गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
कण्डिका ९ ॥ नाभानेदिष्ठ, बालखिल्य, वृषाकपि और एवयामरुत्
५१८ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० ९ ॥
मिति । स होवाच, छन्दस्त्विदमु माध्यन्दिनं, सातिजागतं वातिजागतं वा स
उ मारुतो मैवं संसृष्टेति [ शंसिष्टेति ] । स होवाच, अरमच्छावाकेत्यथा-
स्मिन्ननुशासनमीषे । स होवाच, इन्द्रमेष विष्णू न्व्यङ्गानि शंसति, अथ त्वं होतु-
रुपरिष्टाद्रौद्रिया धाय्या, या पुरस्तान्मारुतस्य सूक्तस्याप्यस्यधा इति । तथेति ।
तदप्येतर्हि तथैव शस्यते, यथा षष्ठे पृष्ठ्याहनि । कल्पत एव यज्ञः, कल्पते यज-
मानस्य प्रजापतिः, कथमत्राशस्त एव नाभानेदिष्ठो भवति । अथ बालखिल्याः शंसति,
रेतो वा अग्रेऽथ प्राणाः एवं ब्राह्मणाच्छंस्यशस्त एव नाभानेदिष्ठो भवति । अथ
वृषाकपिं शंसति, रेतो वा अग्रेऽथात्मा, कथमत्र यजमानस्य प्रजापतिः, कथं प्राणा
अवरुद्धा भवन्तीति । यजमानं वा एतेन सर्वेण यज्ञक्रतुना संस्कुर्वन्ति, स यथा गर्भो
योन्यामन्तरेव१ सम्भवच्छेते, न ह वै सकृदेवाग्रे सर्वं सम्भवति, एकैकं वाऽङ्गं
सम्भवति । सर्वाणि चेत्समानेऽहनि क्रियेरन्, कल्पत एव यज्ञः, कल्पते यजमानस्य
प्रजापतिः । अथ हैव एवयामरुतं होता शंसेत्, तस्यास्य प्रतिष्ठा, तस्या एवैनमन्ततः
प्रतिष्ठापयति प्रतिष्ठापयति ॥ ६ ॥
कण्डिका ९ ॥ नाभानेदिष्ठ, बालखिल्य, वृषाकपि और एवयामरुत्
सहचरणों का वर्णन तथा बुडिल और गोश्रल के प्रश्नोत्तर ॥
-.. (तानि वै एतानि सहचरणानि इति आचक्षते, यत् नाभानेदिष्ठः, बालखिल्यः,
वृषाकपिः एवयामरुत्, तानि सह वा शंसेत्, सह वा न शंसेत् ) वे ही यह सहचरण
[एक दिन में बोले गये सूक्त] हैं, ऐसा वे [ ब्रह्मवादी ] कहते हैं, जो नाभानेदिष्ठ, बालखिल्य,
वृषाकपि और एवयामरुत् [ क० ७] हैं, उनको अथवा वह एक साथ ही बोले, अथवा एक
साथ न बोले । ( यत् एषाम् अन्तरीयात्, तत् यजमानस्य अन्तरीयात् ) जो इनमें से कुछ
वह छोड़ दे, उससे यजमान का नाश करे । ( यदि नाभानेदिष्ठम्, अस्य रेतः अन्तरीयात् )
यदि नाभानेदिष्ठ को [ छोड़े ], इस के वीर्य को वह नष्ट करे, ( यदि बालखिल्याः, अस्य
प्राणान् अन्तरीयात् ) यदि बालखिल्यों को [ वह छोड़े ! ] इस के प्राणों को वह नष्ट
करे । ( यदि वृषाकपिम्, अस्य आत्मानम् अन्तरीयात् ) यदि वृषाकपि को [ वह छोड़े ]
वह इस के आत्मा को नष्ट करे । ( यत् एवयामरुतम्, प्रतिष्ठा वै एवयामरुत्, दैव्याः
च मानुष्याः च प्रतिष्ठायाः एव एनं तं श्रावयेत् ) यदि एवयामरुत् को वह छोड़े प्रतिष्ठा
ही एवयामरुत् है, दैवी [ दिव्य गुण वाली ] और मानुषी [ मननशीलों वाली ] प्रतिष्ठा से
ही इस [ यजमान ] को वह निकाल देवे । ( तानि सह वा शंसेत्, सह वा न शंसेत् )
उनको अथवा वह एक साथ ही बोले, अथवा एक साथ न बोले ॥
६-(सहचरणानि) एकस्मिन् दिने सह शंसनीयानि शिल्पसूक्तानि
(अन्तरीयात्) विच्छेदो भेदो भवेत् । विनाशयेत् (श्रावयेत्) श्रु गतौ ।
गमयेत् । च्यावयेत् (दैव्याः) देवसंबन्धिन्याः (मानुष्याः) मनुष्यसम्बन्धि-
१. योन्यामन्तरेव इत्यस्यानन्तरं जर्मनसंस्करणे “प्राणानस्यान्तरियाद्यदि वृषाकपि-
मात्मानमस्यान्तरियाद्यद्येव वा” इत्यधिकः पाठः ॥ सम्पा० ॥
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० ६ ॥ ५३१
( सः ह बुडिलः, आश्वितराः स्युः, विश्वजितः होता सन् ईक्षाञ्चक्रे एतेषां वै एषां
शिल्पानां सांवत्सरिके विश्वजिति होतुः द्वे उक्थे माध्यन्दिनम् अभि प्रच्यवेते ) वह
[प्रसिद्ध] बुडिल [त्यागी ऋषि] यह विचार कर, कि [यह लोग] बलवान् पुरुषों के तराने
वाले हों, विश्वजित् यज्ञ का होता होकर विचारने लगा—इन शिल्पों [नाभानेदिष्ठ आदि] के
संवत्सर रहने वाले विश्वजित् यज्ञ में होता के दो उक्थ माध्यन्दिन सवन पर होते हैं ।(हन्त,
अहम् इच्छम् एवयामरुतं शंसयानि इति, तत् ह तथा शंसयाञ्चक्रे ) हर्ष है—मैंने चाहा
है-मैं एवयामरुत् सूक्त बोलूं उसको उसने उसी प्रकार उच्चारण कराया । (तत् ह तथा
शंसमाने गोशलः आजगाम) तब ही वैसा बोले जाने पर गोशल [वेदवाणी का सेवक, ऋषि]
आ गया । ( सः ह उवाच, होतः कथा ते शस्त्रं विचक्रं प्लवते इति ) वह गोशल बोला-
हे होता ! कैसे तेरा स्तोत्र बिना पहिये चलता है। (किं हि अभूत् इति ) [ बुडिल बोला ]
क्या ही [ दोष ] हुआ है। ( एवयामरुत् अयम् उत्तरतः शस्यते [शंसति ] इति ) ।
[ गोशल बोला ] एवयामरुत् सूक्त को यह [ अच्छावाक ] उत्तर ओर से बोलता है । ( सः ह
उवाच, इन्द्रः [ ऐन्द्रः ] वै माध्यन्दिनः, कथा इन्द्रं माध्यन्दिनानि अनीकसि इति )
वही [ गोशल फिर ] बोला—इन्द्र देवता वाला ही माध्यन्दिन सवन है, कैसे इन्द्र को
माध्यन्दिन सूक्तों से तूने निकाला है । ( इन्द्रं माध्यन्दिनानि न अनीषाम् इति ) [बुडिल
बोला ] इन्द्र को माध्यन्दिन सूक्तों से मैंने नहीं निकाला । ( सः उवाच, इदम् उच्छन्दः
तु माध्यन्दिनं साति जागतं वा अतिजागतं वा ) वह [ गोशल ] बोला-यह छन्द तो
माध्यन्दिन के अवसान में जगती छन्द वा अतिजगती छन्द [ तो ठीक है, परन्तु ] ( सः उ
मारुतः, एवं मा संसृष्ट [ शंसिष्ट ] इति ) वह [ स्तोम ] मरुत् देवता वाला है, इस
प्रकार वह [ उसे ] न बोले । ( सः ह उवाच अरम् अच्छावाक इति, अथ अस्मिन् अनु-
शासनम् ईषे ) वह [ बुडिल ] बोला-हे अच्छावाक ! बस [ चुप रह ], क्योंकि इसमें
[ गोशल का ] अनुशासन मैं मानता हूं। ( सः ह उवाच एषः इन्द्रं विष्णू न्यङ्गानि
शंसति=शंसतु ) वह [ गोशल ] बोला—यह अच्छावाक इन्द्र को विष्णु के चिह्नों सहित
न्याः ( बुडिलः ) बुड त्यागे संवरणे च—इलच्, कित् । त्यागी । ऋषिविशेषः
( आश्वितराः ) अश्व—इञ् स्वार्थे+तृ तारण—अप् आश्वीनाम् अश्वानां
बलवत्पुरुषाणां तारकाः ( ईक्षाञ्चक्रे ) विचारितवान् (अभि) अभिलक्ष्य ( प्रच्य-
वेते ) प्रवर्तते ( हन्त ) हर्षोऽस्ति ( इच्छम् ) लङि आर्षरूपम् । ऐच्छम्
( शंसयाञ्चक्रे ) शंसनं कारितवान् ( गोशलः ) गो+श्रिञ् सेवायां—डप्रत्ययः, रस्य
लः । वेदवाणीसेवकः । ऋषिविशेषः ( कथा ) कथम् ( विचक्रम् ) चक्ररहितं
(प्लवते) गच्छति प्रवर्तते (उत्तरतः) उत्तरस्यां दिशि ( अनीकसि ) णीञ्
प्रापणे—लुङ्, आर्षम् । अनैषीः । प्रेरितवान् असि ( अनीषाम् ) लुङ्, आर्षम् ।
अनैषम् । प्रेरितवान् अस्मि ( साति ) ऊतियूतिजूतिसाति० ( पा० ३।३।६७ )
षो अन्तकर्मणि यद्वा षै क्षये—क्तिन्, विभक्तंलुक् । सातौ । अवसाने ( मा
संसृष्ट ) मा शंसिष्ट । शंसनं मा करोतु ( अरम् ) अलम् । पर्याप्तम् ( ईषे ) ईष
गतौ । गच्छामि । प्राप्नोमि ( विष्णूम् ) विष्णोः ( न्यङ्गानि ) लिङ्गानि (होतुः)
५२० गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० ६
मन्त्रों [ ऋ० ६ । २० । १-१३ जिसके दूसरे मन्त्र में विष्णु शब्द है और जो इन्द्र देवता
वाला है ] बोले । ( अथ त्वम् होतुः [ होत : ] उपरिष्टात् या रौद्रिया धाय्या, अस्य
मारुतस्य सूक्तस्य पुरस्तात् अपि धाः इति ) और तू हे होता ! अन्त में जो रुद्र देवता
वाली धाय्या है, [ उसको ] इस मारुत सूक्त के पहिले ही धारण कर । ( तथा इति ) ।
[ बुडिल बोला ] वैसा ही हो । ( तत् अपि एतर्हि तथा एव शस्यते, यथा षष्ठे
पृष्ठयाहनि ) वह अब भी वैसा ही बोला जाता है, जैसे पृष्ठयाह यज्ञ के छठे दिन ॥
( यज्ञः एव कल्पते, यजमानस्य प्रजापतिः कल्पते, कथम् अत्र नाभानेदिष्ठः
अशस्तः एव भवति ) यज्ञ ही समर्थ होता है और यजमान का प्रजापालक व्यवहार
समर्थ होता है, कैसे यहां नाभानेदिष्ठ स्तोम बिना बोला हुआ ही रहता है । ( अथ
बालखिल्याः शंसति, रेतः वै अग्रे अथ प्राणाः, एवं ब्राह्मणाच्छंसी [ ब्राह्मणाच्छंसिना ]
नाभानेदिष्ठः अशस्तः एव भवति ) फिर वह बालखिल्य ऋचायें बोलता है, वीर्य ही
पहिले है फिर प्राण हैं, इस प्रकार ब्राह्मणाच्छंसी करके नाभानेदिष्ठ स्तोम बिना बोला हुआ
ही होता है । ( अथ वृषाकपिं शंसति, रेतः वै अग्रे अथ आत्मा, कथम् अत्र यजमा-
नस्य प्रजापतिः कथं प्राणाः अवरुद्धाः भवन्ति इति ) फिर वृषाकपि [वृषाकपि वाले स्तोम]
को वह बोलता है, वीर्य ही पहिले फिर आत्मा होता है, कैसे यहाँ यजमान का प्रजापालक
व्यवहार [ समर्थ होता हैं ], और कैसे प्राण रक्षित होते हैं । ( यजमानं वै एतेन सर्वेण
यज्ञक्रतुना संस्कुर्वन्ति, यथा सः गर्भः योन्याम् अन्तः एव सम्भवन् शेते ) [ उत्तर ] यज-
मान को ही इस सब यज्ञ कर्म से वे संस्कार युक्त करते हैं, जैसे गर्भ गर्भाशय के भीतर ही
उत्पन्न होता हुआ रहता है । ( सर्वं सकृत् एव अग्रे न ह वै सम्भवति, एकैकं वा अङ्गं
सम्भवति ) सब एक बार ही पहिले नहीं समर्थ होता, एक एक ही अङ्ग समर्थ होता है ।
( सर्वाणि चेत् समाने अहनि क्रियेरन्, यज्ञः एव कल्पते, यजमानस्य प्रजापतिः कल्पते )
जो सब [शिल्प स्तोत्र] एक दिन में किये जावें, यज्ञ अवश्य समर्थ होता है, और यजमान का
प्रजापालक व्यवहार समर्थ होता है । ( अथ ह एव एवयामरुतं होता शंसेत्, तस्य अस्य
प्रतिष्ठा, तस्यै एव एनम् अन्ततः प्रतिष्ठापयति प्रतिष्ठापयति ) फिर ही एवयामरुत्
स्तोम को होता बोले, उस [ यजमान ] की प्रतिष्ठा है, उस [ प्रतिष्ठा ] के लिए ही इस
[ एवयामरुत् स्तोम ] को अन्त में वह स्थापित करता है, वह स्थापित करता है ॥ ६ ॥
भावार्थः-मनुष्य यज्ञ के अङ्ग अङ्ग के विचार के साथ यज्ञ सिद्धि करके
प्रतिष्ठा पावे ॥ ६ ॥
विशेषः १-इस कण्डिका के लिये देखो पीछे क० ७ । ८ और ऐ० ब्रा० ५ । १५
और ६ । ३०, ३१ ॥
विशेषः २-संकेतित मन्त्रों में से दो मन्त्र यहाँ लिखते हैं, शेष वेद में
देखो-द्यौर्न य इन्द्राभि भूमार्यस्तस्थौ रयिः शवसा पृत्सु जनान् । तं नः सहस्र-
हे होतः ( धाः ) अधाः । धेहि ( प्रजापतिः ) प्रजातिः । जन्म ( अवरुद्धाः ) रक्षिताः
( संस्कुर्वन्ति ) संस्कारयुक्तं कुर्वन्ति ( योन्याम् ) गर्भाशये ( सम्भवन् ) उत्पन्नः सन्
( शेते ) वर्तते ( कल्पते ) समर्थयते ॥
कण्डिका १० ॥
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० १० ५५१
भरमुर्वरासां दद्धि सूनो सहसो वृत्रतुरम् । १ । दिवो न तुभ्यमन्विन्द्र सत्रा-
सुर्यं देवेभिर्धायि विश्वम् । अहिं यद् वृत्रमपो वव्रिवांसं हन्नृजीषिन् विष्णुणा सचानः ।
२ । ऋ० ६ । २० । १, २ ॥
१—(इन्द्र) हे इन्द्र ! [ बड़े ऐश्वर्य वाले राजन् ] (यः रयिः) जो धन
(द्यौः न भूम) सूर्य के समान सत्तामात्र को, (शवसा) बल से (पृत्सु) सङ्ग्रामों में
(अर्यः=अरेः) बैरी के (जनान्) मनुष्यों को (अभि तस्थौ) वश में करता है।
(सहसः सूनो) हे बल से प्रेरणा करने वाले [शूर !] (नः) हमें (तम्) उस
(सहस्रभरम्) सहस्रों पदार्थ धारण करने वाले, (उर्वरासाम्) उपजाऊ भूमि के सेवने
वाले (वृत्रतुरम्) शत्रुओं के नाश करने वाले [धन] को (दद्धि) दें ॥ १ ॥
२—(इन्द्र) हे इन्द्र ! [ बड़े ऐश्वर्य वाले राजन् ] (दिवः=दिवे न) सूर्य समान
(तुभ्यम्) तेरे लिये (सत्रा) सत्य से (विश्वम्) सब (असुर्यम्) असुरों का ऐश्वर्य
(देवेभिः) विद्वानों करके (अनु धायि) निरन्तर धारण किया गया है । (ऋजीषिन्)
हे सरल धर्म वाले ! (यत्) जब कि तूने (वृत्रम्) बैरी को, (विष्णुणा) बिजुली से
(सचानः) मिले हुए [ सूर्य के समान ] (अपः) जलों को (वव्रिवांसम्) बाँटने वाले
(अहिम्) मेघ को (हन्) मारा है ॥ २ ॥
कण्डिका १० ॥
देवक्षेत्रं वै षष्ठमहः। देवक्षेत्रं वा एत आगच्छन्ति, ये षष्ठमहरागच्छन्ति ।
न वै देवा अन्योऽन्यस्य गृहे वसन्ति, नर्तुंर्ऋतोर्गृहे वसतीत्याहुः, तद्यथायथ-
मृृत्विज ऋतुयाजान् यजन्त्यसम्प्रादायम्, तद्यदृतून् कल्पयति, यथायथं जनिता।
तदाहुः नर्तुंप्रैषी प्रेष्येयुर्नर्तुंप्रैषी वषट्कुर्युः, वाग्वा ऋतुप्रैषा, आप्यायते वै
वाक् षष्ठेऽहनीति। यदृतुप्रैषी प्रेष्येयुः, यदृतुप्रैषी वषट्कुर्युः, वाचमेव तदाप्तां
शान्तामृक्तवतीं वहरावणीमृच्छेयुः, अच्युताद्यज्ञस्य च्येवेरन्, यज्ञान् प्राणान्
प्रजायाः पशुभ्यो जिह्मायेयुः, तस्मादृग्भ्य एव प्रेषितव्यमृग्भेभ्योऽधि वषट्कृत्यम् ।
तन्न वाचमाप्तां शान्तामृक्तवतीं वहरावणीमृच्छन्ति, नाच्युताद्यज्ञस्य च्येवेरन्,
यज्ञान् प्राणान् प्रजायाः, पशुभ्यो जिह्मायन्ति । पारुच्छेपीरुपदधति, द्वयोः सव-
नयोः पुरस्तात् प्रस्थितयाज्यानाम् । रोहितं वै नामैतच्छन्दः, यत् पारुच्छेपम् ।
एतेन ह वा इन्द्रः सप्त स्वर्गांल्लोकानारोहत् । आरोहति सप्त स्वर्गांल्लोकान्, य
एवं वेद । तदाहुः, यत् पञ्चपद एव पञ्चमस्याह्नो रूपं, षट्पदात् षष्ठस्य, अथ
कस्मात् सप्तपदात् षष्ठेऽहनि शस्यन्त इति। षड्भिरेव पदैः षष्ठमहरवाप्नुवन्ति,
विच्छिद्ये¹ वै तदहः, यत् सप्तमम् । तदेव सप्तमेन पदेनाभ्यारुह्य वसन्ति, सन्त-
तैस्त्र्यहैर्व्यवच्छिद्यैर्व्यन्ति, य एवं विद्वांस उपयन्ति ॥ १० ॥
कण्डिका १० ॥ षडह यज्ञ में पारुच्छेपी ऋचाओं का प्रयोग ॥
(देवक्षेत्रं वै षष्ठम् अहः) देवक्षेत्र [विद्वानों का घर] ही छठा दिन है।
(देवक्षेत्रं वै एते आगच्छन्ति, ये षष्ठम् अहः आगच्छन्ति) विद्वानों के घर ही यह
१. "विच्छिद्यैवैतद्" पाठोऽत्र समीचीनः ॥ सम्पा० ॥
५२३ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० १० ॥
[ यजमान लोग ] आते हैं, जो छठे दिन आते हैं। ( न वै देवाः अन्योन्यस्य गृहे वसन्ति,
न ऋतुः ऋतोः गृहे वसति इति आहुः ) न तो देवता [ सूर्य वायु आदि ] एक दूसरे के
घर में बसते हैं, न ऋतु [ वसन्त आदि ] ऋतु के घर में बसता है—ऐसा लोग कहते हैं ।
( तत् यथायथं ऋत्विजः असम्प्रदायम् ऋतुयाजान् यजन्ति, यत् तत् जनिता यथायथम्
ऋतून् कल्पयति ) फिर यथायोग्य स्थान पर बैठे ऋत्विज् लोग दूसरे को स्थान न देकर
ऋतुओं के यज्ञों को करते हैं, जिससे तब जनिता [ ऋतुओं का ठीक करने वाला ऋत्विज् ]
यथायोग्य स्थान पर बैठा हुआ ऋतुओं को समर्थ करता है । ( तत् आहुः ऋतुप्रैषी न
प्रेष्येयुः न ऋतुप्रैषी वषट्कुर्युः ) फिर कहते हैं--ऋतुप्रैषी [ ऋतु यज्ञ के मन्त्र बतलाने
वाला ] प्रेष्य मन्त्र [ होता यक्षदिन्द्रम्—इत्यादि यजु० २१ । ४५ ] को न बोले और न
ऋतुप्रैषी वषट्कार [ समाप्ति कर्म ] करे । ( वाक् वै ऋतुप्रैषा, वाक् वै षष्ठे अहनि
आप्यायते इति ) वाणी ही ऋतुप्रैष मन्त्र है, वाणी ही छठे दिन में समाप्त हो जाती है ।
( यत् ऋतुप्रैषी प्रेष्येयुः यत् ऋतुप्रैषी वषट्कुर्युः, तत् आप्तां शान्तां ऋक्तवतीं
वहरावणीं वाचम् एव ऋच्छेयुः यज्ञस्य अच्युतात् च्येवेरन् ) यदि ऋतुप्रैषी प्रैष मन्त्रों को
बोले, और जो ऋतुप्रैषी वषट्कार करे, वह तब समाप्त हुई थकी हुई शून्य वाली [निरर्थक]
और बोझ से चिल्लाती हुई वाणी को ही प्राप्त करें और यज्ञ के न गिरते हुए प्रयोग से वे
गिर पड़ें । ( यज्ञान् प्राणान् प्रजायाः पशुभ्यः जिह्मायेयुः ) यज्ञों और प्राणों को प्रजा
से और पशुओं से वे टेढ़ा [ प्रतिकूल ] करें । ( तस्मात् ऋग्मेभ्यः एव प्रेषितव्यम्,
ऋग्मेभ्यः अधि वषट्कृत्यम् ) इसलिये ऋचा [ तुभ्यं हिन्वानो वसिष्ठ--ऋ० २ । ३६ ।
१ ] को पहिले बोलकर ही प्रैष मन्त्र बोले और ऋचा को ही पहिले बोलकर वषट्कार
बोले । ( तत् आप्तां शान्ताम् ऋक्तवतीम् वहरावणीं वाचं न ऋच्छन्ति, न यज्ञस्य
अच्युतात् च्येवेरन्, [ न ] यज्ञान् प्राणान् प्रजायाः पशुभ्यः जिह्मायन्ति ) तब वे समाप्त
हुई, थकी हुयी, शून्य वाली [ निरर्थक ] बोझ से चिल्लाती हुई वाणी को नहीं प्राप्त करते,
१०--(देवक्षेत्रम्) क्षि निवासे--ष्ट्रन् । देवानां विदुषां गृहम्
(अन्योन्यस्य) परस्परस्य (यथायथम्) यथायोग्यम् । स्वस्वस्थानग्रहणेन
(असंप्रदायम्) नञ्+सम्+प्र+ददातेः-णमुल् । युक् च, स्वस्थानम्
अन्यस्मै अदत्वा (ऋतुप्रैषी) ऋतुप्रैष--इनिः । ऋतुप्रैषाणाम् ऋतुयाजार्थं
मन्त्राणां प्रवर्तकः (प्रेष्येयुः) प्रेष्येत । प्रवर्तेत (ऋतुप्रैषा) ऋतुप्रवर्तिका
(आप्यायते) आ समाप्तौ+प्यैङ् वृद्धौ--लट् । समाप्यते (आप्ताम्) समाप्ताम्
(शान्ताम्) श्रान्ताम् । खेदयुक्ताम् (ऋक्तवतीम्) रिचिर् विरेचने पृथग्भावे
च--क्तः, मतुप् १आर्षरूपम् । ऋक्तां शून्याम् (वहरावणीम्) वह+रवण--स्वार्थे
--अण्, ङीप्, । वहेन गुरुभारेण रवणं रोदनं यस्याः ताम् (ऋच्छेयुः) प्राप्नुयुः
(अच्युतात्) अनष्टात् प्रयोगात् (च्येवेरन्) पतनं प्राप्नुयुः (जिह्मायेयुः) जहातेः
सन्वदाकारलोपश्च (उ० १।१४१) ओहाक् त्यागे-मन्, जिह्मा इति नाम-
धातुः। कुटिलान् विरुद्धान् कुर्युः (ऋग्मेभ्यः) ऋच+माङ् माने--कः। ऋक्स्थि-
रस्केभ्यः प्रैषमन्त्रेभ्यः ऊर्ध्वम् (जिह्मायन्ति) कुटिलान् कुर्वन्ति (पारुच्छेपी:)
१. यहाँ "रिक्त" पाठ ही शुद्ध होना चाहिये ॥ सम्पा० ॥
कण्डिका ११ ॥
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६। क० ११ ५२३
और न यज्ञ के न.गिरे हुए प्रयोग से गिरते और [ न ] यज्ञों और प्राणों को प्रजा से और
पशुओं से टेढ़ा करते हैं ॥
( पारुच्छेपीः द्वयोः सवनयोः प्रस्थितयाज्यानां पुरस्तात् उपदधति ) पारुच्छेपी
[ परुच्छेप की देखी ऋचाओं--अग्निं होतारं मन्ये-इत्यादि, ऋ० १ । सूक्त १२७-१३६ ]
ऋचाओं को दोनों [ पहिले ] सवनों में प्रयोग के योग्य याज्याओं के पहिले वे धरते हैं ।
( रोहितं वै नाम एतत् छन्दः यत् पारुच्छेपम् ) रोहित [ चढ़ने योग्य ] ही नाम यह
छन्द है जो पारुच्छेप [ परुच्छेप ऋषि के सूक्तों वाला ] है । ( एतेन ह वै इन्द्रः सप्त
स्वर्गान् लोकान् आ-अरोहत् ) इस [ रोहित छन्द ] से ही इन्द्र [ परम ऐश्वर्यवान् जीव ]
सात स्वर्ग लोकों [अर्थात् भूः, भुवः, स्वः, महः, जनः, तपः, सत्यम् सात व्याहृतियों से जिनका
सम्बन्ध शिर, नेत्र, कण्ठ, हृदय, नाभि, पाद और शिर से है ] को चढ़ा । ( सप्त स्वर्गान्
लोकान् आरोहति, यः एवं वेद ) सात स्वर्ग लोकों को वह चढ़ता है जो ऐसा विद्वान् है ।
( तत् आहुः यत् पञ्चपदः एव पञ्चमस्य अह्नः रूपम्, षट्पदात् षष्ठस्य, अथ कस्मात्
सप्तपदात् षष्ठे अहनि शस्यन्ते इति) फिर वे कहते हैं-पांच पाद वाली ऋचायें ही पांचवें
दिन का रूप हैं, छह पद वाले मन्त्र से छठे का [ रूप है ], फिर किस लिए सात पाद वाले
मन्त्र से छठे दिन में वे स्तुति करते हैं । ( षड्भिः एव पदैः षष्ठम् अहः अवाप्नुवन्ति,
विच्छिद्ये'वं तत् अहः यत् सप्तमम् ) छह ही पादों से छठे दिन को वे प्राप्त करते हैं, काट
लेने पर [ सातवां पाद निकाल देने पर ] ही वह दिन है जो सातवां है [ पारुच्छेपी सूक्त
छन्दों और अतिछन्दों वाले हैं और अतिछन्दों में पांच, छह और सात पाद हैं ] । ( तत् एव
सप्तमेन पदेन अभ्यारुह्य वसन्ति, संततैः अव्यवच्छिन्नैः त्र्यहैः यन्ति, ये एवं विद्वांसः
उपयन्ति ) तब ही वे लोग सातवें पाद से चढ़कर बसते हैं और फैले हुए और न टूटे हुए
तीन दिन वाले यज्ञों से चलते हैं, जो ऐसे विद्वान् आते हैं ॥ १० ॥
भावार्थः-मन्त्रों के यथावत् विचारपूर्वक प्रयोग करने से यज्ञ सिद्धि करनी चाहिए ॥१०॥
विशेषः-इस कण्डिका को ऐ० ब्रा० ५ । ६७, १० से मिलाओ ॥
कण्डिका ११ ॥
देवासुरा वा एषु लोकेषु समयतन्त । ते देवा षष्ठेनाह्ना एभ्यो लोकेभ्यो-
ऽसुरान् पराणुदन्त । तेषां यान्यन्तर्हस्तानि वसून्यासन्, तान्यादायन् समुद्रं
प्रारुप्यन्त । तेषां वै देवा अनुहायैतेनैव च्छन्दसा अन्तर्हस्तानि वसून्याददत । तदे-
वैतत् पदं, पुनःपदम् । स वांकुश आकुञ्चनाया द्विषतो वसु दत्ते, निरेवैनमेभ्यः सर्वेभ्यो
लोकेभ्यो नुदते, य एवं वेद । द्यौर्वे देवता¹ षष्ठमहर्वहति, त्रयस्त्रिंशस्तोमो रैवतं
परुच्छेपेन महर्षिणा दृष्टाः ऋचः ( प्रस्थितयाज्यानाम् ) प्राप्तयाज्यानाम् ( पञ्च-
पदः ) पंचपादोपेताः ( षट्पदात् ) षट्पाद्युक्ताच्छन्दसः ( सप्तपदात् ) सप्तपाद-
युक्तात् ( विच्छिद्य ) छिदिर् द्वैधीकरणे-क्यप् । विच्छेदनीये सति ( सन्ततैः )
सम्+तनु विस्तारे-क्तः । विस्तृतैः (अव्यवच्छिन्नैः) विच्छेदरहितैः । परस्परसंयुक्तैः ॥
१. पू० सं० 'देवताः' इति पाठः ॥
कण्डिका ११ ॥ देवासुर सङ्ग्राम की आख्यायिका, यज्ञों में
५९४ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० ११
सामातिच्छन्दश्छन्दो यथादैवतमनेन यथास्तोमं यथासाम यथाछन्दः समृध्नोति, य एवं
वेद । यद्वै समानोदर्कं, तत् षष्ठस्याह्नो रूपम् । यच्चैव प्रथममहः, तदुत्तममहः, तदेवैतत्
पदम् । पुनर्यत् षष्ठं, यदश्ववद्रथवद्यत् पुनरावृत्तं, यत् पुनर्निर्वृत्तं, यदन्तरूपं,
यदसौ लोकोऽभ्युदितः, यन्नाभानेदिष्ठं, यत् पारुच्छेपं, यन्नराशंसं, यद् द्वैपदा, यत्
सप्तपदा, यत् कृतं, यद्रैवतं, तत्तृतीयस्याह्नो रूपम् । एतानि वै षष्ठस्याह्नो रूपाणि
छन्दसामु ह षष्ठेनाह्नाक्तानां रसो निनेजत्, तं प्रजापतिरुदानए नाराशं१स्या गायत्र्या
रैभ्या त्रिष्टुभा पारिक्षित्या जगत्या गाथया अनुष्टुभा एतानि वै छन्दांसि षष्ठेऽहनि
शस्तानि भवन्ति अयातयामानि, छन्दसामेव तत् सरसताया अयातयामतायै । सर-
सानि हास्य छन्दांसि षष्ठेऽहनि शस्तानि भवन्ति, सरसैः छन्दोभिरिष्टं भवति, सरसैः
छन्दोभिर्यज्ञं तनुते य एवं वेद ॥ ११ ॥
कण्डिका ११ ॥ देवासुर सङ्ग्राम की आख्यायिका, यज्ञों में
छठे दिन के कर्म ॥
( देवासुराः वै एषु लोकेषु समयतन्त ) देवता और असुर इन लोकों में युद्ध
करने लगे । ( ते देवाः षष्ठेन अह्ना एभ्यः लोकेभ्यः असुरान् पराणुदन्त ) उन देव-
ताओं ने छठे दिन [ के यज्ञ ] द्वारा इन लोकों से असुरों को निकाल दिया । ( तेषां यानि
अन्तर्हस्तानि वसूनि आसन्, तानि आदायन् समुद्रं प्रारूप्यन्त ) उन [ देवताओं ] के
जो हाथों में धन थे, उन्हें वे [ असुर ] ले गये और समुद्र में फेंक दिया । ( देवाः वै
तेषाम् अनुहाय एतेन एव छन्दसा अन्तर्हस्तानि वसूनि आददत ) देवताओं ने उनका
पीछा करके इस ही [ पारुच्छेप ] छन्द से [ उनके ] हाथ में के धनों को ले लिया । ( तत्
एव एतत् पदं, पुनःपदम् ) वह ही यह पाद है, [ जो ] पुनःपद [ छह पाद के बोले जाने
के पीछे सातवां पाद ] है । ( सः वा अंकुशः आकुञ्चनाय, द्विषतः वसु आ दत्ते, एनम्
एभ्यः सर्वेभ्यः लोकेभ्यः एव निर् नुदते, यः एवं वेद ) वह ही समेटने के लिये अंकुश
है, वह बैरी के धन को ले लेता है, और इसको इन सब लोकों से ही निकाल देता है, जो
ऐसा विद्वान् है ॥
( द्यौः वै देवता षष्ठम् अहर्वहति, त्रयस्त्रिंrequest/word त्रयस्त्रिंशः स्तोमः, रैवतं साम अतिच्छन्दः
छन्दः, अनेन यथादैवतम्, यथास्तोमम्, यथासाम, यथाछन्दः समृध्नोति, यः एवं वेद )
प्रकाशमान सूर्य देवता [ यज्ञ के ] छठे दिन को ले चलता है, त्रयस्त्रिंश स्तोम, रैवत साम
और अतिछन्द छन्द होता है । इस [ विधान ] से देवता के अनुसार, स्तोम के अनुसार,
११—( समयतन्त ) सग्रामं कृतवन्तः ( पराणुदन्त ) परा—अनुदन्त ।
निःसारितवन्तः ( अन्तर्हस्तानि ) हस्तगतानि । अधिकारप्राप्तानि ( आदायन् )
आ+अदायन् । गृहीतवन्तः ( प्रारूप्यन्त ) प्र-अरूप्यन्त । रूह बीजजन्मनि प्रादुर्भावे
च—णिच् । प्रक्षिप्तवन्तः ( अनुहाय ) अनु+ओहाङ् गतौ—ल्यप् । पृष्ठतो गत्वा
( आददत ) आ—अददत । गृहीतवन्तः ( तत् ) तत्र । पारुच्छेपीषु ऋक्षु ( पुनः-
पदम् ) षट्सु पादेषु समाप्तेषु पुनः पश्चात् उच्चार्यमाणः सप्तमः पादः ( अङ्-
कुशः ) वक्राग्रलौहास्त्रभेदः ( आकुञ्चनाय ) आकर्षणाय ( आ दत्ते ) गृह्णाति
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० ११ ५९५
सामगान के अनुसार और छन्द के अनुसार वह समृद्ध होता है, जो ऐसा विद्वान् है।
(यत् वै समानोदर्कं, तत् षष्ठस्य अह्नः रूपम्) जो ही समान अन्त कर्म है, वह छठे
दिन का रूप है। (यदि एव प्रथमम् अहः, तत् उत्तमम् अहः, तत् एव एतत् पदम्)
जो ही पहिला दिन है, वह ही सबसे पिछला दिन है [पहिले दिन के समान पिछले दिन
काम होता है], वह ही वह पाद है। (पुनः यत् षष्ठं, यत् अश्ववत्, यत् रथवत्, यत्
पुनरावृत्तम् यत् पुनर्निर्वृत्तं, यत् अन्तरूपं, यत् असौ अभ्युदितः लोकः यत् नाभानेदिष्ठं
यत् पारुच्छेपं यत् नाराशंसं, यत् द्वैपदा, यत् सप्तपदा, यत् कृतं, यत् रैवतं, तत्
तृतीयस्य अह्नः रूपम्) फिर जो छठा [दिन] है, जो अश्व शब्द वाला, जो रथ शब्द
वाला, जो आवृत्ति वाला और जो पुनर्निवृत्ति वाला, और जो अन्तरूप वाला छन्द है, जो
वह [सूर्य] उदय होता हुआ लोक है, जो नाभानेदिष्ठ, जो पारुच्छेप और जो नाराशंस
सूक्त है, जो दो पाद वाली ऋचा और सात पाद वाली ऋचा है, जो कृत [भूत काल] है
और जो रैवत साम है, वह तीसरे दिन का रूप [चिह्न] है। (एतानि वै षष्ठस्य अह्नः
रूपाणि, षष्ठेन अह्ना अक्तानां छन्दसाम् उ रसः निनेजत्) यह ही छठे दिन के रूप
हैं, छठे दिन के साथ मिले हुये छन्दों का रस पुष्ट किया जावे। (तं [तस्मै] प्रजापतिः
उदानः ए [एव]) उस [यजमान] के लिये उदान वायु ही प्रजापालक है। (नारा-
शंस्या गायत्र्या रैभ्या त्रिष्टुभा पारिक्षित्या जगत्या गाथया अनुष्टुभा) नाराशंसी,
गायत्री, रैभी, त्रिष्टुप् पारिक्षिती [पारिक्षित शब्द वाली] जगती, गाथा और अनुष्टुप् ऋचा
साथ [यह काम होता है]। (एतानि वै छन्दांसि षष्ठे अहनि अयातयामानि शस्तानि
भवन्ति, तत् छन्दसाम् एव सरसतायै अयातयामतायै) यह ही छन्द छठे दिन में उचित
समय के अनुकूल बोले गये होते हैं, यह काम छन्दों के ही रसीलेपन और उचित समय के
अनुकूलपन के लिये है। (अस्य ह सरसानि छन्दांसि षष्ठे अहनि शस्तानि भवन्ति,
सरसैः छन्दोभिः इष्टं भवति, सरसैः छन्दोभिः यज्ञं तनुते यः एवं वेद) उसके ही
रसीले छन्द छठे दिन में बोले गये होते हैं, रसीले छन्दों से वह इष्ट [प्रिय पदार्थ] पाता
है, और रसीले छन्दों से वह यज्ञ फैलाता है, जो ऐसा विद्वान् है॥ ११॥
भावार्थः- कण्डिका १० के समान है॥ ११॥
(द्यौः) प्रकाशलोकः। सूर्यः (वहति) निर्वहति। प्रवर्तयति (अतिच्छन्दः) गायत्र्यादि-
सप्तछन्दोभ्यो अधिकाक्षरयुक्तं छन्दः (समानोदर्कम्) तुल्यसमाप्तिकम् (पुनरावृत्तम्)
पुनरावृत्तियुक्तम् (पुनर्निर्वृत्तम्) पुनर्निष्पादितं । पुनः सिद्धम् (पारुच्छेपम्)
परुच्छेपेन दृष्टम् (द्वैपदा) द्विपादोपेता ऋक् (सप्तपदा) सप्तपादोपेता। यथा
पारुच्छेपी (कृतम्) भूतार्थवाचि प्रत्यययुक्तं धातुमात्रम् (अक्तानाम्) सङ्गतानाम्
(निनेजत्) णिजिर् शौचपोषणयोः। शोधयेत्। पोषयेत् (पारिक्षित्या) परिक्षित्—
अण्, ङीप्। परीक्षिच्छब्देनोपेत्या (अयातयामानि) उचितसमययोग्यानि (इष्टन््)
अभिलषितम्। प्रियम् (भवति) प्राप्नोति (तनुते) विस्तारयति॥
कण्डिका १२ ॥
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० १२ ५२६
विशेषः—इस कण्डिका के लिये अगली कण्डिका १२ और ऐतरेय ब्राह्मण
५ । ११, १२ तथा ६ । ३२ देखो ॥
कण्डिका १२ ॥
अथ यद् द्वेपदौ स्तोत्रियानुरूपौ भवतः, इमा नु कं भुवना सीषधामेति ।
द्विपाद्वै पुरुषः, द्विप्रतिष्ठः पुरुषः, पुरुषो वै यज्ञः, तस्माद् द्वेपदौ स्तोत्रियानुरूपौ
भवतः । अथ सुकीर्त्ति शशूं सति, अपेन्द्र प्राचो मघवन्नमित्रानिति । देवयोनिर्वै
सुकीर्त्तिः, स य एवमेतां देवयोन्यां सुकीर्त्ति वेदकीर्त्ति प्रतिष्ठापयति, भूतानां
कीर्त्तिमान् स्वर्गे लोके प्रतितिष्ठति । प्रतितिष्ठति प्रजया पशुभिः, य एवं वेद । अथ
वृषाकपिं शंसति, वि हि सोतोरसृक्षतेति । आदित्यो वै वृषाकपिः तद्यत् कम्पय-
मानो रेतो वर्षति, तस्माद् वृषाकपिः, तद् वृषाकपेर्वृ षाकपित्वं वृषाकपिरिव वै
सर्वेषु लोकेषु भाति, य एवं वेद । तस्य तृतीयेषु पादेष्वाच्यन्तयोन्यूंङ्खनिनर्दा
करोति, अन्नं वै न्यूंखः, बलं निनर्दः, अन्नाद्यमेवास्मै तद् बले निदधाति । अथ
कुन्तापं शंसति कुयं ह वै नाम कुत्सितं भवति, तद्यत्तपति, तस्मात् कुन्तापाः,
तत् कुन्तापानां कुन्तापत्वम् । तप्यन्तेऽस्मै कुयानिति तप्तकुयः स्वर्गे लोके प्रतिति-
ष्ठति । प्रतितिष्ठति प्रजया पशुभिः, य एवं वेद । तस्य चतुर्दश प्रथमा भवन्ति,
इदं जना उपश्रुतेति । ताः प्रग्राहं शंसति. यथा वृषाकपि वार्षरूपं हि वृषाकपेस्त-
न्न्यायमित्येव । अथ रेभीः शंसति, वच्यस्व रेभ वच्यस्वेति । रेभन्तो वै देवाश्च
ऋषयश्च स्वर्गं लोकमायन्, तथैवैतद्यजमाना रेभन्त एव स्वर्गं लोकं यन्ति, ताः
प्रग्राहमित्येव । अथ पारिक्षितीः शंसति, राज्ञो विश्वजनीनस्येति । संवत्सरो वै
परिक्षित्, संवत्सरो हीदं सर्वं परिक्षियतीति । अथो खल्वाहुः, अग्निर्वै परिक्षित्
अग्निर्हीदं सर्वं परिक्षियतीति । अथो खल्वाहुः, गाथा एवैताः कारव्या राज्ञः परि-
क्षित इति । स नस्तद्यथा कुर्यात्, गाथा एवैतस्य शस्ता भवन्ति । यद्यु वै गाथा अग्ने-
रेव गाथाः संवत्सरस्य वेति ब्रूयात्, यद्यु वै मन्त्रोऽग्नेरेव मन्त्रः संवत्सरस्य वेति
ब्रूयात् ताः प्रग्राहमित्येव । अथ कारव्याः शंसति इन्द्रः कारुमबूबुधदिति । यदैव
देवाः कल्याणं कर्माकुर्वं स्तत् कारव्याभिरवाप्नुवन्, तथैवैतत् यजमानाः यदैव
देवाः कल्याणं कर्मकुर्वन्ति, तत् कारव्याभिरवाप्नुवन्ति, ताः प्रग्राहमित्येव । अथ
दिशां क्लृप्तीः, पूर्वं शस्त्वा यः सभेयो विदथ्य इति । जनकल्पा उत्तराः शंसति,
योनाऽक्ताक्षो अनभ्यक्त इति, ऋतवो वै दिशः प्रजनन्ः, तद्यद् दिशाङ्क्लृप्तीः पूर्वं
शस्त्वा यः सभेयो विदथ्य इति जनकल्पा उत्तराः शंसति. ऋतूनेव तत् कल्पयति,
ऋतुषु, प्रतिष्ठापयति । प्रतिष्ठन्तीरिदं सर्वमनुप्रतितिष्ठति । प्रतितिष्ठति प्रजया
पशुभिः, य एवं वेद । ता अर्धर्चशः शंसति प्रतिष्ठित्या एव । अथेन्द्रगाथाः शंसति,
यदिन्द्रादो दाशराज्ञ इति । इन्द्रगाथाभिर्ह वै देवा असुरान्राजायाथैनानन्या१यन्,
तथैवैतत् यजमाना इन्द्रगाथाभिरेवाप्रियं भ्रातृव्यमागायाथैनमागायाथैनमतियन्ति,
तामर्द्धर्चशः शंसति, प्रतिष्ठित्या एव ॥ ११ ॥
१. जर्मनसंस्करणे "अत्यायन्" इति पाठः, स च सङ्गतः ॥ सम्पा० ॥
कण्डिका १२ ।। षडह यज्ञ में स्तोत्रिय, अनुरूप, सुकीर्ति, वृषाकपि, कुन्ताप
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६। क० १२ ५२७
कण्डिका १२ ।। षडह यज्ञ में स्तोत्रिय, अनुरूप, सुकीर्ति, वृषाकपि, कुन्ताप
[ अथर्व० २० । १२७-१३६ ], रैभी, पारिक्षिती, कारव्या,
दिशां क्लृप्ती और इन्द्र गाथाओं का वर्णन ॥
१--( अथ यत् द्वैपदौ स्तोत्रियानुरूपौ भवतः इमा नु कं भुवना सीषधाम
इति ) फिर जो दो पाद वाले स्तोत्रिय और अनुरूप स्तोत्र होते हैं—इमा नु कं भुवना
सीषधाम—अथर्व० २०। ६३ । १, द्विपात् त्रिष्टुप्, यह मन्त्र बोला जाता है। (द्विपाद् वै
पुरुषः, द्विप्रतिष्ठः पुरुषः, पुरुषः वै यज्ञः, तस्मात् द्वैपदौ स्तोत्रियानुरूपौ भवतः )
दो पांव वाला ही पुरुष है, दो प्रतिष्ठा वाला [ दोनों स्थूल और सूक्ष्म शरीर का आश्रय
वाला ] पुरुष है, पुरुष ही यज्ञ है, इसलिये दो पाद वाले स्तोत्रिय और अनुरूप होते हैं ॥
२-(अथ सुकीर्ति शंसति अपेन्द्र प्राचो मघवन्नमित्रान् इति ) फिर सुकीर्ति
[ सुकीर्ति ऋषि के देखे सूक्त ] को वह बोलता है—अपेन्द्र प्राचो मघवन्नमित्रान्—अथर्व०
२० । १२५ । १-७, यह सूक्त है। ( देवयोनिःवै सुकीर्तिः, सः यः एवं देवयोन्याम् एतां
सुकीर्ति वेदकीर्ति प्रतिष्ठापयति, भूतानां कीर्तिमान् स्वर्गे लोके प्रतितिष्ठति ) ।
विद्वानों का उत्पत्ति स्थान ही सुकीर्ति [ उत्तम यश ] है, वह जो पुरुष इस प्रकार विद्वानों के
उत्पत्ति स्थान में इस सुकीर्ति, वेद कीर्ति को स्थापित करता है, वह प्राणियों के बीच कीर्तिमान्
होता हुआ स्वर्ग लोक में प्रतिष्ठा पाता है । ( प्रजया पशुभिः प्रतितिष्ठति, यः एवं
वेद ) प्रजा से और पशुओं से वह प्रतिष्ठा पाता है जो ऐसा विद्वान् है ॥
३-( अथ वृषाकपि शंसति, वि हि सोतोरसृक्षत-इति) फिर वृषाकपि
[ वृषाकपि ऋषि के देखे सूक्त ] को वह बोलता है, वि हि सोतोरसृक्षत ... अथर्व०
२० । १२६ । १-२३, यह सूक्त है । ( आदित्यः वै वृषाकपिः यत् तत् कम्पयमानः
रेतः वर्षति, तस्मात् वृषाकपिः, तत् वृषाकपेः वृषाकपित्वम् ) सूर्य ही वृषाकपि
[ वृष्टि का कपाने वाला ] है, क्योंकि वह कांपता हुआ जल बरसाता है, इसलिये वृषाकपि
है, यह ही वृषाकपि का वृषाकपित्व है। (वृषाकपिः इव वै सर्वेषु लोकेषु भाति, यः एवं
वेद ) वृषाकपि, सूर्य के समान ही सब लोकों में वह चमकता है जो ऐसा विद्वान् है !
( तस्य तृतीयेषु पादेषु आद्यन्तयोः न्यूङ्खनिनदौ करोति ) उस [ सूक्त ] के तीसरे
पादों के बीच आदि अन्त में न्यूङ्ख [ ओंकार सहित मन्त्र उच्चारण ] के सहित निनदं
[ ध्वनि विशेष ] करता है । ( अन्नं वै न्यूङ्खः, बलं निनदंः, अन्नाद्यम् एव अस्मै तत्
१२-( द्वैपदौ ) द्विपाद्युक्तौ ( कम् ) सुखम् ( सीषधाम ) साधयेम
( द्विप्रतिष्ठः ) द्वे प्रतिष्ठे स्थूलसूक्ष्मशरीरूपाश्रयौ यस्य सः ( भूतानाम् )
प्राणिनां मध्ये ( वृषाकपिम् ) गो० उ० ६ । ७ । वृष्टेः कम्पयितारं चेष्टयितारं
सूर्यम् ( वि ) वियोगे ( सोतोः ) ईश्वरे तोसुन्कसुनौ ( प० ३ । ४ । १३ ) षुञ्
अभिषवे--तोसुन् । अभिषोतुम् । तत्त्वरसं निष्पादयितुम् ( असृक्षत ) विसृष्ट-
वन्तः : त्यक्तवन्तः ( रेतः ) जलम् (वृषाकपिः) वृष्टेः कम्पयिता सूर्यः (न्यूङ्खनिन-
नदांम् ) न्यूङ्खेन सह निनदं ध्वनिविशेषम् ( कुन्तापम् ) कुङ् आतंस्वरे-डु,
३२८ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० १२ ॥
बले निदधाति ) अन्न ही न्यूह है, और बल निनदं है, खाने योग्य अन्न को ही इस
[ यजमान ] के लिये उससे वह बल में स्थापित करता है ॥
४-( अथ कुन्तापं शंसति ) फिर वह कुन्ताप सूक्त [अथर्व० २० । १२७-१३६]
को बोलता है । ( कुयं ह वै नाम कुत्सितं भवति, तत् यत् तपति तस्मात् कुन्तापाः,
तत कुन्तापानां कुन्तापत्वम् ) कुय, यह कुत्सित [ निन्दित ] का नाम है क्योंकि वह
उसे तपाता है, इसलिये वे कुन्ताप [ पाप के भस्म करने वाले ] हैं, वह ही कुन्तापों का
कुन्तापत्व [ पापनाशक व्यवहार ] है । ( अस्मै कुयान् [ = कुयाः ] तप्यन्ते इति,
तप्तकुयः स्वर्गे लोके प्रतितिष्ठति ) इस [ यजमान ] के लिये पाप भस्म किये जाते हैं,
इसलिये पाप किया हुआ वह स्वर्ग लोक में प्रतिष्ठा पाता है । ( प्रजया पशुभिः
प्रतितिष्ठति यः एव वेद ) प्रजा से और पशुओं से वह प्रतिष्ठा पाता है, जो ऐसा विद्वान्
है । ( तस्य चतुर्दश प्रथमाः भवन्ति, इदं जना उपश्रुत इति ) उस [ कुन्ताप ] के
चौदह पहिले मन्त्र हैं-इदं जना उपश्रुत......अथर्व० २० । १२७ । १-१४, यह ऋचायें
हैं । ( ताः प्रग्राहं शंसति, यथा वृषाकपिम् ) उन [ ऋचाओं ] को पाद पाद ग्रहण
करके और ठहर कर वह बोलता है जैसे वृषाकपि सूक्त को । ( वार्षरूपं हि वृषाकपेः )
वृष्टि वाला रूप ही वृषाकपि का है । ( तत् न्यायम् इति एव ) सो वह ठीक ही है ॥
५-( अथ रैभीः शंसति, वच्यस्व रेभ वच्यस्व-इति ) फिर रेभ शब्द वाली
ऋचाओं को वह बोलता है-वच्यस्व रेभ वच्यस्व......अथर्व० २० । १२७ । ४-६, यह
ऋचायें हैं । ( रेभन्तः वै देवाः च ऋषयः च स्वर्गं लोकम् आयन् ) रेभ [ स्तुति ]
करते हुये ही देवों [ विद्वानों ] और ऋषियों [ सन्मार्गदर्शकों ] ने स्वर्ग लोक पाया है ।
( तथा एव एतत् यजमानाः रेभन्तः एव स्वर्गं लोकं यन्ति ) वैसे ही इस [ विधान ]
से यजमान रेभ [ स्तुति ] करते हुये ही स्वर्ग लोक पाते हैं । ( ताः प्रग्राहम् इति एव )
इन [ ऋचाओं ] को पाद पाद ग्रहण करके और ठहर कर [ वह बोलता है ], यह ही
विधान है ॥
६-( अथ पारिक्षितीः शंसति, राज्ञः विश्वजनीनस्य इति ) फिर परिक्षित्
शब्द वाली ऋचायें वह बोलता है, राज्ञो विश्वजनीनस्य......अथर्व० २० । १२७ । ७-१०
यह ऋचायें है । ( संवत्सरः वै परिक्षित्, संवत्सरः हि इदं सर्वं परिक्षियति
यद्वा कुयं कुत्सितं + तप दाहे-घञ् । पापस्य दुःखस्य तापकं दाहकम् ( तप्त-
कुयः ) भस्मीकृतपापः ( प्रग्राहम् ) पादे पादे प्रगृह्य अवसाय च ( न्यायम् )
न्याय्यम् । उचितम् ( रैभीः ) रेभशब्दयुक्ताः ( वच्यस्व ) ब्रवीतेर्यङ् । ब्रूहि ।
उपदिश ( रेभ ) रेभतिरर्चतिकर्मा-निघ० ३ । १४ । अच् । हे स्तोतः । हे विद्वन्
( रेभन्तः ) स्तुवन्तः ( पारिक्षितीः ) परिक्षित् इति शब्दयुक्ताः ( परिक्षित् ) परि
+क्षि निवासे ऐश्वर्ये च--क्विप्, तुक् । सर्वतो निवासकः ( कारव्याः ) कारु-
शब्दयुक्ताः ( राज्ञः ) शासकस्य ( परिक्षितः ) सर्वत ऐश्वर्ययुक्तस्य ( विश्व-
जनीनस्य ) आत्मन्विश्वजनभोगोत्तरपदात् खः `( पा० ५ । १ । ९६ ) विश्वंजन--
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६। क० १२ ५२९
इति ) संवत्सर ही परिक्षित् [ सब ओर से बसने वाला ] है, क्योंकि संवत्सर ही इस सब
में सब ओर से वास करता है। ( अथो खलु आहुः, अग्निः वै परिक्षित्, अग्निः हि इदं
सर्वं परिक्षियति इति ) फिर कोई कहते हैं-अग्नि ही परिक्षित् है, क्योंकि अग्नि इस
सब में सब ओर से वास करता है। ( अथो खलु आहुः, गाथाः एव एताः कारव्याः
राज्ञः परिक्षितः इति ) फिर कोई कोई कहते हैं—यह कारु शब्द वाली ऋचायें गाथा हैं
[ जिनमें ] राज्ञः परिक्षितः पद आये हैं अथर्व० २० । १२७ । ६, १० । ( सः नः तत्
यथा कुर्यात्, गाथाः एव एतस्य शस्ताः भवन्ति ) वह [ ऋत्विज् ] हमारे लिये उस
विधान से जैसा करे, यह ऋचायें, इस [ सूक्त ] की गाथायें ही बोली हुई होती हैं। (यदि
उ वै गाथाः अग्नेः एव संवत्सरस्य वा गाथाः इति ब्रूयात् ) यदि वे गाथायें हैं, वे अग्नि
की वा संवत्सर की गाथायें हैं—ऐसा वह बतलावे । ( यदि उ वै मन्त्राः अग्नेः एव संव-
त्सरस्य वा मन्त्राः इति ब्रूयात् ) जो वह मन्त्र है, वह अग्नि का वा संवत्सर का मन्त्र
है—यह वह बतावे । ( ताः प्रग्राहम् इति एव ) इन [ ऋचाओं ] को पाद पाद ग्रहण
करके और ठहर कर [ वह बोलता है ], यह ही विधान है ॥
७—( अथ कारव्याः शंसति, इन्द्रः कारुमबूबुधत्—इति ) फिर कारु [ स्तोता ]
शब्द वाली ऋचायें वह बोलता है-इन्द्रः कारुमबूबुधत्.... अथर्व० २० । १२७ । ११,
यह मन्त्र है। ( यत् एव देवाः कल्याणं कर्म अकुर्वन् तत् कारव्याभिः
अवाप्नुवन् ) जो कुछ भी विद्वानों ने कल्याण कर्म किया है, वह कारु शब्द वाली ऋचाओं
से पाया है। ( तथा एव एतत् यजमानाः ) वैसे ही इससे यजमानों ने [ कल्याण कर्म
पाया है ] । ( यत् एव देवाः कल्याणं कर्म कुर्वन्ति तत् कारव्याभिः अवाप्नुवन्ति )
जो ही विद्वान् लोग कल्याण कर्म करते हैं वह कारु शब्द वाली ऋचाओं से ही पाते हैं ।
( ताः प्रग्राहम् इति एव ) उन [ ऋचाओं ] को पाद पाद ग्रहण करके और ठहर कर
[ वह बोलता है ] यह ही विधान है ॥
८—( अथ दिशां कॢप्तीः, यः सभेयः विदथ्यः इति पूर्वं शस्त्वा ) फिर दिशां
कॢप्ती [ दिशाओं की रचना वाली ऋचाओं ] को, यः सभेयः विदथ्यः......—अथर्व०
२० । १२८ । १, इस मन्त्र को पहिले बोलकर [ वह बोलता है ] । ( जनकल्पाः उत्तराः
शंसति योऽ नाक्ताक्षो अनभ्यक्त इति ) जनकल्प वाली ऋचाओं को वह पीछे बोलता है,
खप्रत्ययः । सर्वजनेभ्यो हितस्य ( कारुम् ) कृवापाजि० ( उ० १ । १ ) करोतेः --
उण् । कार्यकर्त्तारम् । स्तोतारम् -- निघ० ३ । १६ ( अबूबुधत् ) प्रबोधितवान्
( अकुर्वन् ) कृतवन्तः ( कॢप्तीः ) कृपू सामर्थ्ये रचनायां च--क्तिन् ।
रचनाः ( सभेयः ) सभा-ढः । सभ्यः ( विदथ्यः ) विदथेषु विद्वत्सु साधुः (जनकल्पाः)
जनकल्पाभिधा ऋचः ( अनाक्ताक्षः ) नञ्+आ+अञ्जू व्यक्तिम्रक्षणकान्तिगतिषु-
क्तः+अक्षू व्याप्तौ-अच् । अशुद्धव्यवहारयुक्तः ( अनभ्यक्तः ) नञ्+अञ्जू व्यक्तौ--
क्तः । अव्यक्तः । अविख्यातः (अर्धर्चशः) पादे पादे अर्धर्चेन अर्धर्चेन (यत्) यदा (अदः)
तत् ( दाशराज्ञे ) दाशृ दाने-घञ् + राजृ ऐश्वर्ये-कनिन् । दाशानां दानपात्राणां
भृत्यानां स्वामिहिताय ( आज्ञाय ) आकारोऽत्र अवशब्दार्थे । अवज्ञांय | अवज्ञातवन्तः ।
६४
५५० गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० १२
यो ऽनाक्ताक्षः अनभ्यक्तः......अथर्व० २० । १२८ । ६, यह मन्त्र है । ( ऋतवः वै दिशः
प्रजननः [ प्रजननाः ] ) ऋतुयें ही-दिशा के उत्पन्न करने वाले हैं । ( तत् यत् दिशां
क्लृप्तीः, यः सभेयः विदथ्यः इति पूर्वं शस्त्वा जनकल्पाः उत्तराः शंसति, ऋतून् एव
तत् कल्पयति, ऋतुषु प्रतिष्ठापयति ) फिर जो दिशां क्लृप्तीः को, यः सभेयः विदथ्यः......
इस मन्त्र को पहिले बोलकर, [ बोलता है ] और जनकल्प ऋचाओं को पीछे बोलता है,
ऋतुओं को ही वह उससे समर्थ करता है और ऋचाओं में [ यजमान को ] स्थापित करता
है । ( प्रतिष्ठन्तीः अनु इदं सर्वं प्रतितिष्ठति ) प्रतिष्ठा वाली ऋचाओं के साथ यह सब
[ जगत् ] प्रतिष्ठा पाता है ! ( प्रजया पशुभिः प्रतितिष्ठति यः एवं वेद ) प्रजा से और
पशुओं से वह प्रतिष्ठा पाता है जो ऐसा विद्वान् है । ( ताः अर्धर्चशः प्रतिष्ठित्यै एव
शंसति ) उन ऋचाओं को आधी आधी ऋचाओं करके प्रतिष्ठा के लिये ही वह बोलता है ॥
६—( अथ इन्द्रगाथाः शंसति यदिन्द्रादो दाशराज्ञः इति ) फिर इन्द्रगाथाओं
को वह बोलता है, यदिन्द्रादो दाशराज्ञः .....अथर्व० २० । १२८ । १२—१६, यह मन्त्र
हैं । ( इन्द्रगाथाभिः ह वै देवाः असुरान् अथ एनान् अन्यान् आज्ञाय ) इन्द्र गाथाओं से
ही देवताओं ने असुरों को और इन दूसरों को निन्दित किया । ( तथा एव एतत् यजमानाः
इन्द्रगाथाभिः एव अप्रियं भ्रातृव्यम् अथ एनम् आगाय अतियन्ति ) वैसे ही यह
है—यजमान लोग इन्द्र गाथाओं से ही अप्रिय बैरी को फिर इस [ शत्रु ] को चढ़ाई करके
लांघते हैं । ( ताम् अर्धर्चशः प्रतिष्ठित्यै एव शंसति ) उस ऋचा को आधी आधी ऋचा
करके प्रतिष्ठा के लिये ही वह बोलता है ॥ १२ ॥
भावार्थ:—मनुष्य वेदविहित कर्म करने से बाहिरी और भीतरी शत्रुओं को हराकर
संसार में उन्नति करें ॥ १२ ॥
विशेषः १—इस कण्डिका को ऐ० ब्रा० ६ । २६, ६ । ३२, ६ । ३३ से मिलाओ ।
विशेषः २—प्रतीक वाले सूक्तों के पहिले पहिले मन्त्र अर्थ सहित लिखे जाते हैं,
शेष मन्त्र वेद में देखो ॥
१--दो स्तोत्रियानुरूप—इमा नु कं भुवना सीषधामेन्द्रश्च विश्वे च
देवाः । यज्ञं च नस्तन्वं च प्रजां चादित्यैरिन्द्रः सह चीकॢपाति ॥--अ० २० । ६३ ।
१—६, तथा देखो ऋ० १० । १५७ । १--५, यजु० २५ । ४६, साम उ० ४ । १ ।
तृच २३ ॥ ( इमा ) यह ( भुवना ) उत्पन्न पदार्थ, ( च ) और ( इन्द्रः ) इन्द्र [ बड़े
ऐश्वर्यं वाला सभापति ] ( च ) और ( विश्वे ) सब ( देवाः ) विद्वान् लोग हम ( नु )
शीघ्र ( कम् ) सुख को ( सीषधाम ) सिद्ध करें । ( आदित्यैः सह ) अखण्ड व्रतधारी
विद्वानों के साथ ( इन्द्रः ) इन्द्र [ बड़े ऐश्वर्यं वाला सभापति ] ( नः ) हमारे ( यज्ञम् )
यज्ञ [ मेल मिलाप आदि ] ( च ) और ( तन्वम् ) शरीर ( च ) और ( प्रजाम् ) प्रजा
[ सन्तान आदि ] को ( च ) भी ( चीक्लृपाति ) समर्थ करें ॥
तिरस्कृतवन्तः ( आगाय ) आ + गाङ् गतौ--ल्यप् । आभिमुख्येन प्राप्य ( अतियन्ति )
उल्लंघयन्ति । जयन्ति ॥
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० १२ ॥ ५३१
२-( अपेन्द्र प्राचो मघवन्नमित्रानपाचो अभिभूते नुदस्व । अपोदीचो अप
शूराधराच उरौ यथा तव शर्मन् मदेम ॥ १ ॥ अ० २० । १२५ । १-७, ऋ० १० ।
१३१ । १-७ । ) यह मन्त्र आ चुका है-गो० उ० ६ । ४ ॥
३-वृषाकपि सूक्त-वि हि सोतोरसृक्षत नेन्द्रं देवममंसत । यत्रामदद् वृषा-
कपिरर्यः पुष्टेषु मत्सखा विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः ॥ १ ॥ अ० २० । १२६ । १-२३, ऋ०
१० । ८६ । १-२३ ॥ ( हि ) क्योंकि (सोतोः) तत्त्वरस का निकलना (वि असृक्षत )
उन्होंने [ लोगों ने ] छोड़ दिया है, [ इसी से ] ( देवम् ) विद्वान् ( इन्द्रम् ) इन्द्र [ बड़े
ऐश्वर्य वाले मनुष्य आत्मा ] को ( न ) ( अमंसत ) उन्होंने नहीं जाना, ( यत्र ) जहां
[ संसार में ] ( अर्यः ) स्वामी ( मत्सखा ) मेरा [ देह वाले का ] साथी ( वृषाकपिः )
वृषाकपि [ बलवान् कपाने वाले अर्थात् चेष्टा कराने वाले जीवात्मा ] ने (पुष्टेषु )
पुष्टिकारक धनों में ( अमदत् ) आनन्द पाया है, ( इन्द्रः ) इन्द्र [ बड़े ऐश्वर्य वाला
मनुष्य ] ( विश्वस्मात् ) सब [ प्राणीमात्र ] से ( उत्तरः ) उत्तम है ॥
४-कुन्ताप सूक्त-इदं जना उप श्रुत नराशंस स्तविष्यते । षष्टिं सहस्रा
नवतिं च कौरम आ रुशमेषु दद्महे ॥ १ ॥ अ० २० । १२७ । १-१४, कुन्ताप सूक्त-
( जनाः ) हे मनुष्यो ! ( इदं ) यह ( उप ) आदर से ( श्रुत ) सुनो, [ कि ] ( नराशंसः )
मनुष्यों में प्रशंसा वाला पुरुष ( स्तविष्यते ) बड़ाई किया जावेगा । ( कौरम ) हे पृथिवी
पर मरण करने वाले राजन् ! ( षष्टिम् सहस्रा ) साठ सहस्र ( च ) और (नवतिम् ) नब्बे
[ अर्थात् अनेक दानों ] को ( रुशमेषु ) हिंसकों के फेंकने वालों के बीच ( आ दद्महे )
हम पाते हैं ॥
५-रैभी ऋचायें-वच्यस्व रेभ वच्यस्व वृक्षे न पक्वे शकुनः । नष्टे जिह्वा
चर्चरीति क्षुरो न भुरिजोरिव ॥४॥ अ० २० । १२७ । ४--६ ॥ ( रेभ ) हे विद्वान् !
( वच्यस्व ) उपदेश कर, ( न ) जैसे ( शकुनः ) पक्षी ( पक्वे ) फल वाले ( वृक्षे )
वृक्ष पर [ चहचहाता है ] । ( नष्टे ) दुष्ट व्यारने पर ( भुरिजोः ) दोनों धारण पोषण
करने वाले [ स्त्री पुरुष ] की ( इव ) ही ( जिह्वा ) जीभ ( चर्चरीति ) चलती रहती है,
( न ) जैसे ( क्षुरः ) छुरा [ केशों पर चलता है ] ॥
६-पारिक्षिती ऋचायें-राज्ञो विश्वजनीनस्य यो देवो मर्त्याँ अति । वैश्वा-
नरस्य सुष्टुतिमा सुनोता परिक्षितः ॥ अ० २० । १२७ । ७-१० ॥ ( यः ) जो ( देवः )
देव [ विजय चाहने वाला पुरुष ] ( मर्त्यान् अति ) मनुष्यों में बढ़कर [ गुणी है ]
( विश्वजनीनस्य ) सब लोगों के हितकारी, ( वैश्वानरस्य ) सबके नेता, ( परिक्षितः )
सब प्रकार ऐश्वर्य वाले ( राजः ) उस राजा की ( सुष्टुतिम् ) उत्तम स्तुति को (आ)
भले प्रकार ( सुनोत ) सुनो ॥
७-कारव्या ऋचायें-इन्द्रः कारूमबूझुदत्तिष्ठ वि चरा जनम् । ममेदमुग्रस्य
चर्कृधि सर्व इत् ते पृणादरिः ॥ अ० २० । १२७ । ११ ॥ ( इन्द्रः ) इन्द्र [ बड़े ऐश्वर्य
वाले पुरुष ] ने ( कारुम् ) काम करने वाले को ( अबूबुधत् ) जगाया है- (उत्तिष्ठ)
उठ और ( जनम् ) लोगों में ( वि चर ) विचर, ( मम इत उग्रस्य ) मुझ ही तेजस्वी की
कण्डिका १३ ॥
५३९ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६। क० १३
[ मक्ति ] ( चकॄ'धि ) तू करता रहे, ( सर्वः ) प्रत्येक ( अरिः ) बैरी ( इत् ) भी ( ते )
तेरी ( पृणात् ) तृप्ति करे ॥
८—दिशां कॢप्ति ऋचायें—यः सभेयो विदथ्यः सुत्वा यज्वाथ पूरुषः ।
सूर्यं चामू रिशादसस्तद् देवाः प्रागकल्पयन् ॥ अ० २० । १२८ । १—१६ ॥
( यः ) जो ( सभेयः ) सभ्य [ सभाओं में चतुर ], ( विदथ्यः ) विद्वानों में
प्रशंसनीय, ( सुत्वा ) तत्त्व रस निकालने वाला ( अथ ) और ( यज्वा ) मिलन-
सार ( पूरुषः ) पुरुष है। ( अमू ) उस ( सूर्यम् ) सूर्य [ के समान प्रतापी ] को
( च ) निश्चय करके ( तत् ) तब ( रिशादसः ) हिंसकों के नाश करने वाले ( देवाः )
विद्वानों ने ( प्राक् ) पहले [ ऊँचे स्थान पर ] ( अकल्पयन् ) माना है ॥
६, उत्तर जनकल्प ऋचा—योऽनाक्ताक्षो अनभ्यक्तो अमणिवो अहिरण्मयः ।
अब्रह्मा ब्रह्मणः पुत्रस्तोता कल्पेषु संमिता ॥ अ० २० । १२८ । ६ ॥ (यः) जो (ब्रह्मणः)
ब्रह्मा [ वेदज्ञानी ] का ( पुत्रः ) पुत्र ( अब्रह्मा ) अब्रह्मा [वेद न जानने वाला, कुमार्गी ]
( अनाक्ताक्षः ) अशुद्ध व्यवहार वाला और ( अनभ्यक्तः ) अविख्यात है। वह (अमणिवः)
मणियों [ रत्नों ] का न रखने वाला और ( अहिरण्मवः ) तेज ही न होवे, ( तोता )
यह कर्म ( कल्पेषु ) शास्त्र विधानों में ( संमिता ) प्रमाणित है ॥
१०, इन्द्रगाथा ऋचायें—यदिन्द्रादो दाशराज्ञे मानुषं वि गाहथाः । विरूपं
सर्वस्मा आसीत् सह यक्षाय कल्पते ॥ अ० २० । १२८ । १२—१६ ॥ ( यत् ) जब,
( इन्द्र ) हे इन्द्र ! [ बड़े ऐश्वर्य वाले मनुष्य ] ' दाशराज्ञे ) दानपात्र सेवकों के राजा के
लिये [ अर्थात् अपने लिये ] ( अदः ) उस [ वेदोक्त ] ( मानुषम् ) मनुष्य के कर्म को
( वि गाहथाः ) तूने बिलो डाला है [ गड़बड़ कर दिया है ] । (सर्वस्मै) सबके लिये
( विरूपः ) वह दुष्ट रूप वाला व्यवहार ( आसीत् ) हुआ है। यह [ मनुष्य ] ( यक्षाय )
पूजनीय कर्म के लिये ( सह ) मिल कर ( कल्पते ) समर्थ होता है ॥
कण्डिका १३ ॥
अथैतशप्रलापं शंसति; एता अश्वा आप्लवन्त इति । ऐतशो ह मुनिर्यज्ञस्या-
युर्ददर्श । स ह पुत्रानुवाच, पुत्रका यज्ञस्यायुरभिददृक्षं तदभिलपिष्यामि मा मा तृप्तं
मन्यध्वमिति । तथेति तदभिललाप । तस्य ह इत्यग्निरैतशायनो ज्येष्ठः पुत्रोऽभिदुद्द्रुत्य
मुखमपि जग्राह, ब्रुवन्, तृप्तो नः पितेति । स होवाच, धिक् त्वा जाल्मापरस्य पापिष्ठान्ते
प्रजां करिष्यामीति । यो मे मुखं प्राग्र१हीष्यो यदि जाल्म मे मुखं प्राग्रहीष्यः, शतायुषं
गामकरिष्यं सहस्रायुषं पुरुषमिति । तस्मादभ्यग्नय ऐतशायना आजानेयाः सन्तः
पापिष्ठा अन्येषां बलिहृतः पितान्यच्छन् ताः स्वेन प्रजापतिना स्वया देवतया । यदैतशः,
प्रलापः, तत् स्वर्गस्य लोकस्य रूपम् । यद्वैवैतशः प्रलापः, यातयामा वा क्षितिः, ऐत-
शंतशः प्रलापोऽयातयामा मे यज्ञोऽसदक्षितिर्मे२ यज्ञोऽसदिति । तं वा ऐतशेतश-
प्रलापं शंसति, पदावग्रा हन्तासामुत्तमेन पदेन प्रणौति, यथा निविदः । अथ प्रवह्लिकाः
पूर्वं३ शस्त्रत्त्वा विततौ किरणौ द्वाविति प्रतिराधानुत्तराः शंसति, भुगित्याभिगत इति
१ पू. सं. 'प्रागृहीष्यः'' इति पाठः । २. पू, सं अक्षिति मे इति पाठः ॥
३. पू. सं. पूर्वंशस्त्वा इति पाठः ॥ सम्पा० ॥
कण्डिका १३ ॥ कुन्ताप सूक्तों में ऐतशप्रलाप, प्रवह्लिका, प्रतिराध,
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० १३ ५३३
प्रवह्लिकाभिर्हं वै देवा असुराणां रसान् प्रववृहुः । तद्यथाभिहं वै देवा असुराणां रसान्
प्रववृहुः, तस्मात् प्रवह्लिकाः, तत् प्रवह्लिकानां प्रवह्लिकात्वम् । ता वै प्रतिराधैः
प्रत्यराध्नुवन् । तद्यत् प्रतिराधैः प्रत्यराध्नुवन्, तस्मात् प्रतिराघाः, तत् प्रतिराघानां
प्रतिराघत्वम् । प्रवह्लिकाभिरेव द्विषतां भ्रातृव्याणां रसान् प्रवह्लिकास्ता वै प्रतिराधैः
प्रतिराध्नुवन्ति, ताः प्रग्राहमित्येव । अथाजिज्ञासेन्याः शंसति, इहेत्थ प्रागपागुदगधरा-
गिति । आजिज्ञासेन्याभिर्हं वै देवा असुरानाज्ञाय अथैनानन्वयायन्, तथैवैतद्यजमाना
आजिज्ञासेन्याभिरेवाप्रियं भ्रातृव्यमागायाथैनमतियन्ति । ता अर्द्धर्चशः शंसति,
प्रतिष्ठित्या एव । अथातिवादं शंसति, वी३मे देवा अक्रंसतेति । श्रीर्वा अतिवादस्त-
मेकच्चँ शंसति, एकस्ता वै श्रीस्तां वै विरेभं शंसति, विरेभैः श्रियं पुरुषो वहतीति ।
तामर्द्धर्चशः शंसति, प्रतिष्ठित्या एव ॥ १३ ॥
कण्डिका १३ ॥ कुन्ताप सूक्तों में ऐतशप्रलाप, प्रवह्लिका, प्रतिराध,
आजिज्ञासेन्या, और अतिवाद मन्त्रों का प्रयोग ॥
( अथ ऐतशप्रलोपं शंसति, एता अश्वा आप्लवन्ते, इति ) अब ऐतशप्रलाप [ऐतश
ज्ञानवान् ऋषि का आलाप] वह [ ऋत्विज् ] बोलता है—एता अश्वा आप्लवन्ते......अथर्व०
२० । १२६ । १–२०, यह सूक्त है । ( ऐतशः ह मुनिः यज्ञस्य आयुः ददर्श ) ऐतश
[ ज्ञानवान् ] मुनि ने [ इस सूक्त में ] यज्ञ के आयु [ जीवन काल ] को देखा । ( सः ह
पुत्रान् उवाच, पुत्रकाः यज्ञस्य आयुः अभिददृक्षम् तत् अभिलपिष्यामि, मा मा तृप्तं
मन्यध्वम् इति ) वह पुत्रों से बोला—हे प्यारे पुत्रो ! यज्ञ के जीवन काल को मैंने देखा है;
उसको मैं आलापूंगा, मुझको तुम मत तृप्त मानों [ मत रोको ] । ( तथा इति ) [ वे
बोले ] ऐसा ही हो । ( तत् अभिललाप ) उसने उसे आलापा । ( तस्य ह इति अग्निः
ऐतशायनः ज्येष्ठः पुत्रः अभिदुद्रुत्य मुखम् अपि जग्राह, ब्रुवन् नः पिता तृप्तः इति )
अग्नि नामक ऐतश गोत्र में उत्पन्न उसके जेठे पुत्र ने निरादर करके मुंह पकड़ लिया यह
बोलते हुये—हमारा पिता बस करे । ( सः ह उवाच, धिक् त्वा जाल्मापरस्य ते प्रजां
पापिष्ठां करिष्यामि इति ) वह बोला—तुझे धिक्कार है, तुझ क्रूर व्यवहार वाले की प्रजा
१३—( ऐतशप्रलापम् ) इणस्तशनुतशसुनो ( उ० ३ । १४६ ) इण् गतौ—तशन्,
एतश—अण् ऐतशम् । ऐतश॑स्य ब्राह्मणस्य सम्बन्धिनं प्रलापम् आलापम्
( अश्वाः )-अशूङ् व्याप्तौ—क्वन्, टाप् । व्यापिकाः प्रजाः ( आ ) आगत्य ( प्लवन्ते )
गच्छन्ति ( आयुः ) एतेणिच्च ( उ० २ । ११८ ) इण् गतौ—उसिः णित् । जीवनम् ।
जीवनज्ञानम् ( पुत्रकाः ) हे प्रियपुत्राः ( अभिददृक्षम् ) दृष्टवानस्मि ( अभिलपिष्यामि )
अभितः कथयिष्यामि ( ऐतशायनः ) अश्वादिभ्यः फञ् ( पा० ४ । १ । ११० ) एतशं
ऐतश वा—फञ् बाहुलकात् । ऐतशस्य गोत्रोत्पन्नः ( अभिदुद्रुत्य ) अनादृत्य ( ब्रुवन् )
१. ऐतरेय ब्राह्मण के अनुसार ऐतश मुनि के पुत्र ने ऐतश को मनोविकृत बताया है जो
कि इसके अग्रिम प्रलाप से स्पष्ट है ॥ सम्पा० ॥
६६४ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । कं० १२
को महादुखी कर दूंगा, ( यः मे मुखं प्राग्रहीष्यः यदि जाल्म मे मुखं प्राग्रहीष्यः ) जिस
तूने मेरे मुंह को पकड़ा है, यदि हे क्रूर ! तूने मेरे मुंह को पकड़ा है । ( शतायुषं गाम्
अकरिष्यं सहस्रायुषं पुरुषम् इति ) [ नहीं तो ] सौ बरस वाली गाय और सहस्र वर्ष
बाला पुरुष को मैं कर देता । ( तस्मात् अभ्यग्नयः ऐतशायनाः आजानेयाः सन्तः
पापिष्ठाः अन्येषां बलिहृतः, पिता ताः स्वेन प्रजापतिना स्वया देवतया अयच्छन् [ =
अयच्छत् ] ) इसलिये ऐतश के गोत्र वाले अभ्यग्नि नाम वाले आजानेय [बड़ी गति से ले चलने
वाले उत्तम घोड़ों के समान ] होते हुये महादुखी, दूसरों के अन्न पाने वाले [ हुये, क्योंकि ]
पिता ने उन [प्रजा लोगों ] को अपने प्रजापालक व्यवहार से अपने देवता द्वारा रोका [ शाप
दिया ] । ( यत् ऐतशः प्रलापः तत् स्वर्गस्य लोकस्य रूपम् ) जो यह ऐतश आलाप
है, वह स्वर्ग लोक का रूप है । ( यत् उ एव ऐतशः प्रलापः यातयामा वा क्षितिः )
क्योंकि उचित समय बीता हुआ ही ऐतशप्रलाप हानि है। ( अयातयामा ) [ = अयात-
यामः ] ऐतशैशः प्रलापः मे यज्ञः असत् अक्षितिः मे यज्ञः असत् इति ) उचित समय
बिना चूका हुआ ऐतशप्रलाप वाला मेरा यज्ञ होवे, हानि रहित मेरा यज्ञ होवे । ( तं वै
ऐतशैशप्रलापं पदावग्राहं शंसति, तासाम् उत्तमेन पदेन यथा निविदः प्रणौति ) उस
ही ऐतशप्रलाप को एक एक पाद लेकर वह बोलता है, [ उन ऋचाओं ] के पिछले पाद से
निविद् मन्त्रों के समान प्रणव [ ओङ्कार ] करता है ॥
( अथ प्रवह्लिकाः पूर्वं शस्त्वा, विततौ किरणौ द्वौ, इति प्रतिराधान् उत्तराः
शंसति, भगित्यभिगतः इति ) फिर प्रवह्लिका [ शत्रुओं को चलायमान करने वाली
ऋचायें ] पहले बोलकर—विततौ किरणौ द्वौ इति ॰॰॰॰अथर्व० २० । १३३ । १-६, यह
मन्त्र हैं, प्रतिराधों [ शत्रुओं को रोकने वाले मन्त्रों ] को पीछे वाली ऋचायें करके वह
बोलता है—भगित्यभिगतः इति ॰॰॰॰ अथर्व० २० । १३५ । १-३, यह प्रतिराध मन्त्र हैं ।
( प्रवह्लिकाभिः ह वै देवाः असुराणां रसान् प्रववृहूः ) प्रवह्लिका ऋचाओं
से ही देवताओं [ विद्वानों ] ने असुरों के रसों [ पराक्रमों ] को उखाड़ दिया । ( तत्
कथयन् सन् ( तृप्तः ) पर्याप्तः ( जाल्मापरस्य ) आर्षो दीर्घः । जल आच्छादने—मण् ।
जाल्मे क्रूरव्यवहारे परस्य¹ तत्परस्य ( प्राग्रहीष्यः ) प्र-अग्रहीष्यः । प्रकर्षेण गृहीतवान्
असि ( गाम् )—ऐ० ब्रा० ६ । ३३ । धेनुम् (सहस्रायुषम् ) सहस्रवर्षजीवनयुक्तम्
( आजानेयाः ) अज गतिक्षेपणयोः—घञ् + आ + णीञ् प्रापणे—यत् । आजेन गमनेन
आनेतारः । उत्तमघोटका इव ( बलिहृतः ) आहारस्य प्रापकाः ( अयच्छन् ) अयच्छत्
नियमितवान् (यातयामा) विगतयोग्यः समयः (क्षितिः) हानिः (अयातयामा) प्राप्त-
योग्यसमयः (असत्) भवेत् ( पदावग्राहम् ) पादेन पादेन अवगृह्य (प्रणौति) प्रणवेन
ओङ्कारेण सह शंसति ( प्रवह्लिकाः ) प्र + ह्वल चलने—ण्वुल्, टाप्, प्रत्ययस्थात्
कात् ०(पा० ७।३।४४) इतीत्वम् प्रवह्लिकाख्याः ऋचः (प्रतिराधान्) प्रतिराधकान् ।
१. मूलपाठ पर नहीं, अपितु अपर है। अतः यह समास अर्थयुक्त नहीं बन सकेगा । 'अपरः
जाल्मः' जाल्मापरः,—राजदन्तादित्वात् परनिपातः' यह उचित जान पड़ता है ॥ सम्पा० ॥
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० १७ ॥ ५४५
यथा आभिः ह वै देवाः असुराणां रसान् प्रववृहुः, तस्मात् प्रवह्निकाः, तत्
प्रवह्निकानां प्रवह्निकात्वम् ) सो जैसे इन [ ऋचाओं ] से ही विद्वानों ने असुरों के रसों
को उखाड़ दिया, इसलिये यह प्रवह्निका [ चलायमान करने वाली ऋचायें ] हैं—यही
प्रवह्निकाओं का प्रवह्निकापन है । ( ताः वै प्रतिराधैः प्रत्यराघ्नुवन् ) उन [ऋचाओं]
ने ही प्रतिराध मन्त्रों से [ असुरों के पराक्रमों को ] हटा दिया । ( तत् यत् प्रतिराधैः
प्रत्यराघ्नुवन्, तस्मात् प्रतिराधाः, तत् प्रतिराधानां प्रतिराधत्वम् ) सो जो
प्रतिराध मन्त्रों से हटा दिया, इसलिये वे प्रतिराध मन्त्र हैं, यह ही प्रतिराध मन्त्रों का
प्रतिराधपन है । ( प्रवह्निकाभिः एव द्विषतां भ्रातृव्याणां रसान् प्रवह्निकाः, ताः वै
प्रतिराधैः प्रतिराघ्नुवन्ति, ताः प्रग्राहम् इति एव ) प्रवह्निका ऋचाओं से ही अप्रिय
वैरियों के पराक्रमों को वे चलायमान करने वाली ऋचायें ही प्रतिराध मन्त्रों से हटा देती
हैं, उनको पाद पाद करके [ वह बोलता है ] ॥
( अथ आजिज्ञासेन्याः शंसति, इहेत्थ प्रागपागुदगधरागिति ) फिर
आजिज्ञासेन्याओं [ शत्रुओं का तिरस्कार करने वाली ऋचाओं ] को वह बोलता है—
इहेत्थ प्रागपागुदगधराक् इति" अथ० २० । १३४ । १-४, यह मन्त्र है । ( आजिज्ञासेन्याभिः
ह वै देवाः असुरान् आज्ञाय अथ एनान् अत्यायन् तथा एव एतत् यजमानाः
आजिज्ञासेन्याभिः एव अप्रियं भ्रातृव्यम् आगाय अथ एनम् अतियन्ति । )
आजिज्ञासेन्या ऋचाओं से ही विद्वानों ने असुरों को तिरस्कार करके फिर उनको उल्लंघन किया;
वैसे ही अब यजमान लोग आजिज्ञासेन्या ऋचाओं से ही अप्रिय वैरी पर चढ़कर फिर उसको
उल्लंघन करते हैं । ( ताः अर्धर्चशः प्रतिष्ठित्यै एव शंसति ) उन [ ऋचाओं ] को
आधी आधी ऋचाओं से प्रतिष्ठा के लिये वह बोलता है ॥
( अथ अतिवादं शंसति, वी३मे देवा अक्रंसत इति ) फिर वह अतिवाद
[ शत्रुओं के अधिक्षेप अर्थात् घुड़कने वाले मन्त्र ] को वह बोलता है—वी३मे देवा अक्रंसत
इति..... अथर्व० २० । १३५ । ४, यह वह मन्त्र है । ( श्रीः वै अतिवादः, तम् एकर्चं
शंसति ) श्री ही [ सम्पत्ति का हेतु ] अतिवाद है । उस एक ऋचा वाले को वह बोलता
है । ( एकः ताः [ एका सा ] श्रीः, तां वै विरेभं शंसति, विरेभैः श्रियं पुरुषः वहति
इति ) एक ही वह श्री है, उस [ ऋचा ] को विविध ध्वनि से वह बोलता है, विविध
प्रतिराधसंज्ञान् मन्त्रान् ( भुक् ) भुज पालनाभ्यवहारयोः—क्विप् । पालकः पर-
मात्मा ( अभिगतः ) आभिमुख्येन प्राप्तः ( रसान् ) वीर्याणि ( प्रववृहुः ) वृंहू
उद्यमने—लिट् । उद्यतवन्तः । उत्पादितवन्तः ( प्रग्राहम् ) पादेन पादेन गृहीत्वा
( आजिज्ञासेन्याः ) आकारो अत्र अवशब्दार्थे । आजातुमवज्ञातुमिच्छा आजिज्ञासा,
तामर्हन्तीति तत् साधनीभूता ऋचः ( इत्थ ) इत्थम् । अनेन प्रकारेण ( प्राक् )
प्राच्यां दिशि ( अपाक् ) प्रतीच्यां दिशि ( उदक् ) उदीच्यां दिशि ( अधराक् )
नीच्यां दक्षिणस्यां दिशि ( आज्ञाय ) अवज्ञातवन्तः ( आगाय ) आभिमुख्येन
प्राप्य ( अतिवादम् ) अधिक्षेपम् । तिरस्कारम् । अतिवादाख्यं सूक्तम् ( इमे )
५३६ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० १३
ध्वनियों से श्री को पुरुष पाता है । (ताम् अर्धर्चशः प्रतिष्ठित्यै एव शंसति ) उसको
आधी आधी ऋचा करके प्रतिष्ठा के लिये ही वह बोलता है ॥ १३ ॥
भावार्थः—जो मनुष्य वेदों को विचार कर प्रयत्न के साथ वैरियों को निर्बल करते
हैं, वे ही श्रीमान् होते हैं ॥१३॥
विशेषः १—इस कण्डिका को ऐ० ब्रा० ६ । ३३ से मिलाओ ॥
विशेषः २—प्रतीक वाले सूक्तों के पहिले पहिले मन्त्र अर्थ सहित लिखे जाते हैं ।
शेष मन्त्र वेद में देखो—
कुन्तापसूक्तानि ॥
१, ऐतश सूक्त—एता अश्वा आप्लवन्ते ॥ १ ॥ प्रतीपं प्रति सुत्वनम् ॥२॥
अथ० २० । १२९ । १—२० ॥ (एताः) यह (अश्वाः) व्यापक प्रजाऐं (प्रतीपम्)
प्रत्यक्ष व्यापक (सुत्वनम् प्रति) ऐश्वर्य वाले [ परमेश्वर ] के लिये (आ) आकर
(प्लवन्ते) चलती हैं ॥ १, २ ॥
२, प्रवह्लिका ऋचायें—विततौ किरणौ द्वौ तावा पिनष्टि पूरुषः । न वै
कुमारि तत् तथा यथा कुमारि मन्यसे ॥ अथ० २० । १३३ । १—६ ॥ (द्वौ)
दोनों (किरणौ) प्रकाश की किरणें [ शारीरिक बल और आत्मिक पराक्रम ] (विततौ)
फैले हुये हैं, (तौ) उन दोनों को (पूरुषः) पुरुष [ देहधारी जीव ] (आ) सब ओर
से (पिनष्टि) पीसता है [ सूक्ष्म रीति से काम में लाता है ] । (कुमारि) हे कुमारी !
[ कामना योग्य स्त्री ] (वै) निश्चय करके (तत्) वह (तथा) वैसा (न) नहीं
है, (कुमारि) हे कुमारी ! (यथा) जैसा (मन्यसे) तू मानती है ॥
३, प्रतिराध सूक्त - भुगित्यभिगतः शल्दित्यपक्रान्तः फलित्यभिष्ठितः ।
दुन्दुभिमाहननाभ्यां जरितरोथामो दैव ॥ अथ० २० । १३५ । १-३ ॥ (भुक्)
पालने वाला [ परमात्मा ] (अभिगतः) सामने पाया गया है—(इति) ऐसा है, (शल्)
शीघ्रगामी वह (अपक्रान्तः) सुख से आगे चलता हुआ है—(इति) ऐसा है; (फल्)
सिद्धि करने वाला वह (अभिष्ठितः) सब ओर ठहरा हुआ है—(इति) ऐसा है ।
(जरितः) हे स्तुति करने वाले (दैव) परमात्मा को देवता मानने वाले विद्वान् !
(दुन्दुभिम्) ढोल को (आहननाभ्याम्) दो डंकों से (आ) सब ओर (उथामः)
हम उठावें [ बल से बजावें ] ॥
४, आज्ञासेन्या ऋचायें—इहेत्थ प्रागपागुदगधराग्—अरालागुदभर्त्सथ--
अथ० २० । १३४ । १-४ ॥ (इह) यहाँ (इत्थ) इस प्रकार (प्राक्) पूर्व में,
(अपाक्) पश्चिम में, (उदक्) उत्तर में और (अधराक्) दक्षिण में--(अरा-
लागुदभर्त्सथ) हिंसा की गति को धिक्कारने वाला परमात्मा है ॥
प्रसिद्धाः (अक्रमत) क्रमु पादविक्षेपे । पादं विक्षिप्तवन्तः । अग्रेगताः (विरेभम्)
ध्वनिविशेषम् (वहति) प्राप्नोति ॥
कण्डिका १४ ॥
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० १४ ५३७
५-अतिवाद मन्त्र--वीमे देवा अक्रंसतावर्यो क्षिप्रं प्रचर । सुसत्यमिद्
गवामस्यसि प्रखुदास--अथ० २० । १३५ । ४ ।। ( इमे देवाः ) इन विद्वानों ने ( वि )
विविध प्रकार ( अक्रंसत ) पैर बढ़ाया है, ( अध्वर्यो ) हे हिंसा न करने वाले विद्वान् !
( क्षिप्रम् ) शीघ्र ( प्रचर ) आगे बढ़ और ( प्रखुदास ) बड़े आनन्द में ( असि ) तू
हो, ( असि ) तू हो, [ यह वचन ] ( गवाम् ) स्तोताओं [ गुण व्याख्याताओं ] का
( सुसत्यम् इत् ) बड़ा ही सत्य है ॥
कण्डिका १४ ॥
अथादित्याश्चाङ्गिरसश्च शंसति, आदित्या ह जरितरङ्गिरोभ्यो दक्षिणामन-
यन्निति । तद्देवनीथमित्याचक्षते । आदित्याश्च ह वा अङ्गिरसश्च स्वर्गे लोके-
ऽस्पर्धन्त, वय पूर्वे स्वरेष्यामो वयं पूर्व इति । ते हाङ्गिरसः श्वःसुत्यां ददृशुः । ते
हाग्निं १ मूचुः, परेह्यादित्येभ्यः श्वःसुत्यां प्रब्रूहीति । अथादित्या अद्यसुत्यान्ददृशुः,
ते हाग्निं १ मूचुः, अद्यसुत्यास्माकं, तेषां नस्त्वं होतासीत्युदुपमेस्त्वामिति । स एत्या-
ङ्गिरुवाच, अथादित्याः अद्यसुत्यामीक्षन्ते, कं वो होतारमवोचन्, वाह्वयन्ते
युष्माकं वयमिति । ते हाङ्गिरसश्च २ क्रुधुः, मा त्वं गमो नु वयमिति । नेति हाङ्गिरु-
वाच, अनिन्द्या वै माह्वयन्ते किल्बिषं हि तद्योऽनिन्द्यस्य ह्वन्न इति । तस्मादति-
दूरमत्यल्पमिति, यजमानस्य हवमियादेव देवाः । किल्बिषं हि तद्योऽनिन्द्यस्य
हवन्न इति । तान् हादित्यानङ्गिरसो याजयाञ्चक्रुः, तेभ्यो हीमां पृथिवीं दक्षिणां
निन्युः, तां ह न प्रतिजग्गृहुः सा हीयं, विवृत्तोभयतःशीर्ष्णा दक्षिणाः शुचाविद्धाः
शोचमाना व्यचरन् कुपिताः, मा नः प्रत्यग्रहीषुरिति । तस्मा एते ३ निरदीयन्त,
य एते प्रदरा ४ अधिगम्यन्ते । तस्मान्निवृत्तदक्षिणां नोपाकुर्यात् नैनां प्रमृजेनेद्दक्षिणां
प्रमृणजानीति । तस्माद्य एवास्य समानजन्मा भ्रातृव्यः स्याद् वृणुहूयुः, तस्मा
एनां दद्यात् । तन्नः पराची दक्षिणा विवृणक्ति, द्विषति भ्रातृव्येऽन्ततः शुचं प्रति-
ष्ठापयति । योऽसौ तपति स वै शंसति, आदित्या ह जरितरङ्गिरोभ्यो दक्षिणा-
मनयन् तां ह जरितः प्रत्यायन्निति; न हीमां पृथिवीं प्रत्यायंस्तामु ह जरितः
प्रत्यायन्निति, प्रतिहितेषु मायंस्तां ह जरितनंः प्रत्यगृभ्णन्निति, न हीमां पृथिवीं
प्रत्यगृभ्णंस्तामु ह जरितनंः प्रत्यगृभ्णन्निति, प्रगृह्यादित्यमगृभ्णन्नहानेतरसन्न
वि चेतनानीति । एष ह वा अह्नां विचेता, योऽसौ तपति । स वै शंसति, यज्ञाने-
तरसं न पुरोगवाम इति । एष ह वै यज्ञस्य पुरोगवी, यद्दक्षिणा यथार्हामः स्रस्त-
मितिरेतदन्तेत्येष एवेश्वर उन्नेता । उत श्वेत आशुप्तवा उतो पद्याभिर्यंविष्ठः ।
उतेमाशु मानं पिपर्तीत्येष एव श्वेत एष शिशुप्त्येष उतो पद्याभिर्यंविष्ठः,
उतेमाशु मानं पिपर्त्तीति, आदित्या रुद्रा वसवस्त्वेऽनु त इदं राधः प्रतिगृह्णी-
ह्यङ्गिरः । इदं राधो विभुः प्रभुरिदं राधो बृहत् पृथुः । देवा ददत्वासुरन्तद्वो
अस्तु सुचेतनम् । युष्माँ अस्तु दिवेदिवे प्रत्येव गृह्णायतेति । तद्यदादित्याश्चा-
१. पू. सं. "हाग्निर" इति पाठः ॥ २. पू. सं. "चक्रुधुः" इति पाठः ॥ ३. पू. सं.
"एताः" इति पाठः ॥ ४. पू. सं. "प्रतरा" इति पाठः ॥ सम्पा० ॥