दिनचर्याध्वजारोपावभृथोत्सवो मम । सीतादानं च तन्मुक्ती रामतीर्थादिवर्णनम् ॥३८॥
ततो यज्ञसमाप्तिश्च दश यज्ञा विशेषतः ।
इति यागकाण्डम् ॥ ३ ॥

ततो मम स्तवराजः क्रीडाशालाप्रवर्णनम् ॥३९॥
पक्षिणां नवकं स्तोत्रं जानक्या वर्णनं मया । देहरामायणं पत्न्यै मया कथितमुत्तमम् ॥४०॥
दिनचर्या पुनर्मे हि सीतालंकारवर्णनम् । पक्वान्नानां च विस्तारो जलक्रीडा च सीतया ॥४१॥
मध्याह्निकं भोजनादि मम कर्मप्रवर्णनम् । द्विजपत्न्यै भूषणानां दानं जनकजाकृतम् ॥४२॥
रात्रौ नानास्थलेष्वत्र क्रीडाश्च विविधाः स्त्रियः । हवमषोडशमूर्तीनां श्यामांगं दानमर्पितम् ॥४३।


नेमिवध, ऐरावणमदन, मैरावणवध, मंचभञ्जन, कुम्भकर्णवध, मेघनादमरण, होमविध्वंस तथा रावणवध, ॥ २८-२९ । सीताकी शपथ अयोध्या पुनरागमन, रणदीक्षाकी समाप्ति, मेरा राज्याभिषेक, राक्षस आदि-की उत्पत्ति और मेघनादके पराक्रमकी कथा, रावणका मानभंग, बालि-सुग्रीवके जन्मकी कथा, वायुपुत्रके जन्म कर्मका वृत्तान्त, हनुमत्जीके लिए वरदान, हनुमान्जीके लिए शाप और अगस्त्यऋषिका विसर्जन, इतनी कथायें सारकाण्डमें कही गयी हैं ॥ १ । ३०-३२॥ गंगायात्राकी तैयारी, सरयूभेदन, मेरे द्वारा बाणकी रेखा खिचना, कुम्भोदरके वाक्यसे मेरी पृथ्वीयात्रा, कुमारीको वरदान, मेरे लिए ब्रह्मा द्वारा सुरभी-दानका वृत्तान्त ॥ ३३ ॥ ३४ । शिवजीके पाससे चिन्तामणिकी प्राप्ति और फिर अयोध्या वापस आना, ये इतनी कथायें यात्राकाण्डमें कही गयी हैं ॥ २ ॥ अश्वमेध यज्ञका आरम्भ, पृथ्वीप्रदक्षिणाके लिए घोड़ेका छोड़ा जाना, गंगाजीका मेरी सेना तथा घोड़ेके लिए रास्ता देना, समस्त पृथ्वी घूमकर बांडेका वापस आना, कुम्भोदर द्वारा तमसा-की तटशालाका अवलोकन, कुम्भोदर द्वारा कहा हुआ मेरा शतनामस्तोत्र, ॥ ३५-३७ ॥ मेरी दिनचर्या, ध्वजारोपण अवभृथोत्सव, सीतादान, रामतीर्थ आदिका वर्णन, यज्ञसमाप्ति और दस यज्ञोंका वर्णन, ये इतनी कथायें यागकाण्डमें कही गयी हैं ॥३॥ इसके बाद मेरा स्तवराज क्रीडाशालाका वर्णन, ॥ ३८ ॥ ३९ ॥ नौ पक्षियोंका स्तोत्र, मेरे द्वारा जानकीकी शोभाका वर्णन, मेरे द्वारा सीताके लिए देहरामायणका वर्णन ॥ ४० ॥ मेरी दिनचर्या, सीताके अलङ्कारोंका वर्णन, पक्वान्नोंका विस्तार और सीताके साथ जलक्रीडा ॥ ४१ । तदनन्तर भोजन आदि मेरे मध्याह्नकालीन कर्मोंका वर्णन, सीताजीके द्वारा विप्रपत्नीके

सर्गः १७] मनोहरकाण्डम् ७४७


ततो निजेष्टपत्न्यै च वरदानं मयाऽर्पितम् । गुणवत्यै वरदानं पिंगलायै वरार्पणम् ॥४४॥
सीतायाः प्रत्ययार्थं च दिव्यदानं मया मुदा । कुरुक्षेत्रेऽगस्त्यपत्नया संवादे जानकीजयः ॥४५॥
इति विलासकाण्डम् ॥ ४ ॥

सीताया दोहदार्थं हि क्रीडाऽऽम्रादिषु कृता । सीमन्तोन्नयनादीनि नानाकर्माणि वै ततः ॥४६॥
विसर्जितश्च जनको वाल्मीकेराश्रमं नया । सीतया द्वे निजे रूपे कृते मद्वाक्यगौरवात् ॥४७॥
अंगुष्ठयोग्ये लिखितः कैकेय्या रावणो महान् । लोकानां रजकस्यापि ऽपवादाद्विदेहजा ॥४८॥
मया त्यक्तोपपुत्रा त्यक्ताऽऽनीताश्च बह्रृचः । गुरुरूपेण पुत्रस्य कृतं गत्वा तु जातकम् ॥४९॥
अश्वया मया गत्वा कृताः क्षोद्रास्त्वनिष्टटे । वाल्मीकिना लवानां च ततः पुत्रः कृत परः ॥५०॥
तयोः कृतं तु मुनिना रामरक्षाभिमंत्रणम् । कमलानां च हरणे लवस्य विजयो महान् ॥५१॥
रामायणस्य श्रवणं पुत्राभ्याञ्च मयाऽध्वरे । युद्धं लवकुशं चाथ बलैस्तस्याभिपवनम् ॥५२॥
मम युद्धं सुतेनाथ सीतायाः शपथस्ततः । सीतया मण्डपं चापि विशन्त्या भूतले पुनः ॥५३॥
ततो ऽश्वमेधमाप्नित्य बन्धुपुत्रजनिस्ततः । बालक्रोडापनयनं वेदानां ग्रहणं क्रमात् ॥५४॥
बालानां शुभचिह्नानि सीतायाः पुत्रलालनम् । सर्वेषां व्रतबन्धाश्च तेषां यात्रास्ततः परम् ॥५५॥
इति जन्मकाण्डम् ॥ ५ ॥

भूरिकीर्तेः पतिंकरण मन्पुर गमनं मम । स्वप्रभाऽऽदीन्पुपुत्रीणां दर्शनार्थं तदा मम ॥५६॥
वन्दितोऽहं नृपैः सर्वैस्तदा राजमन्त्रांगणे । क्रमेण वर्णनं चापि पार्थिवानां हि नदया ॥५७॥
कुशकण्ठे चम्पिकया रत्नमाला विसर्जनम् । क्रमेण वर्णनं चात्र पार्थिवानां सुन्दया ॥५८॥
सुमत्य रत्नमालाया लवकुण्ठे विमर्जनम् । उत्साहोऽथ विवाहस्य नानासम्मानपूर्वकः ॥५९॥
गमनं हि स्नुषाभ्यां च सीतया त्वपुरीं मम । निर्हदो जलदेवीनां बालकानां प्रमोचनम् ॥६०॥


लिए भूषणदान, बहुत-सी स्त्रियोंके साथ रात्रिके समय क्रीड़ा और सुवर्णमयी षोडश स्त्रियोंका दान, देवपत्नियोंके लिए मेरा वरदान, गुणवती और पिङ्गलाके लिए वरदान ॥ ४२-४४ ॥ सीताके विश्वासार्थ मेरी शपथ, कुरुक्षेत्रमें अगस्त्यकी पत्नीके साथ बातचीतमें जानकीकी विजय इतनी कथायें विलासकाण्डमें वर्णित हैं ॥ ४५ ॥ ४ ॥ सीताकी गर्भकालीन इच्छा पूर्ण करनेके लिए बागेच आदिमे विहार, सीमन्तोन्नयन आदि विविध संस्कार, मेरे द्वारा राजा जनकको वाल्मीकिके आश्रमपर भेजा जाना, मेरे कहनेसे सीताका दो रूप धारण करना, ॥ ४६ ॥ ४७ ॥ सीताके अङ्गुष्ठके अनुसार कैकेयी द्वारा रावणका पूरा स्वरूप बनाया जाना, अपनी प्रजाके कतिपय लोगों और एक धोबीके मुखसे अपनी निन्दा सुनकर मेरे द्वारा सीताका परित्याग और उनकी मुद्रा काटकर मँगवाना, गुरुरूपसे बाल्मीकिके आश्रमपर पहुंचकर । अपनेका जातकर्म संस्कार करना, मङ्गलजाके तटपर मेरे द्वारा सौ अश्वमेध यज्ञ सम्पादित होना, वाल्मीकि द्वारा जल-बिन्दुओंसे लव नामक दूसरे पुत्रकी सृष्टि होना, फिर उन दोनों बच्चोंका वाल्मीकि द्वारा रामरक्षामन्त्रसे अभिमन्त्रित होना कमलहरण करते समय लवकी एक बड़ी विजय ॥ ४८-५१ ॥ यज्ञभूमिमे लवकुशके मुखसे मेरा रामायणश्रवण, उनके साथ मेरे सैनिकोंका युद्ध और अश्वके बहाने लवको छल कराया जाना, मेरे साथ कुशका संग्राम, सीताकी शपथ, पृथ्वीमे प्रवेश करती हुई सीताको मेरे द्वारा पुनः ग्रहण करना, यज्ञाभिसम्पादन, मेरे भ्राताओंकी पुत्रोत्पत्ति, बच्चोंकी बालक्रीडा, बच्चोंका उपनयनसंस्कार, बच्चोंका वेदाध्ययन, बालकोंके शुभ चिह्नोंका वर्णन, सीता द्वारा पुत्रोंका लालनपालन, सब पुत्रोंका व्रतबंध (उपनयन संस्कार) ॥ ५२-५५ ॥ ये इतनी कथायें जन्मकाण्डमें हैं ॥ ५ ॥ भूरिकीर्तिकी पुत्रीके स्वयंवरका समाचार पाकर मेरा प्रस्थान, उस पुत्रीको स्त्रियोंकी मेरे दर्शनके लिए व्यग्रता, वहाँके सब राजाओंका मेरी वन्दना करना, नन्दा द्वारा सब राजाओंकी शोभा और वैभवका वर्णन, चम्पिकाका कुशके गलेमें रत्नमाला डालना, सुमति द्वारा लवके कण्ठमें माल्यार्पण,
४९ विविध सम्मानपूर्वक विवाहोत्सव, होना और अपनी पुत्रवधुओंके साथ रामका अयोध्याको लौटना, जलदेवी द्वारा

७४८ | आनन्दरामायणे | [ सर्गः १७

सर्वेषां तु विवाहाश्च पृथक् पुत्रगृहाणि हि । कान्तिपुर्याश्च मदनसुन्दरीहरणं ततः ॥६१॥
यूपकेतोर्विवाहश्च पौत्राणां गणना ततः । पौत्रीणां गणना चापि सर्वैः सौख्यं ततो मम ॥६२॥

इति विवाहकाण्डम् ॥ ६ ॥

सहस्रनामस्तोत्रं मे कल्पवृक्षसुहृद्द्रुमौ । समानीतौ मया स्वर्गाद्भवं दुर्वाससेऽगणात् ॥६३॥
मत्कृष्णोपासकयोश्च संवादश्च परस्परम् । काकाय वरदानं च शतस्त्रीणां वरार्पणम् ॥६४॥
स्थानान्युक्तानि निद्रायै कृतः क्रोधोऽनुमादिषु । शतशाखो रावणस्य पौण्ड्रकस्य वधोऽपि च ॥६५॥
सीताया विरहो जातो हतश्च मूलकासुरः । सीतायाश्च स्तुतिः केन लङ्कायां च प्रवेशनम् ॥६६॥
लङ्कायाः परितश्चापं भ्रामयित्वा पुरीं गतः लाभः कपिलवाराहमूर्तेर्दत्ता च बन्धवे ॥६७॥
लवणासुरघातश्च मधुरायां निवेशनम् । पुत्राणां राज्यभागश्च सप्तद्वीपजयो मया ॥६८॥
यतिशूद्रगृध्रशिक्षा सप्तप्रेतसुजीवनम् शूद्राणां वरदानं च द्विजस्त्रीणां वरार्पणम् ॥६९॥
षोडशस्त्रीसहस्राणां वराश्च मृगया मम कालिंद्यै वरदानं च पिप्पलं छेत्तुमुद्यमः ॥७०॥

इति राज्यकाण्डं पूर्वार्धम् ॥ ७ ॥

वाल्मीकेर्वचनाद्धास्यं कर्तुमाज्ञापितं जनान् । आश्विनीकुमाराभ्यां गणयोश्च परस्परम् ॥७१॥
ब्रह्मणा ऽऽवताराणां वर्णनं च पृथक्कृतम् । जन्मत्रयं च वाल्मीकेर्वरदानस्मृतिर्मम ॥७२॥
मद्राज्यवर्णनं पश्चाद्धेमायाश्च स्वयंवरम् । चित्रांगदेन संग्रामः कथा कंकणयोस्तथा ॥७३॥
लवस्य जीवदानं च राममुद्रा सविस्तरा । रामनाथपुरदानं विप्रैर्दृष्टश्च मारुतिः ॥७४॥
दिनचर्या मम ततः स्वल्पसंततिकारणम् । कर्णध्वनेः कथा चापि चेऽवतारेष्वयं वरः ॥७५॥
पत्राग्रं श्रीरामेति लेखनस्य न कारणम् । सुगुणायै वरदानं द्वे रूपे च मया धृते ॥७६॥
तुलसीपत्रसद्भिश्च रामायणश्रुतेः फलम् । सुपुत्रजीवदानं च संग्रामश्च यमेन हि ॥७७॥


बच्चोंका निग्रह और मेरे द्वारा उनका उद्धार ॥ ५९-६० ॥ सब बच्चोंका विवाह, सब बालकोंके लिए अलग-अलग गृहनिर्माण, कान्तिपुरीसे मदनसुन्दरीका हरण, यूपकेतुका विवाह मेरे पोतों और पोतियोंकी गणना, सब लोगके साथ मेरा सौख्यवचन, ॥ ६१ ॥ ६२ ॥ ये इतनी कथायें विवाहकाण्डम कही गयी है ॥ ६ ॥ मेरा सहस्रनामस्तोत्र, मेरे द्वारा कल्पवृक्ष और पारिजातका स्वर्गस अयोध्या लाया जाना, मेरे और कृष्णके उपासकका संवाद, कौएके लिए मेरे द्वारा वरदान, सौ स्त्रियाके लिए वरदान, अपने अनुचर मन्दिर काध, निद्राके लिए स्थानकथन, शतमुख रावण तथा पौण्ड्रका वध, मेरा और सीताका विरह, मूलकासुरका वध, ब्रह्मा द्वारा सीताकी स्तुति और मेरा लंकामे प्रवेश, ॥ ६३-६६ ॥, लंकाको चारो ओर धनुषकी रेखा बनाकर अपनी पुरीको प्रस्थान, बन्धुके लिए कपिलवाराहको मूतिका दान, लवणासुरका वध, मथुर में प्रवेश, पुत्रोके लिए राज्यविभाजन, मेरे द्वारा सातों द्वीपोंकी विजय यति-शूद्र और गृध्रका न्याय, सप्त प्रेतोंका पुनर्जीवन शूद्रोंको वरदान, द्विज स्त्रियोंके लिए वरार्पण, सोलह हजार स्त्रियोंके लिए वरदान, मृगयावर्णन, कालिन्दीके लिए वरदान, पोपल वृक्ष काटनेके लिए उद्योग ॥ ६७-७० । य इतनी कथायें राज्यकाण्डके पूर्वार्द्धमे वर्णित है ॥ ७ ॥ मेरे द्वारा हास्यपर प्रतिबन्ध, वाल्मीकिके परामर्शानुसार लंगोंको हंसनेक लिए मेरे द्वारा आज्ञा दिया जाना, अश्विनोकुमारों और मेरे गणमें परस्पर शापप्रदान, ब्रह्माजीके द्वारा मेरे अवतारोंका वर्णन, वाल्मीकिके वरदानसे तीन जन्मोंतकका स्मरण रहना, मेरे राज्यका वर्णन, हेमाका स्वयंवरवर्णन, चित्रांगदके साथ सङ्ग्राम, दोनों कंकणोंकी कथा, लवको जीवनदान, सविस्तार राममुद्राका वर्णन, रामनाथपुरका दान, विप्रों द्वारा हनुमान्जीका दर्शन ॥७१-७४॥ मेरी दिनचर्या, स्वल्प सन्ततिका कारण, कर्णध्वनिकी कथा, अन्य अवतारोम एक विशेष वरदान, पोथीक पन्नेकी अगलमे "श्रीराम' यह लिखनेका कारण, मगुणायै वरदान, मेरा दी रूप धारण करना ॥७५॥ ३६॥ तुलसीपन-