गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
कण्डिका ११ ॥ आख्यायिका-एकाह यज्ञ के तृतीय सवन में से
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ४ । क० ११ ४३३
कण्डिका ११ ॥ आख्यायिका-एकाह यज्ञ के तृतीय सवन में से
सायंकाल में घुसे हुये असुर लोग इन्द्र, अग्नि, वरुण,
बृहस्पति और विष्णु पांच देवताओं अथवा वाक्
आदि पांच इन्द्रियों करके निकाले गये ॥
( अथ अतः एकाहस्य एव तृतीयसवनम् ) अब यहां से एकाह यज्ञ का ही
तृतीयसवन [ कहा जाता है ] । ( देवाऽसुराः वै एषु लोकेषु समयतन्त ) देव और असुर
इन लोकों [ शरीर के अङ्गों ] में लड़ने लगे । ( ते देवाः असुरान् अभ्यजयन् ) उन
देवताओं ने असुरों को सामने होकर जीत लिया । ( ते जिताः अहोरात्रयोः सन्धि
समभ्यवागुः ) वे जीते गये [ असुर ] रात्रि दिन की सन्धि में घुस गये । ( सः ह इन्द्रः
उवाच, इमे वै असुराः अहोरात्रयोः सन्धि समभ्यवागुः, कः च अहं च इमान् असुरान्
अभि उत्थास्यामहै इति ) वह इन्द्र [ अर्थात् मन ] बोला—यह असुर दिन और रात्रि की
सन्धि में घुस गये, कौन और मैं [ हम ] इन असुरों के सम्मुख होकर खड़े होवें । ( अहं च
इति अग्निः अब्रवीत्, अहं च इति वरुणः, अहं च इति बृहस्पतिः, अहं च इति विष्णुः )
और मैं—यह अग्नि [ वाक् ] बोला, और मैं—यह वरुण [ प्राण ], और मैं—यह बृहस्पति
[ नेत्र ], और मैं—यह विष्णु [ कान बोला ] । ( तान् अभ्युत्थाय अहोरात्रयोः
सन्धेः निर्जघ्नुः ) उन [ असुरों ] को उन्होंने उठकर दिन और रात्रि की सन्धि से निकाल
दिया । ( यत् अभ्युत्थाय अहोरात्रयोः सन्धेः निर्जघ्नुः, तस्मात् उत्थाः अभ्युत्थाय ह वै
द्विषन्तं भ्रातृव्यं निर्हन्ति, यः एवं वेद ) जो उन्होंने उठकर दिन और रात्रि की सन्धि से
[ असुरों को ] निकाल दिया, इसलिये उठने वाला [ उत्साही पुरुष ] सामने उठकर द्वेषी
वैरी को मार निकालता है, जो ऐसा जानता है । ( सः अग्निः अश्वः भूत्वा प्रथमः
प्रजिगाय ) उस अग्नि ने घोड़ा [ के समान वेगवान् ] होकर पहिले जीत लिया । ( यत्
अग्निः अश्वः भूत्वा प्रथमः प्रजिगाय, तस्मात् आग्नेयीभिः उक्थानि प्रणयन्ति ) जो
अग्नि ने घोड़ा होकर पहिले जीत लिया, इसलिये अग्नि देवता वाली [ ऋचाओं ] से उक्थों
[ स्तोत्रों ] को वे बोलते हैं । ( यत् अग्निः अश्वः भूत्वा प्रथमः प्रजिगाय, तस्मात् साकम्
अश्वम् ) जो अग्नि ने अश्व [ घोड़ा ] होकर पहिले जीता, इसलिये वह साकम् अश्व
· [ साथ साथ चलने वाला घोड़ा वा स्तोत्र विशेष हुआ ] । ( यत् पञ्च देवताः अभ्युत्तस्थुः
तस्मात् पञ्च देवताः उक्थे शस्यन्ते ) जो पांच देवता सामने खड़े हुये, इसलिये पांच
देवता उक्थ [ स्तोत्र ] में स्तुति किये जाते हैं । ( या वाक् सः अग्निः, यः प्राणः सः
वरुणः, यत् मनः सः इन्द्रः, यत् चक्षुः सः बृहस्पतिः, यत् श्रोत्रं सः विष्णुः ) जो वाणी
११—( समयतन्त ) युद्धाय यत्नं कृतवन्तः ( सन्धिम् ) संयोगम् ( अभि )
अभिगत्य ( उत्थास्यामहै ) उत्थास्यामः ( निर्जघ्नुः ) निःसारितवन्तः ( उत्थाः )
गतिकारकोपपदयोः पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वञ्च ( उ० ४ । २२७ ) उत्+ष्ठा गति-
निवृत्तौ--असिः । उत्थानशीलः । उत्साही ( साकम् ) सह+अक गतौ--अम्,
सहस्य सः । सहगन्ता । सह ( अश्वम् ) अश्वः ( शस्यन्ते ) स्तूयन्ते ( वरुणः )
वरणीयः स्वीकरणीयः पदार्थः ( इन्द्रः ) ऐश्वर्यवान् ( बृहस्पतिः ) बृहतां
५८
कण्डिका १२ ॥
४३४ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ४ । क० १२
है वह अग्नि [ तापक पदार्थ ] है, जो प्राण [ श्वास ] है वह वरुण [ स्वीकार करने योग्य
पदार्थ ] है, जो मन है वह इन्द्र [ बड़े ऐश्वर्य वाला पदार्थ ] है, जो नेत्र है वह बृहस्पति
[ बड़े बड़ों का पालने वाला पदार्थ ] है, जो कान है वह विष्णु [ व्यापक पदार्थ ] है।
( एते ह वै एतान् पञ्चभिः प्राणैः समीर्य उदस्थापयन् ) इन ही [ देवताओं ] ने इन
[ असुरों ] को पांच प्राणों से मिलकर उठा दिया [ निकाल दिया ]। ( तस्मात् उ ह एव
एताः पञ्च देवताः उक्थे शस्यन्ते ) इसलिये ही यह पांच देवता उक्थ [ स्तोत्र ] में स्तुति
किये जाते हैं ॥ ११ ॥
भावार्थः-मनुष्यों को चाहिये कि मन, वाणी, प्राण, नेत्र और श्रोत्र आदि को
स्वस्थ रख कर विघ्नों को हटावें ॥ ११ ॥
विशेषः-ऐतरेय ब्राह्मण ३ । ४६ में ( साकमश्वम् ) को साम अर्थात् स्तोत्र
लिखा है और उसके सायण भाष्य में निम्नलिखित मन्त्रों की ओर साकमश्व साम के लिये
संकेत किया है।
१-एह्यू षु ब्रवाणि तेऽग्न इत्येतरा गिरः । एभिर्वर्धास इन्दुभिः ॥ २-यत्र
क्व च ते मनो दक्षं दधस उत्तरम् । तत्रा सदः कृणवसे ॥ ३-नहि ते पूर्तमक्षि-
पद्मभुवन्नेमानां वसो । अथा दुवो वनवसे ॥ ऋग्० ६ । १६ । १६-१८, साम० उ०
१ । १ । तृच २२, मन्त्र १, यजु० २६ । १३ ॥ १-( अग्ने ) हे अग्ने ! [ तेजस्वी
विद्वान् ] ( उ ) अवश्य ( आ इहि ) तू आ, ( ते ) तेरे लिये ( इत्था ) सत्य सत्य
( इतराः ) दूसरी ( गिरः ) वाणियों को ( सु ) सुन्दर प्रकार से ( ब्रवाणि ) मैं कहूँ,
( एभिः ) इन ( इन्दुभिः ) ऐश्वर्य वाले पदार्थों से ( वर्धसि ) तू बढ़ ॥ २-[ हे विद्वन् ! ]
( यत्र क्व च ) जहां कहीं भी ( ते मनः ) तेरा मन हो, ( तत्र ) वहां तू ( सदः ) स्थान
( कृणवसे ) करता है, [ क्योंकि ] तू ( उत्तरं दक्षम् ) अति श्रेष्ठ बल ( दधसे ) रखता
है ॥ ३-( नेमानां वसो ) हे नीतियों में वास करने वाले पुरुष ! ( ते ) तेरा ( पूर्तम् )
पूर्ति करने वाला कर्म ( अक्षिपत् ) [ हमारी ] आंखों से गिरने वाला ( नहि भुवत् )
नहीं होवे, ( अथ ) इसलिये ( दुवः ) [ हमारी ] सेवा को ( वनवसे ) तू स्वीकार कर ॥
कण्डिका १२ ॥
प्रजापतिर्ह्येतेभ्यः पञ्चभ्यः प्राणेभ्यो देवान् ससृजे । यदु चेदं किंच पाङ्क्तं
तत् सृष्ट्वा व्यज्वलयत् । ते होचुर्देवाः, म्लानोऽयं पिता मयोभूः, पुनरिमं समी-
र्योत्थापया१म इति । स ह सत्त्वमाख्यायाभ्युपतिष्ठते, यदि ह वा अपि निर्णिंक्तस्यैव
कुलस्य सन्धुक्षणेण यजते, सत्त्वं हैवाख्यायाभ्युपतिष्ठते । यो वै प्रजापतिः स यज्ञः।
स एतैरेव पञ्चभिः प्राणैः समीर्योत्थापितः । ये ह वा एनं पञ्चभिः प्राणैः
समीर्योदस्थापयंस्तां उ एवैताः पञ्च देवता उक्थे शस्यन्ते ॥ १२ ॥
पालकः ( विष्णुः ) व्यापकः ( समीर्य ) संगत्य ( उदस्थापयन् ) उत्थापितवन्तः ।
निःसारितवन्तः ॥
१. पू. सं. "उत्थापयामीति" पाठः ॥ सम्पा० ॥
कण्डिका १२ ॥ आख्यायिका—प्रजापति पांच प्राणों से पांच देवताओं
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ४ । क० १३ ४३५
कण्डिका १२ ॥ आख्यायिका—प्रजापति पांच प्राणों से पांच देवताओं
को उत्पन्न करता है और पांच देवता स्तुति किये जाते हैं ॥
( प्रजापतिः हि एतेभ्यः पञ्चभ्यः प्राणेभ्यः देवान् ससृजे ) प्रजापति [ इन्द्रिय
आदि प्रजा के पालक यज्ञ ] ने ही इन पांच प्राणों से देवताओं को उत्पन्न किया [ देखो
कण्डिका ११ ] । ( यत् उ च इदं किंच पाङ्क्तं तत् सृष्ट्वा व्याज्वलयत् ) और जो कुछ
भी पाङ्क्त [ पङ्क्ति पांच वा विस्तार में होने वाला] है, उसको उत्पन्न करके उसने विविध
प्रकार प्रकाशित किया। ( ते ह देवाः ऊचुः, अयं मयोभूः पिता म्लानः, पुनः इमं समीर्यं
उत्थापयामः इति ) वे ही देवता बोले—यह सुख पहुँचाने वाला पिता [ प्रजापति ]
मुरझाया हुआ है, फिर इसको हम मिलकर उठावें। ( सः ह सत्त्वम् आख्याय अभ्यु-
पतिष्ठते ) वह [ प्रजापति ] ही सत्त्व [ पौरुष ] दिखा कर सब ओर उपस्थित हुआ ।
( यदि ह वै अपि निर्णिंक्तस्य एव कुलस्य सन्धुक्षणेन यजते, सत्त्वं ह एव आख्याय
अभ्युपतिष्ठते ) जब ही मनुष्य निश्चय करके शुद्ध किये हुये ही कुल के संयोग बढ़ाने से
यज्ञ करता है, वह पुरुषार्थं ही दिखाकर सब ओर उपस्थित होता है। ( यः वै प्रजापतिः
सः यज्ञः ) जो ही प्रजापति है वह यज्ञ है। ( सः एतैः एव पञ्चभिः प्राणैः समीर्यं
उत्थापितः ) वह [ प्रजापति वा यज्ञ ] इन ही पांच प्राणों से मिल कर उठाया गया है।
( ये ह वै एनं पञ्चभिः प्राणैः समीर्य उदस्थापयन्, ताः उ एव एताः पञ्च देवताः
उक्थे शस्यन्ते ) जिन ही [ देवताओं ] ने इस [ प्रजापति वा यज्ञ ] को पांच प्राणों से
मिल कर उठाया है, वे ही यह पांच देवता उक्थ [ स्तोत्र ] में स्तुति किये जाते हैं ॥ १२ ॥
भावार्थः—कण्डिका ११ के विषय का विशेष वर्णन है ॥ १२ ॥
कण्डिका १३ ॥
तदाहुः, यद् द्वयोर्देवतयो स्तुवत इन्द्राग्न्योरिति, अथ कस्माद्भूयिष्ठो
देवता उक्थे शस्यन्त इति । अन्तो वा अग्निमारुतमन्तरुक्थान्यन्त आश्विनं
कनीयसीषु देवतासु स्तुवते, अन्तेष्विति । अथ कस्माद् भूयिष्ठो देवता उक्थे
शस्यन्त इति । द्वे द्वे॑ उक्थमुखे भवतः, तद्यद् द्वे॑ द्वे॑ ॥ १३ ॥
१२—( देवान् ) इन्द्रियाणां दिव्यव्यापारान् ( ससृजे ) सृष्टवान् ( पाङ्-
क्तम् ) पङ्क्तिभवम् । पञ्चभवम् । विस्तारयुक्तम् ( व्याज्वलयत् ) विशेषेण
अदीपयत् ( म्लानः ) म्लै हर्षक्षये—क्तः । ग्लानियुक्तः ( मयोभूः ) मिञ् हिंसायाम्
—असुन् । मिनोति हिनस्ति दुःखम् । मयः सुखम्--निघ० ३ । ६ । मयः+भू
सत्तायाम्—क्विप् । सुखस्य भावयिता प्रापकः ( सत्त्वम् ) सत्ताम् । पौरुषम्
( आख्याय ) व्याख्याय । प्रसिद्धं कृत्वा ( निर्णिंक्तस्य ) णिजिर् शोधे--क्तः ।
निरन्तरशोधितस्य ( सन्धुक्षणेन ) उक्ष सेचने वृद्धौ च घञ् । उक्षणः उक्षतेर्वृद्धि-
कर्मण उक्षन्त्युदकेनेति वा--निरु० १२ । ६ । संयोगवर्धनेन ( समीर्यं ) संगत्य ॥
कण्डिका १३ ॥ उक्थ में दो इन्द्र और अग्नि की स्तुति रहते हुये
४३६ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ४ । क० १४ ॥
कण्डिका १३ ॥ उक्थ में दो इन्द्र और अग्नि की स्तुति रहते हुये
बहुत देवताओं की स्तुति का विचार ॥
( तत् आहुः, यत् द्वयोः देवतयोः इन्द्राग्न्योः स्तुवते इति, अथ कस्मात्
भूयिष्ठः देवताः उक्थे शस्यन्ते इति ) फिर लोग कहते हैं—जब दो देवताओं इन्द्र
और अग्नि [ मन और वाणी, क० ११ ] की स्तुति करते हैं, फिर किस लिये बहुत से देवता
उक्थ [ स्तोत्र ] में स्तुति किये जाते हैं । ( अन्तः वै आग्निमारुतम्, अन्तः उक्थानि,
अन्तः आश्विनम्, अन्तेषु कनीयसीषु देवतासु स्तुवते इति ) अन्त ही अग्नि और
मरुत् देवता वाला स्तोत्र है, अन्त उक्थ हैं, अन्त दोनों अश्विनों का स्तोत्र है, अन्तों [ स्तोत्रों
के अन्तों ] में छोटे-छोटे देवताओं की स्तुति करते हैं । (अथ कस्मात् भूयिष्ठः देवताः उक्थे
शस्यन्ते इति ) फिर किस लिये बहुत से देवता उक्थ में स्तुति किये जाते हैं । [ शंका
समाधान ] ( द्वे द्वे उक्थमुखे भवतः, तत् यत् द्वे, द्वे ) दो दो उक्थमुख [ उक्थ के
आरम्भ के स्तोत्र ] होते हैं, इस लिये जो दो हैं, [ वे ] दो [ देवता ] हैं ॥ १३ ॥
भावार्थः--कण्डिका ११ का विशेष वर्णन है ॥ १३ ॥
विशेषः--मिलाओ कण्डिका ११ से ॥
कण्डिका १४ ॥
अथ यदिन्द्रावारुणं मैत्रावरुणस्योक्थं भवति । ऐन्द्राबार्हस्पत्यं ब्राह्मणा-
च्छंसिन उक्थं भवति । ऐन्द्रावैष्णवमच्छावाकस्योक्थं भवति । द्वे संशस्य॑स्त
ऐन्द्रं च वारुणञ्चैकमैन्द्रावारुणं भवति । द्वे संशस्य॑स्त ऐन्द्रं च बार्हस्पत्यञ्चैक-
मैन्द्राबार्हस्पत्यं भवति । द्वे संशस्य॑स्त ऐन्द्रं च वैष्णवञ्चैकमैन्द्रावैष्णवं भवति ।
द्वे द्वे उक्थमुखे भवतः, तद्यद् द्वे द्वे ॥ १४ ॥
कण्डिका १४ ॥ तीन ऋत्विजों के अलग अलग उक्थ और दो दो
देवता वाले उक्थ हैं ॥
( अथ यत् मैत्रावरुणस्य ऐन्द्रावारुणम् उक्थं भवति ) फिर जो मैत्रावरुण
[ ऋत्विज् ] का इन्द्र और वरुण [ मन और प्राण-क० ११ ] देवता वाला उक्थ [ स्तोत्र ]
होता है [ उस का वर्णन ] । ( ब्राह्मणाच्छंसिनः ऐन्द्राबार्हस्पत्यम् उक्थं भवति )
ब्राह्मणाच्छंसी [ ऋत्विज् ] का इन्द्र और बृहस्पति [मन और आँख] देवता वाला उक्थ होता
है, ( अच्छावाकस्य ऐन्द्रावैष्णवम् उक्थं भवति ) और अच्छावाक [ ऋत्विज् ] का
१३—( आहुः ) कथयन्ति ( स्तुवते ) स्तुवन्ति । स्तुतिं कुर्वन्ति (भूयिष्ठः)
बहु—इष्ठन् । पुंस्त्वमेकवचनत्वं चार्षम् । भूयिष्ठाः । बहुनमाः ( आश्विनम् )
अश्विनोरिदम् अण् अश्विदेवताकं स्तोत्रम् ( कनीयसीषु ) युवाल्पयोः कनन्य-
तरस्याम् ( पा० ५ । ३ । ६४ ) अल्प—ईयसुन्, ङीप् कन् इत्यादेशः अल्प-
तरासु ॥
१४—( संशस्यम् ) संशस्ये । स्तोतव्ये ( स्तः ) भवतः ॥
कण्डिका १५ ॥
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ४ । क० १५ ४३७
इन्द्र और विष्णु [ मन और कान ] देवता वाला उक्थ होता है । (द्वे ऐन्द्रं च वारुणं च
संशस्यं स्तः, एकम् ऐन्द्रावारुणं भवति ) [ इस लिये ] इन्द्र और वरुण [ मन और
प्राण] देवता वाले [ स्तोत्र ] स्तुति योग्य हैं, एक इन्द्र और वरुण देवता वाला उक्थ होता है,
(द्वे ऐन्द्रं च बार्हस्पत्यं च संशस्यं स्तः, एकम् ऐन्द्राबार्हस्पत्यं भवति ) दो इन्द्र
और बृहस्पति [ मन और आंख ] देवता वाले [ स्तोत्र ] स्तुति योग्य हैं, एक इन्द्र और
बृहस्पति [ मन और आंख ] देवता वाला [ उक्थ ] होता है, ( द्वे ऐन्द्रं च वैष्णवं च
संशस्यं स्तः, एकम् ऐन्द्रावैष्णवं भवति ) दो इन्द्र और विष्णु [ मन और कान ] देवता
वाले [ स्तोत्र ] स्तुति योग्य हैं, एक इन्द्र और विष्णु [ मन और कान ] देवता वाला
[ उक्थ ] होता है । ( द्वे द्वे उक्थमुखे भवतः, तत् यत् द्वे द्वे ) दो उक्थमुख
[ उक्थ के आरम्भ के स्तोत्र ] होते हैं, इस लिये जो दो हैं, [ वे ] दो [ देवता] हैं ॥१४॥
भावार्थः—कण्डिका ११ का विशेष वर्णन है ॥ १४ ॥
विशेषः—मिलाओ कण्डिका ११ ॥
कण्डिका १५ ॥
अथ यदैन्द्रावारुणं मैत्रावरुणस्योक्थं भवति । इन्द्रावरुणा सुतपामिमं सुतं
सोमं पिबतं मद्यं धृतव्रताविदृचाऽभ्यनूक्तम् । मद्धद्धि तृतीयसवनम् । एह्यू षु ब्रवाणि
त आग्निरगामि भारत इति मैत्रावरुणस्य स्तोत्रियानुरूपौ । चर्षणीधृतं मघवान-
मुक्थ्यमित्युक्थमुखम् । तस्योपरिष्ठाद् ब्राह्मणम् । अस्तभ्नाद् द्यामसुरो विश्ववेदा
इति वारुणं सांशंसिकम् । अहञ्चेति वरुणोऽब्रवीद्देवतयोः संशंसायानतिशंसाय ।
इन्द्रावरुणा युवमध्वराय न इति पर्यायि ऐन्द्रावारुणे । ऐन्द्रावारुणमस्यैतन्नित्य-
मुक्थम् । तदेतत् स्वस्मिन्नायतने स्वस्यां प्रतिष्ठायां प्रतिष्ठापयति । द्वन्द्वं वा
एता देवता भूत्वा व्यजयन्त विजित्या एव । अथो द्वन्द्वस्यैव मिथुनस्य प्रजात्यै
सैकपादिनी भवति । एकपादिन्या होता परिदधाति । यत्र होतुर्होत्रकाणां युञ्जन्ति,
तत् समृद्धन्तद्वं खल्वा वां राजानावध्वरे ववृत्त्यामिति । एवमेव केवलपर्यासं
कुर्यात् । केवलसूक्तं केवलसूक्तमेवोत्तरयोर्भवति । इन्द्रावरुणा मध्मत्तमस्येति
यजति । एते एव तद् देवते यथाभागं प्रीणाति, वषट्कृत्यानुवषट्करोति । प्रत्येवाभि-
मृशन्ते नाप्याययन्ति न ह्यानाराशंस्य साः सीदन्ति ॥ १५ ॥
कण्डिका १५ ॥ एकाह यज्ञ के तृतीयसवन के उक्थ में मैत्रावरुण
ऋत्विज् के मन्त्र ॥
( अथ यत् मैत्रावरुणस्य ऐन्द्रावारुणम् उक्थं भवति ) फिर जो मैत्रावरुण
[ ऋत्विज् ] का इन्द्र और वरुण [ मन और प्राण क० ११ ] देवता वाला उक्थ [ स्तोत्र ]
होता है [ उसका वर्णन ] । (इन्द्रावरुणा सुतपो इमं सुतं सोमं पिबतं मद्यं धृतव्रतो—
इति ऋचा अभ्यनूक्तम् ) इन्द्रावरुणा सुतपो... ...१—इस ऋचा करके अनुकूल कहा
गया है । ( मद्दत् हि तृतीयसवनम् ) हर्ष युक्त [ अथवा मद शब्द वाला ] ही तृतीयसवन
१५- ( मद्दत् ) मदी हर्षे क्विप्, मतुप् । हर्षयुक्तम् । मदशब्दयुक्तम् ( आ
है । ( एहि उ षु ब्रवाणि ते, अग्निरगामि भारतः-इति मैत्रावरुणस्य स्तोत्रिया-
नुरूपौ ) एहि उ षु ब्रवाणि ते......२--आ अग्निः अगामि भारतः......३-यह दो मन्त्र
मैत्रावरुण के स्तोत्रिय और अनुरूप हैं । ( चर्षणीधृत मघवानम् उक्थ्यम्......इति
उक्थमुखम् ) चर्षणीधृतं मघवानम् उक्थ्यम्......४-यह मन्त्र [ मैत्रावरुण का ] उक्थ-
मुख है । ( तस्य उपरिष्टात् ब्राह्मणम् ) उसके उपरान्त ब्राह्मण है । ( अस्तभ्नाद् द्याम्
असुरः विश्ववेदाः, इति वारुणं सांशंसिकम् ) अस्तभ्नाद् द्याम् असुरः विश्ववेदाः .....
५-यह मन्त्र वरुण देवता वाला सांशंसिक [ यथार्थ प्रशंसायुक्त उक्थ ] है । ( अहं च
इति वरुणः अब्रवीत् देवतयोः संशंस्याय अनतिशंस्याय ) और मैं-यह वरुण ने कहा
[ क० ११ ], वह दो देवताओं की यथार्थ प्रशंसा के लिये है जो अत्युक्ति बिना प्रशंसा हो ।
( इन्द्रावरुणा युवम् अध्वराय नः..... इति ऐन्द्रावारुणे पर्य्यासः ) इन्द्रावरुणा
युवम् अध्वराय नः......६-यह मन्त्र इन्द्र और वरुण वाले [ उक्थं ] में पर्य्यास [ अन्त ]
है । ( अस्य ऐन्द्रावारुणम् एतत् नित्यम् उक्थम् ) इस [मैत्रावरुण ऋत्विज् ] का
इन्द्र और वरुण देवता वाला यह नित्य उक्थ है । ( तत् एतत् स्वस्मिन् आयतने स्वस्यां
प्रतिष्ठायां प्रतिष्ठापयति ) सो यह [ उक्थ ] अपने स्थान में और अपनी प्रतिष्ठा में
[ यजमान को ] स्थापित करता है । ( एताः देवताः द्वन्द्वं वै भूत्वा विजित्यै एव
व्यजयन्त ) इन देवताओं ने दो दो होकर विजय के लिये ही विजय पाया है । ( अथो
द्वन्द्वस्य एव मिथुनस्य प्रजात्यै सा एकपादिनी भवति ) फिर दो दो [ देवता ] वाले
ही मिथुन [ ज्ञान वा जोड़ ] की उत्पत्ति के लिए वह [ स्तुति वा ऋचा ] एक पाद वाली
होती है । ( एकपादिन्या होता परिदधाति ) एक पाद वाली [ ऋचा ] से होता परि-
धानीया इष्टि करता है । ( यत्र होतुः होत्रकाणा युञ्जन्ति, तत् समृद्धम् ) जहाँ होता
के होत्रक लोगों [ सहायक ऋत्विजों ] का वे योग करते हैं, वह समृद्ध [ सफल ] होता है ।
( तत् वै खलु-आ वां राजानौ अध्वरे ववृत्याम् इति ) वह ही यह मन्त्र है--आ
वां राजानौ अध्वरे ववृत्याम्......७-( एवम् एव केवलपर्यासं कुर्यात् ) इस प्रकार से
इहि ) आगच्छ ( ब्रवाणि ) कथयानि ( ते ) तुभ्यम् ( आ ) समन्तात् ( अग्निः )
अग्निरिव तेजस्वी पुरुषः ( अगामि ) गम्यते ( भारतः ) भृमृदृशियजि० ( उ०
३ । ११७ ) भृञ् भरणे-अतच् । प्रज्ञादिभ्यश्च ( पा० ५ । ४ । ३८ ) स्वार्थे--अण् ।
भारताः, ऋत्विजः-निघ० ३ । १८ । भर्ता । पोषकः ( चर्षणीधृतम् ) मनुष्याणां
धर्तारम् ( मघवानम् ) बहुधनयुक्तम् ( उक्थ्यम् ) प्रशंसनीयम् ( अस्तभ्नात् )
स्थापितवान् ( द्याम्) सूर्यलोकम् (असुरः) असुरिति प्रज्ञानाम-निरु० १० । ३४ । रो
मत्वर्थीयः । प्रज्ञावान् (विश्ववेदाः) वेदो धनम्-निघ० २ । १० । सर्वधनः (सांशं-
सिकम् ) संशंस-ठक् । सम्यक् प्रशंसायुक्तमुक्थ्यम् (संशंसाय ) प्रशंसानाय ( अनति-
शंसाय ) अत्युक्तिरहिताय प्रशंसानाय । यथावत्-प्रशंसनाय ( द्वन्द्वन् ) द्वन्द्वं
रहस्यमर्यादावचन० ( पा० ८ । १ । १५ ) द्वि द्वि. पूर्वपदस्य इकारस्य अम्, उत्तरस्य
इकारस्य अत्वम् । द्वे द्वे (मिथुनम्) मिथु वधे मेधायां च-उनन् । ज्ञानम् । युगलम्
( एकपादिनी ) एकपादयुक्ता ऋक् ( परिदधाति ) परिधानीयां यजति ( वाम् )
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ४ । क० १५ ४३१
ही केवलपर्यांस [ एक देवता के स्तोत्र वाला अन्तिम उक्थ ] करे । (केवलसूक्तं केवल-
सूक्तम् एव उत्तरयोः भवति ) केवलसूक्त, केवलसूक्त [ एक देवता की स्तुति वाला सूक्त ]
ही पिछले दो [ देवताओं ] का होता है । ( इन्द्रावरुणा मधुमत्तमस्य......इति यजति )
इन्द्रावरुणा मधुमत्तमस्य ·····८—इस मन्त्र से वह याज्या आहुति देता है । ( एते एव
देवते तत् यथाभागं प्रीणाति. वषट्कृत्य अनुवषट्करोति । इन ही दो देवताओं को
उससे अपने अपने भाग के अनुसार वह प्रसन्न करता है और वषट्कार करके अनुवषट्कार
[ अन्तिम आहुति दान ] करता है । ( प्रति एव अभिमृशन्ते, अनाराशंसाः न आप्याय-
यन्ति न हि सीदन्ति ) वे [ ऋषि लोग ] प्रत्यक्ष ही विचारते हैं--नरों [ नेताओं ] की
स्तुति बिना यज्ञ [ यजमान को ] न बढ़ाते हैं और नहीं चलते हैं [ नहीं आप बढ़ते हैं ।
देखो कं० ३ ] ॥ १५ ॥
भावार्थः-योग्य पुरुष योग्य. देवता की स्तुति योग्य विचारों से करे ॥ १५ ॥
विशेषः-नीचे शुद्धि पत्र देखो ॥
अशुद्ध शुद्ध प्रमाण
एत्यू एह्यू वेदमन्त्र
ता अग्नि त अग्नि "
मघवानमुक्थम् मघवानमुक्थ्यम् "
अस्तम्भाद्याम् अस्तम्भाद् द्याम् "
नित्युकूथम् नित्यमुक्थ्यम् कण्डिका १६, १७
राजानामध्वरे राजानावध्वरे वेदमन्त्र
ऽववृत्याम् ववृत्याम् "
विशेषः-२-प्रतीक वाले मन्त्र अर्थ सहित लिखे जाते हैं ।
१-इन्द्रावरुणा सुतपाविमं सुतं सोमं पिवतं मद्यं धृतव्रतो......॥ यह मन्त्र आ चुका
है, गो० ब्रा० उ० २ । २२, विशेषः ३ ॥
२-एह्यू षु ब्रवाणि ते......॥ आ चुका है—गो० ब्रा० उ० ४ । ११, विशेषः ॥
३-अग्निरगामि भारतो वृत्रहा पुरुचेतनः । दिवोदासस्य सत्पतिः-ऋ०
६ । १६ । १६ ॥ (दिवोदासस्य) प्रकाश के देने वाले का (भारतः) पोषण करने
वाला, (वृत्रहा) शत्रुओं को मारने वाला, (पुरुचेतनः) बहुत चेतना वाला, (सत्पतिः)
सत्पुरुषों का पालने वाला (अग्निः) अग्नि [ के समान तेजस्वी पुरुष ] (आ अगामि)
सब ओर से प्राप्त किया जाता है ।
४-चर्षणीधृतं मघवानमुक्थ्य १ मिन्द्रं गिरो बृहतीरभ्यनूषत । वावृधानं पुरुहूतं
सुवृक्तिभिरमर्त्यं जरमाणं दिवेदिवे—ऋ० ३ । ५१ । १, सा० पू० ४ । ६ । ५ ॥ (बृहतोः)
बड़े विषय वाली (गिरः) [ विद्वानों की ] वाणियां (चर्षणीधृतम्) मनुष्यों के धारण
युवाम् (राजानौ) ऐश्वर्यवन्तौ (अध्वरे) हिंसारहितयागे (आ ववृत्याम्)
आवर्तयामि । आह्वयामि ॥
४४० गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ४ । क० १५
करने वाले, (मघवानम्) बहुत धन वाले, (उक्थ्यम्) प्रशंसा योग्य, (वावृधानम्)
बढ़ते हुये, (पुरुहूतम्) बहुत पुकारे गये (अमर्त्यम्) अमर, (सुवृत्तिभिः) सुन्दर
ग्रहण योग्य क्रियाओं से (जरमाणम्) स्तुति किये जाते हुये (इन्द्रम्) इन्द्र [बड़े
ऐश्वर्य्य वाले राजा] की (दिवेदिवे) दिन दिन (अभि) सब ओर से (अनूषत)
बड़ाई करें ॥
५—अस्तभ्नाद् द्यामसुरो विश्ववेदा अभिमीत वरिमाणं पृथिव्याः । आसीदद् विश्वा
भुवनानि सम्राड् विश्वेत्तानि वरुणस्य व्रतानि—ऋ० ८ । ४२ । १ ॥ (असुरः) बुद्धिमान्,
(विश्ववेदाः) सम्पूर्ण धन वाले परमात्मा ने (द्याम्) सूर्य लोक को (अस्तभ्नात्)
थांभा है और (पृथिव्याः) पृथिवी की (वरिमाणम्) चौड़ाई को (अभिमीत) नापा
है। (सम्राट्) सम्राट् [वह राजराजेश्वर परमात्मा] (विश्वा) सब (भुवनानि)
भुवनों में (आ असीदत्) आकर बैठा है, (तानि इत्) वे ही (विश्वा) सब (वरु-
णस्य) वरुण [स्वीकार करने योग्य परमेश्वर] के (व्रतानि) कर्म हैं ॥
६—इन्द्रावरुणा युवमध्वराय नो विशे जनाय महि शर्म यच्छतम् । दीर्घप्रयज्युमति
यो वनुष्यति वयं जयेम पृतनासु दूढचः—ऋ० ७ । ८२ । १ ॥ (इन्द्रावरुणा) हे इन्द्र
और वरुण ! [बड़े ऐश्वर्य वाले राजा और स्वीकार करने योग्य मन्त्री] (युवम्) तुम
दोनों (अध्वराय) हिंसा रहित यज्ञ के लिये (नः) हमारी (विशे) प्रजा को और
(जनाय) कुटुम्बियों को (महि) बड़ा (शर्म) स्थान (यच्छतम्) दो (यः) जो
[शत्रु] (दीर्घप्रयज्युम्) बड़े यज्ञ करने वाले पुरुष को (अति) उल्लंघन करके
(वनुष्यति) मारे, [उसको और] (दूढचः) दुर्बुद्धियों को (पृतनासु) संग्रामों में
(वयं जयेम) हम जीतें ॥
७—आ वां राजानावध्वरे ववृत्यां हव्येभिरिन्द्रावरुणा नमोभिः । प्र वां घृताची बाह्वो-
र्दधाना परि त्मना विषुरूपा जिगाति-ऋ० ७ । ८४ । १ ॥ (राजानौ) हे राजाओ (इन्द्रा-
वरुणा) इन्द्र और वरुण ! [बड़े ऐश्वर्य वाले राजा और स्वीकार करने योग्य मन्त्री]
(वाम्) तुम दोनों को (अध्वरे) हिंसारहित यज्ञ में (हव्येभिः) देने और लेने योग्य
पदार्थों और (नमोभिः) सत्कारों से (आ ववृत्याम्) मैं लौटाऊँ। (बाह्वोः)
[हमारी] दोनों भुजाओं में (दधाना) रक्खी हुई (घृताची) घृत पहुँचाने वाली
[चमची] (त्मना) अपने आप (विषुरूपा) नानाविध स्वभाव वाले (वाम्) तुम
दोनों को (परि) सब ओर से (प्र जिगाति) पहुँच जाती है।
८—इन्द्रावरुणा मधुमत्तमस्य वृष्णः सोमस्य वृषणा वृषेथाम् । इदं वामन्धः परिषिक्त-
मासद्यास्मिन् बर्हिषि मादयेथाम्—अथर्व० ७ । ५८ । २, ऋ० ६ । ६८ । ११ ॥ (वृषणा)
हे बलिष्ठ ! (इन्द्रावरुणा) बिजुली और वायु [के समान राजा और प्रजाजनो] तुम
(मधुमत्तमस्य) अत्यन्त ज्ञानयुक्त, (वृष्णः) बल करने वाले (सोमस्य) ऐश्वर्य की
(आववृषेथाम्) भले प्रकार वर्षा करो। (वाम्) तुम दोनों का (इदम्) यह (परि-
षिक्तम्) सब प्रकार सींचा हुआ (अन्धः) अन्न है, (अस्मिन्) इस (बर्हिषि) वृद्धि
कर्म में (आसद्य) बैठ कर (मादयेथाम्) आनन्दित करो ॥
कण्डिका १६ ॥
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ४ । क० १६ ४४१
कण्डिका १६ ॥
अथ यदैन्द्राबार्हस्पत्यं ब्राह्मणाच्छंसिन उक्थं भवति इन्द्रश्च सोमं पिबतं
बृहस्पतेऽस्मिन् यज्ञे मन्दसाना वृषण्वसू इत्यृचाभ्यनूक्तं मद्वद्धि तृतीयसवनम् । वयमु
त्वामपूर्व्यं यो न इदमिदं पुरेति ब्राह्मणाच्छंसिन स्तोत्रियानुरूपौ । प्र मंहिष्ठाय
बृहते बृहद्रय इत्युक्थमुखम् । ऐन्द्रं जागतं, जागताः पशवः, पशूनामाप्त्यै । जागतमु
वै तृतीयसवनं तृतीयसवनस्य रूपम् । उदप्रुतो न वयो रक्षमाणा इति बार्हस्पत्यं
सांशंसिकम् । अहञ्चेति बृहस्पतिरब्रवीत्, देवतयोः संशंसायानतिशंसाय । अच्छा म
इन्द्रं मतयः स्वर्विद इति पर्यास ऐन्द्राबार्हस्पत्ये । ऐन्द्राबार्हस्पत्यमस्यैतन्नित्य-
मुक्थम् । तदेतत् स्वस्मिन्नायतने स्वस्यां प्रतिष्ठायां प्रतिष्ठापयति । द्वन्द्वं वा एता
देवता भूत्वा व्यजयन्त विजित्या एव, अथो द्वन्द्वस्यैव मिथुनस्य प्रजात्यै । बृहस्प-
तिर्नः परि पातु पश्चादित्यैन्द्राबार्हस्पत्या परिदधाति । इन्द्राबृहस्पत्योरेव यज्ञं
प्रतिष्ठापयति, उत्तोत्तरस्मादधरादधायोरिन्द्रः पुरस्तादुत मध्यतो नः सखा सखि-
भ्यो वरिवः कृणोत्विति । सर्वाभ्य एव दिग्भ्य आशिषमाशास्ते, नार्त्विज्यं कामं
कामयते । सोऽस्मै कामः समृध्यते, य एवं वेद, यश्चैवं विद्वान् ब्राह्मणाच्छंस्ये तया
परिदधाति । बृहस्पते युवमिन्द्रश्च वस्व इति यजति । एते एव तद्देवते यथाभागं
प्रीणाति वषट्कृत्यानुवषट् करोति प्रत्येवाभिमृशन्ते नाप्याययन्ति न ह्यानाराशं-
साः सीदन्ति ॥ १६ ॥
कण्डिका १६ ॥ एकाह यज्ञ के तृतीय सवन के उक्थ में
ब्राह्मणाच्छंसी ऋत्विज् के मन्त्र ॥
(अथ यत् ब्राह्मणाच्छंसिनः ऐन्द्राबार्हस्पत्यम् उक्थं भवति) फिर जो
ब्राह्मणाच्छंसी [ऋत्विज्] का इन्द्र और बृहस्पति [मन और आँख-क० ११] देवता
वाला उक्थ [स्तोत्र] होता है [उसका वर्णन]। (इन्द्रश्च सोमं पिवतं बृहस्पते
अस्मिन् यज्ञे मन्दसाना वृषण्वसू <sup>...</sup>इति ऋचा अभ्यनूक्तम्) इन्द्रः च सोमं पिवतं<sup>...</sup>
१—इस ऋचा करके अनुकूल कहा गया है। (मद्ववत् हि तृतीयसवनम्) हर्ष युक्त
[अथवा मद शब्द वाला] ही तृतीय सवन है। (वयमु त्वामपूर्व्य, यो नः इदमिदं
पुरा—इति ब्राह्मणाच्छंसिनः स्तोत्रियानुरूपौ) वयम् उ त्वाम् अपूर्व्यं<sup>......</sup>२, और,
यः न इदमिदं पुरा<sup>......</sup>३—यह दो मन्त्र ब्राह्मणाच्छंसी के स्तोत्रिय और अनुरूप हैं।
(प्र मंहिष्ठाय बृहते बृहद्रये<sup>......</sup>इति उक्थमुखम्) प्र मंहिष्ठाय बृहते बृहद्रये<sup>......</sup>
१६—(बृहस्पते) हे बृहत्या वेदवाण्या रक्षक विद्वन् (मन्दसाना) मदि आमोदस्त-
तिदीप्त्यादिषु—अमानच्। आमोदयितारौ (वृषण्वसू) यौ वृषणौ बलवतो वीरान्
वासयतस्तौ (अपूर्व्यं) स्वार्थे-यत् नास्ति पूर्वः श्रेष्ठो यस्मात् स अपूर्वः, अपूर्व्यः । हे
अनुपम (इदमिदम्) बहुर्निर्दिष्टम् (पुरा) अग्रे (मंहिष्ठाय) संहतेर्दानकर्मा—निघ०
३।२०। महि वृद्धौ दाने च—तृच्, मंहितृ—इष्ठन्, तृलोपः । दातृत्तमाय (बृहते)
गुणैर्महते (बृहद्रये) रै शब्दस्य ऐकारस्य एकारः। प्रभूतधनाय (जागतम्) जगत्
४४२ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ४ । क० १६ ॥
४—यह मन्त्र [ ब्राह्मणाच्छंसी का ] उक्थमुख है । ( ऐन्द्रं जागतं, जागताः पशवः,
पशूनाम् आप्त्यै ) इन्द्र देवता वाला [ स्तोत्र ] जगत् का हितकारी है, जगत् के हितकारी
पशु हैं, पशुओं की प्राप्ति के लिये [ यह स्तोत्र है ] । ( जागतम् उ वै तृतीयसवनं
तृतीयसवनस्य रूपम् ) जगत् का हितकारी ही तीसरा सवन है [ और पूर्वोक्त कर्म ]
तृतीय सवन का रूप है । ( उदप्रुतो न वयो रक्षमाणाः......इति बार्हस्पत्यं सांशं-
सिकम् ) उदप्रुतः न वयः रक्षमाणाः......५—यह मन्त्र बृहस्पति देवता वाला सांशंसिक
[ यथार्थ प्रशंसायुक्त उक्थ ] है । ( अहं च इति बृहस्पतिः अब्रवीत्, देवतयोः संशं-
साय अनतिशंसाय ) और मैं—यह बृहस्पति ने कहा [ क० ११ ], वह दो देवताओं
की यथार्थ प्रशंसा के लिये है जो अत्युक्ति बिना प्रशंसा हो । ( अच्छा म इन्द्रं मतयः
स्वर्विदः......इति ऐन्द्राबार्हस्पत्ये पर्य्यासः ) अच्छा मे इन्द्र' मतयः स्वर्विदः.... ६—
यह मन्त्र इन्द्र और बृहस्पति वाले [ उक्थ ] में पर्य्यास [ अन्त ] है । ( अस्य ऐन्द्रा-
बार्हस्पत्यम् एतत् नित्यम् उक्थम्) इस [ब्राह्मणाच्छंसी ऋत्विज्] का इन्द्र और बृहस्पति
देवता वाला यह नित्य उक्थ है । ( तत् एतत् स्वस्मिन् आयतने स्वस्यां प्रतिष्ठायां
प्रतिष्ठापयति ) सो यह [ उक्थ ] अपने स्थान में और अपनी प्रतिष्ठा में [ यजमान
को ] स्थापित करता है । ( एताः देवताः द्वन्द्वं वै भूत्वा विजित्यै एव व्यजयन्त ) इन
देवताओं ने दो दो होकर विजय के लिए ही विजय पाया है । ( अथो द्वन्द्वस्य एव मिथु-
नस्य प्रजात्यै ) फिर दो दो [ देवता ] वाले ही मिथुन [ ज्ञान वा जोड़ ] की उत्पत्ति के
लिये है । ( बृहस्पतिर्नः परि पातु पश्चात् .. इति ऐन्द्राबार्हस्पत्या परिदधाति )
वृहस्पतिः नः परि पातु पश्चात् ......७—इस इन्द्र और बृहस्पति वाली [ ऋचा ] से
वह परिधानीया इष्टि करता है । ( इन्द्राबृहस्पत्योः एव यज्ञं प्रतिष्ठापयति ) इन्द्र
और बृहस्पति के ही यज्ञ को वह स्थापित करता है । ( उत उत्तरस्मात् अधरात्
अघायोः इन्द्रः पुरस्तात् उत मध्यतः नः सखा सखिभ्यः वरिवः कृणोतु इति )
उत उत्तरस्माद् .... यह [ पूर्वोक्त मन्त्र ७ के तीन पाद बोले जाते हैं ] ( सर्वाभ्यः एव
दिग्भ्यः आशिषम् आशास्ते, अत्वीयं कामं न कामयते ) सब ही दिशाओं से वह
आशीर्वाद चाहता है और निन्दा योग्य कामना नहीं चाहता । ( सः कामः अस्मै समृध्यते,
यःएवं वेद, यः च एवं विद्वान् ब्राह्मणाच्छंसी एतया परिदधाति ) वह काम [ कामना
योग्य पदार्थ ] उस के लिये समृद्ध [ सफल ] होता है, जो ऐसा जानता है, और ऐसा
अण् । जगते हिताय ( उदप्रुतः ) प्रुङ् गतौ—क्विप् । उदकं प्राप्ताः ( न ) यथा
( वयः ) पक्षिणः ( रक्षमाणाः ) आत्मानं पालयन्तः ( अच्छ ) सुष्ठु ( मे ) मम
( मतयः ) बुद्धयः ( स्वर्विदः ) सुखस्य लम्भयित्र्यः ( बृहस्पतिः ) बृहतां शूराणां
रक्षकः सेनापतिः ( नः ) अस्मान् ( परि ) सर्वतः ( पातु ) रक्षतु ( ऐन्द्रा-
बार्हस्पत्या ) विभक्तेर्लुक् । ऐन्द्राबार्हस्पत्यया ऋचा ( उत ) अपि च (उत्तरस्मात्)
ऊर्ध्वलोकात् ( अधरात् ) अधस्तनलोकात् ( अघायोः ) पापेच्छुकात् । दुराचा-
रिणः ( पुरस्तात् ) अग्रे ( नः ) अस्मभ्यम् ( सखा ) सुहृत् ( सखिभ्यः ) मित्राणां
हिताय ( वरिवः ) वृञ् वरणे यङ्लुकि—ऋतश्च ( पा० ७ । ४ । ९२ ) अभ्यासस्य
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ४। क० १६ ४४३
विद्वान् ब्राह्मणाच्छंसी [ ऋत्विज् ] इस [ स्तुति ] से परिधानीया इष्टि करता है। (बृहस्पते
युवम् इन्द्रश्च वस्वः······इति यजति ) बृहस्पते युवम् इन्द्रः च वस्वः····८-इस मन्त्र'
से वह याज्या आहुति देता है। ( एते एव देवते तत् यथाभागं प्रीणाति वषट्कृत्य
अनुवषट्करोति ) इन ही दोनों देवताओं को उससे अपने अपने भाग के अनुसार वह
प्रसन्न करता है और वषट्कार करके अनुवषट्कार [ अन्तिम आहुति दान ] करता है।
( प्रति एव अभिमृशन्ते, अनाराशंसाः न आप्याययन्ति न हि सीदन्ति ) वे [ ऋषि
लोग ] प्रत्यक्ष ही विचारते हैं—नरों [ नेताओं ] की स्तुति बिना यज्ञ [ यजमान को ] न
बढ़ाते हैं और नहीं चलते हैं [ नहीं आप बढ़ते हैं। देखो क० ३ ] ॥ १६ ॥
भावार्थः—कण्डिका १५ के समान है ॥ १६ ॥
विशेष : १—( वृहद्रथ ) के स्थान पर ( बृहद्रथ ) वेदमन्त्र से शुद्ध किया है ॥
विशेषः २--प्रतीक वाले मन्त्र अर्थ सहित लिखे जाते हैं ॥
१--इन्द्रश्च सोमं पिबतं बृहस्पतेऽस्मिन् यज्ञे मन्दसाना वृषण्वसू । आं
वां विशन्त्विन्दवः स्वाभुवोऽस्मे रयिं सर्ववीरं नि यच्छतम्---अथर्व० २०। १३ ।
१, ऋग्० ४ । ५० । १० ॥ (बृहस्पते) हे बृहस्पति ! [ बड़ी वेदवाणी के रक्षक
विद्वान् ] ( च ) और ( इन्द्रः ) हे इन्द्र ! [ अत्यन्त ऐश्वर्य वाले राजन् ] (मन्दसाना)
आनन्द देने वाले, ( वृषण्वसू ) बलवान् वीरों के निवास कराने वाले तुम दोनों (सोमम् )
सोम [ उत्तम ओषधियों के रस ] को (अस्मिन् ) इस ( यज्ञे ) यज्ञ [राजपालन व्यवहार]
में ( पिबतम् ) पीओ । (स्त्राभुवः) अच्छे प्रकार सब ओर होने वाले ( इन्दवः )
ऐश्वर्य ( वाम् ) तुम दोनों में ( आ विशन्तु ) प्रवेश करें, ( अस्मे ) हम को ( सर्व-
वीरम् ! सबको वीर बनाने वाला ( रयिम् ) धन ( नि ) नियम पूर्वक ( यच्छतम् )
तुम दोनों दो ॥
२--वयमु त्वामपूर्व्वं स्थूरं न कच्चिद् भरन्तोऽवस्यवः । वाजे चित्रं
हवामहे - अथर्व २० । १४ । १, ऋग्० ८ । २१ । १, साम० पू० ५ । २ । १० ॥
( अपूर्व्यं ) हे अनुपम ! [ राजन् ] ( कत् चित् ) कुछ भी ( स्थूरम् ) स्थिर वस्तु (न)
नहीं ( भरन्तः ) रखते हुये, (अवस्यवः) रक्षा चाहने वाले ( वयम् ) हम ( वाजे )
संग्राम के बीच ( चित्रम् ) विचित्र स्वभाव वाले (त्वाम् ) तुझ को ( उ ) ही ( हवा-
महे ) बुलाते हैं ॥
३--यो न इदमिदं पुरा प्र वस्य आनिनाय तमु वः स्तुषे । सखाय इन्द्र-
मूतये-अथर्व० २० । १४ । ३, ऋग्० ८ । २१ । ९, साम० उ० ५ । २ । २ ॥ (यः)
जो [ पराक्रमी ] ( नः ) हमारे लिये ( इदमिदम् ) इस-इस ( वस्यः ) उत्तम वस्तु
रिगागमः, वरिवो धननाम--निघ० २ । १० । वरणीयं धनम् ( कृणोतु )
करोतु ( अत्वीयम् ) भृमृशीङ्० ( उ० १ । ७ ) ऋत जुगुप्सायाम्--उप्रत्ययः ।
अतुं--छः । निन्दायो ग्यम् ( युवम् ) युवाम् ( वस्वः ) वसुनः । धनस्य । अन्यत्
पूर्ववत् क० १५ ॥
४४४ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ४ । क० १६
को ( पुरा ) पहिले ( प्र ) अच्छे प्रकार ( आनिनाय ) लाया है, ( तम् उ ) उस ही
( इन्द्रम् ) इन्द्र [ महाप्रतापी वीर ] को, ( सखायः ) हे मित्रो ! ( वः ) तुम्हारी
( ऊतये ) रक्षा के लिये ( स्तुषे ) मैं सराहता हूं ॥
४--प्र मंहिष्ठाय बृहते बृहद्रये सत्यशुष्माय तवसे मतिं भरे । अपामिव
प्रवणे यस्य दुर्धरं राधो विश्वायु शवसे अपावृतम्-अथर्व० २० । १५ । १, ऋग्० १ ।
५७ । १ ॥ (मंहिष्ठाय) अत्यन्त दानी, ( बृहते ) महागुणी, ( बृहद्रये ) महाधनी,
( सत्यशुष्माय सच्चे बलवान् [ सभाध्यक्ष ] के लिये ( तवसे ) बल पाने को (मतिम् )
बुद्धि ( प्र ) उत्तम रीति से ( भरे ) मैं धारण करता हूँ (प्रवणे ) ढालू स्थान में (अपाम्
इव ) जलों के [ प्रवाह के ] समान, ( यस्य ) जिस [ सभाध्यक्ष ] का (दुर्धरम् ) बेरोक
( विश्वायु ) सब को जीवन देने वाला ( राधः ) धन (शवसे ) बल के लिये (अपा-
वृतम् ) फैला हुआ है ॥
५--उदप्रतो न वयो रक्षमाणा वावदतो अभ्रियस्येव घोषाः । गिरिज्रो
नोर्मयो मदन्तो बृहस्पतिम्अभ्य१ र्का अनावन्-अथर्व २० । १६ । १, ऋग्० १० ।
६८ । १ ॥ ( उदप्रुतः ) जल को प्राप्त हुये, ( रक्षमाणाः ) अपनी रक्षा करते हुये
( वयः न ) पक्षियों के समान, (वावदतः ) बार बार गरजते हुये ( अभ्रियस्य ) बादल
के (घोषाः इव ) शब्दों के समान ( गिरिभ्रजः ) पहाड़ों से गिरते हुये, (मदन्तः )
तृप्त करते हुये ( ऊर्मयः न ) जल के प्रवाहों के समान, ( अर्काः ) पूजनीय पण्डितों ने
( बृहस्पतिम् ) बृहस्पति [ बड़ी वेदवाणी के रक्षक महाविद्वान् ] को ( अभि ) सब
ओर से ( अनावन् ) सराहा है ॥
६--अच्छा म इन्द्रं मतयः स्वर्विदः सध्रीचीर्विश्वा उशतीरनूषत । परिष्व-
जन्ते जनयो यथा पतिं मर्यं न शुन्ध्युं मघवानमूतये--अथर्व० २० । १७ । १,
ऋग्० १० । ४३ । १ ॥ ( स्वर्विदः ) सुख पहुँचाने वाली, ( सध्रीचीः ) आपस में मिली
हुई, ( उशतीः ) कामना करती हुई, ( विश्वाः ) सब ( मे ) मेरी ( मतयः ) बुद्धियों
ने ( इन्द्रम् ) इन्द्र [ महाप्रतापी राजा ] को ( अच्छा ) अच्छे प्रकार से ( अनूषत )
सराहा है और ( ऊतये ) रक्षा के लिये [ ऐसे, उसे ] (परिष्वजन्ते ) सब ओर से घेरती
हैं, ( यथा ) जैसे ( जनयः ) पत्नियां ( पतिम् ) [ अपने अपने ] पति को और ( न )
जैसे ( शुन्ध्युम् ) शुद्ध आचार वाले ( मघवानम् ) महाधनी ( मर्यम् ) मनुष्य को [लोग
घेरते हैं ] ॥
७-बृहस्पतिर्नः परि पातु पश्चादुतोत्तरस्मादधरादघायोः इन्द्रः पुरस्तादुत
मध्यतो नः सखा सखिभ्यो वरिवः कृणोतु--अथर्व० २० । १७ । ११, ऋग्० १० ।
४३ । ११ ॥ ( बृहस्पतिः ) बृहस्पति [ बड़े शूरों का रक्षक सेनापति ] ( नः ) हमें
( पश्चात् ) पीछे से, ( उत्तरस्मात् ) ऊपर से ( उत ) और ( अधरात् ) नीचे से
( अघायोः ) बुरा जीतने वाले शत्रु से ( परि पातु ) सब प्रकार बचावे । ( इन्द्रः )
इन्द्र [ बड़े ऐश्वर्य वाला राजा ] ( पुरस्तात् ) आगे से ( उत ) और ( मध्यतः )
मध्य से ( नः ) हमारे लिये ( वरिवः ) सेवनीय धन ( कृणोतु ) करे, ( सखा )
[ जैसे ] मित्र ( सखिभ्यः ) मित्रों के लिये [ धन करता है ] ॥
कण्डिका १७॥
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ४ । क० १७ ४४५
८—बृहस्पते युवमिन्द्रश्च वस्वो दिव्यस्येशाथे उत पार्थिवस्य । धत्तं रयिं
स्तुवते कीरये चिद्यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः--अथर्व० २०। १७। १२,
ऋ० ७। ६७। १०॥ (बृहस्पते) हे बृहस्पते ! [ बड़ी वेदवाणी के रक्षक विद्वान् ]
(च) और (इन्द्रः) हे इन्द्र ! [ महाप्रतापी राजन् ] (युवम्) तुम दोनों (दिव्यस्य)
आकाश के (उत) और । पार्थिवस्य) पृथिवी के (वस्वः) धन के (ईशाथे) स्वामी
हो । (स्तुवते) स्तुति करते हुये (कीरये) विद्वान् को (रयिम्) धन को (चित्)
अवश्य (धत्तम्) तुम दोनों दो, [हे वीरो!] [यूयम्] तुम सब (स्वस्तिभिः) सुखों
के साथ (सदा) सदा (नः) हमें (पात) रक्षित रखो ॥
कण्डिका १७॥
अथ यदैन्द्रावैष्णवमच्छावाकस्योक्थं भवति इन्द्राविष्णू मदपती मदानामा
सोमं यातं द्रविणो दधानेत्यृचाभ्यनूक्तम् । मद्धद्धि तृतीयसवनम् । अधा हीन्द्र गिर्वण
इयन्त इन्द्र गिर्वण इत्यच्छावाकस्य स्तोत्रियानुरूपौ। ऋतुर्जनित्री तस्या अपस्प-
रीत्युक्थमुखम्। तस्योक्तं ब्राह्मणं, नूमत्तर्त्तो दयते सनिष्यन्निति वैष्णवं सांशंसिकम्।
अहञ्चेति विष्णुरब्रवीत्, देवतयोः संशंसायानतिशंसाय। सं वां कर्मणा समिषा
हिनोमीति पर्यास ऐन्द्रावैष्णवे। ऐन्द्रावैष्णवमस्यैतन्नित्यमुक्थम्। तदेतत् स्व-
स्मिन्नायतने स्वस्यां प्रतिष्ठायां प्रतिष्ठापयति । द्वन्द्वं वा एता देवता भूत्वा व्यजयन्त
विजित्या एव। अथो द्वन्द्वस्यैव मिथुनस्य प्रजात्या उभा जिग्यथुर्न पराजयेथे
इत्यैन्द्रावैष्णव्यर्चा परिदधाति, इन्द्राविष्णोरेव यज्ञं प्रतिष्ठापयति । इन्द्राविष्णू
पिबतं मध्वो अस्येति यजति। एते एव तद्देवते यथाभागं प्रीणाति वषट्कृत्यानु-
वषट्करोति । प्रत्येवाभिमृशन्ते नाप्याययन्ति न ह्यानाराशंसाः सीदन्ति ॥ १७ ॥
कण्डिका १७ ॥ एकाह यज्ञ के तृतीयसवन के उक्थ में
अच्छावाक ऋत्विज् के मन्त्र ॥
(अथ यत् अच्छावाकस्य ऐन्द्रावैष्णवम् उक्थं भवति) फिर जो अच्छावाक
[ अच्छे बोलने वाले ऋत्विज् ] का इन्द्र और विष्णु [ मन और कान—क० ११ ] देवता
वाला उक्थ [ स्तोत्र ] होता है [ उसका वर्णन ] । (इन्द्राविष्णू मदपती मदानामा
सोमं यातं द्रविणो दधाना••••••इति ऋचा अभ्यनूक्तम्) इन्द्राविष्णू मदपती …
१—इस ऋचा करके अनुकूल कहा गया है। (मद्धद्धि तृतीयसवनम्) हर्ष युक्त [ अथवा
मद शब्द वाला ] ही तृतीय सवन है। (अधा हीन्द्र गिर्वणः · इयं त इन्द्र गिर्वणः••• इति
अच्छावाकस्य स्तोत्रियानुरूपौ) अधा हि इन्द्र गिर्वणः•••• २—और, इयं ते इन्द्र
१७—(इन्द्राविष्णू) वायुविद्युताविव सभासेनेशौ (मदपती) आनन्दस्य
पालको (मदानाम्) आनन्दानाम् (सोमम्) ऐश्वर्य्यम् (आ यातम्) आगच्छतम्
(द्रविणो) द्रविणा उ इति पदद्वयमेकीभूय द्रविणो इति सिद्धम् । द्रविणा
द्रविणानि धनानि उ अपि (दधाना) दधानौ । धरन्तौ (अद्य) अद्य । सम्प्रति
(हि) एव (गिर्वणः) स्तुतिभिः सेवनीय (ऋतुः) वर्षाकालः (जनित्री)
४४६ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ४ । क० १७
गिर्वणः...... ३-यह दो मन्त्र अच्छावाक के स्तोत्रिय और अनुरूप हैं। (ऋतुर्जनित्री तस्या
अपस्परि...... इति उक्थमुखम्) ऋतुः जनित्री तस्याः अपः परि......४-यह मन्त्र
[अच्छावाक का] उक्थमुख है। (तस्य उक्तं ब्राह्मणम्) उसका ब्राह्मण कहा गया है।
(नु मर्त्तो दयते सनिष्यन्...... इति वैष्णवं सांशंसिकम्) नु मर्त्तः दयते सनिष्यन्......
५--यह मन्त्र विष्णु देवता वाला सांशंसिक [यथार्थ प्रशंसा युक्त उक्थ] है। (अहं च
इति विष्णुः अब्रवीत्, देवतयोः संशंसनाय अनतिशंसनाय) और मैं-यह विष्णु ने कहा
[क० ११], वह देवताओं की यथार्थ प्रशंसा के लिये है जो अत्युक्ति बिना प्रशंसा हो।
(सं वां कर्मणा समिषा हिनोमि......, इति ऐन्द्रावैष्णवे पर्य्यासः) सं वां
कर्मणा......६-यह मन्त्र इन्द्र और विष्णु वाले [उक्थ] में पर्यास [अन्त] है। (अस्य
ऐन्द्रावैष्णवम् एतत् नित्यम् उक्थम्) इस [अच्छावाक] का इन्द्र और विष्णु देवता
वाला यह नित्य उक्थ है। (तत् एतत् स्वस्मिन् आयतने स्वस्यां प्रतिष्ठायां
प्रतिष्ठापयति) सो यह [उक्थ] अपने स्थान में और अपनी प्रतिष्ठा में [यजमान को]
स्थापित करता है। (एताः देवताः द्वन्द्वं वै भूत्वा विजित्यै एव व्यजयन्त) इन सब
देवताओं ने दो दो होकर विजय के लिये ही विजय पाया है। (अथो द्वन्द्वस्य एव
मिथुनस्य प्रजात्यै) फिर दो दो [देवता] वाले ही मिथुन [ज्ञान वा जोड़ा] की
उत्पत्ति के लिये है। (उभा जिग्यथुर्न पराजयेथे ...इति ऐन्द्रावैष्णव्या ऋचा
परिदधाति) उभा जिग्यथुः न...... ७-इस इन्द्र और विष्णु वाली ऋचा से वह परिधानीया
इष्टि करता है। (इन्द्राविष्णोः एव यज्ञं प्रतिष्ठापयति) इन्द्र और विष्णु के यज्ञ को
वह स्थापित करता है। (इन्द्राविष्णू पिबतं मध्वो अस्य ...इति यजति) इन्द्रा-
विष्णू पिबतम् ...८--इस मन्त्र से वह याज्या आहुति देता है। (एते एव देवते
तत् यथाभागं प्रीणाति वषट्कृत्य अनुवषट्करोति) इन ही दो देवताओं को उससे
अपने अपने भाग के अनुसार वह प्रसन्न करता है और वषट्कार करके अनुवषट्कार [अन्तिम
आहुति दान] करता है। (प्रत्ति एव अभिमृशन्ते, अनाराशंसाः न आप्याययन्ति
न हि सीदन्ति) वे [ऋषि लोग] प्रत्यक्ष ही विचारते हैं-नरों [नेताओं] की स्तुति
जनयित्री। जननी (अपः) जलानि (परि) सर्वतः (नु) शीघ्रम् (मर्त्तः)
मनुष्यः (दयते) धनमादत्ते (सनिष्यन्) सर्वधातुभ्यः इन् (उ० ४।११८)
षणु दाने--इन्। सुप आत्मनः क्यच् (पा० ३।१।८) सनि--क्यच् लालसायां
सुगागमः, ततः शतृ ।१ दातव्यधनमिच्छन् (सम्) सम्यक् (वाम्) युवाम्
(कर्मणा) ईप्सिततमेन व्यापारेण (इषा) अन्नेन (हिनोमि) वर्धयामि (उभा)
उभौ। इन्द्राविष्णू (जिग्यथुः) लिटि रूपम्। युवां जितवन्तौ शत्रून् (न)
निषेधे (पराजयेथे) पराजयं प्राप्नुथः (मध्वः) मधुरस्य। अन्यत् पूर्ववत् ॥
१. रूपसिद्धि की प्रक्रिया के इतने लम्बे व्यायाम की अपेक्षा लृडन्त सन् धातु से 'लुटः
सद्वा' के नियम के अनुसार शतृ प्रत्यय होकर प्रथमा के एकवचन में 'सनिष्यन्' बनाना
अधिक श्रेयस्कर है ॥ सम्पा० ॥
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ४ । क० १७ ॥ ४४७
बिना यज्ञ [ यजमान का ] न बढ़ाते हैं और नहीं चलते हैं [ नहीं आप बढ़ते है। देखो
क० ३ ] ॥ १७ ॥
भावार्थः-कण्डिका १५ के समान है ॥ १७ ॥
विशेषः १-( मदयती ) के स्थान पर ( मदपती ) और ( अपसस्परि )
के स्थान पर ( अपस्परि ) वेद मन्त्र से शोधा है ॥
विशेषः २-प्रतीक वाले मन्त्र अर्थ सहित लिखे जाते हैं ॥
१-इन्द्राविष्णू मदपती मदानामा सोमं यातं द्रविणो दधाना । सं
वामञ्जन्त्वक्तुभिर्मतीनां सं स्तोमासः शस्यमानास उक्थैः-ऋग्० ६ । ६९ । ३ ॥
( इन्द्राविष्णू ) हे इन्द्र और विष्णु [ वायु और विजुली के समान सभापति और सेनापति ]
( मदानाम् ) आनन्दों के बीच ( मदपती ) आनन्द के पालने वाले और ( द्रविणो )
धनों के भी ( दधाना ) धारण करने वाले तुम दोनों ( सोमम् ) ऐश्वर्य को ( आ यातम् )
प्राप्त होओ । ( मतीनाम् ) मनुष्यों के ( शस्यमानासः ) बोले हुये ( स्तोमासः ) स्तोम
[ स्तुति व्यवहार ] ( अक्तुभिः ) तेजों और ( उक्थैः ) वेद स्तोत्रों के साथ ( वाम् )
तुम दोनों को ( सं सम् अञ्जन्तु ) बहुत अच्छे प्रकार प्रकट करें ।
२-अधा हीन्द्र गिर्वण उप त्वा कामान् महः ससृज्महे । उदेव यन्त
उदभिः-अथर्व० २० । १०० । १, ऋ० ८ । ६८ । ७, [ सायण भाष्य ८७ ]
साम० उ० १ । १ । तृच २३ ( गिर्वणः ) हे स्तुतियों से सेवनीय ( इन्द्र ) इन्द्र !
[ महाप्रतापी राजन् ] ( अध हि ) अब ही ( त्वा ) तुझे ( महः ) अपनी बड़ी
( कामान् ) कामनाओं को, ( उदा ) जल [ जल की बाढ़ ] के पीछे ( उदभिः ) दूसरे
जलों की बाढ़ों के साथ ( यन्तः इव ) चलते हुये पुरुषों के समान हमने ( उप, ) अंदर से
( ससृज्महे ) समर्पण किया है ॥
३-इयं त इन्द्र गिर्वणो रातिः क्षरति सुन्वतः । मन्दानो अस्य बर्हिषो वि
राजसि-ऋ० ८ । १३ । ४ ॥ ( गिर्वणः ) हे स्तुतियों से सेवनीय ( इन्द्र ) इन्द्र !
[ महाप्रतापी राजन् ] ( ते ) तेरे लिये ( सुन्वतः ) तत्त्वरस निचोड़ने वाले पुरुष की
( इयम् ) यह ( रातिः ) दान क्रिया ( क्षरति ) बहती है, ( मन्दानः ) हर्ष करता हुआ
तू ( अस्य बर्हिषः ) इस वृद्धि कारक व्यवहार का ( वि ) विशेष करके ( राजसि )
राजा है ॥
४-ऋतुर्जनित्री तस्या अपस्परि मक्षू जात आविशद्यासु वर्धते । तदाहना
अभवत् पिप्युषी पयोऽशोः पीयूषं प्रथमं तदुक्थ्यम्-ऋ० २ । १३ । १ ॥ ( ऋतुः )
ऋतु [ वर्षाकाल ] ( जनित्री ) [ प्रत्येक पदार्थ की ] जननी है, ( तस्याः परि ) उस
[ जननी ] से ( जातः ) उत्पन्न होकर वह [ पदार्थ ] ( मक्षू ) शीघ्र ( अपः ) जलों में
( आ अविशत् ) सब प्रकार से प्रवेश करता है, ( यासु ) जिन [ जलों ] में ( वर्धते )
वह बढ़ता है । ( तत् ) इससे वह [ पदार्थ ] ( आहनाः ) पाने योग्य ( अभवत् ) होता
है, और ( पयः ) रस की ( पिप्युषी ) बढ़ाने वाली [ वह जननी ऋतु होती है ] । ( तत् )
४४८ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ४ । क० १७
तब ( अंशोः ) अंशु [ ओषधि के डांठल ] का ( पीयूषम् ) पीने योग्य रस ( प्रथमम् )
मुख्य करके ( उक्थ्यम् ) प्रशंसनीय [ अथवा उक्थ नामक यज्ञ के योग्य ] होता है ॥
५—नू मर्तो दयते सनिष्यन् यो विष्णव उरुगायाय दाशत् । प्र यः सत्राचा
मनसा यजात एतावन्तं नर्यमा विवासान्--ऋग्० ७ । १०० । १ ॥ ( सनिष्यन् )
भक्ति चाहता हुआ ( मर्तः ) वह मनुष्य ( नु ) शीघ्र ( दयते ) [ मनोरथ ] पाता है,
( यः ) जो ( उरुगायाय ) बहुत गाने योग्य ( विष्णवे ) विष्णु [ व्यापक परमात्मा ] को
( दाशत् ) देवे [ आत्मदान करे ] और ( यः ) जो ( सत्राचा ) सत्य को प्राप्त हुये
( मनसा ) मन से ( एतावन्तम् ) इतने बड़े ( नर्यम् ) नरों के हितकारी [ विष्णु ] को
( प्र यजाते ) अच्छे प्रकार पूजे और ( आबिवासात् ) सब ओर से सेवे ॥
६-सं वां कर्मणा समिषा हिनोमीन्द्राविष्णू अपसस्पारे अस्य । जुषेथां
यज्ञं द्रविणं च धत्तमरिष्टैर्नः पथिभिः पारयन्ता- ऋ० ६ । ६६ । १ ॥ ( इन्द्रा-
विष्णू ) हे इन्द्र और विष्णु [ सूर्य और बिजुली के समान सभापति और सेनापति ]
( वाम् ) तुम दोनों को ( अस्य ) इस ( अपसः पारे ) कर्म के पार में ( कर्मणा )
अत्यन्त चाहे हुये व्यापार और ( इषा ) अन्न से ( सं मं हिनोमि ) मैं बढ़ाता हूं,
( यज्ञम् ) यज्ञ [ संगति करण व्यवहार ] को ( जुषेथाम् ) सेवो ( च ) और ( नः )
हमको ( अरिष्टैः ) बेरोक ( पथिभिः ) मार्गों से ( पारयन्ता ) पार करते हुये तुम
दोनों ( द्रविणम् ) धन वा यश ( धत्तम् ) दो ॥
७–उभा जिग्यथुर्न परा जयेथे न पराजिग्ये कतरश्च नैनयोः । इन्द्रश्च विष्णो
यदपस्पृधेथां त्रेधा सहस्रं वि तदैरयेथाम्--अथर्व० ७ । ४४ । १, ऋ० ६ । ६९ ।
८ ॥ ( विष्णो ) हे विष्णु ! [ बिजुली के समान व्याप्त होने वाले सभापति ] ( च )
और ( इन्द्रः ) हे इन्द्र ! [ वायु के समान ऐश्वर्यवान् सेनापति ] ( उभा ) तुम दोनों ने
[ शत्रुओं को ] ( जिग्यथुः ) जीता है, और तुम दोनों ( न ) कभी नहीं ( परा जयेथे )
हारते हो, ( एनयोः ) इन [ तुम ] दोनों में से ( कतरः चन ) कोई भी ( न ) नहीं
( परा जिग्ये ) हारा है । ( यत् ) जब ( अपस्पृधेथाम् ) तुम दोनों ललकारे हो
( तत् ) तब ( सहस्रम् ) असंख्य [ शत्रु सेना दल ] को ( त्रेधा ) तीन विधि पर
[ ऊंचे, नीचे और मध्य स्थान में ] ( वि ) विविध प्रकार से ( ऐरयेथाम् ) तुम दोनों ने
निकाल दिया है ॥
८--इन्द्राविष्णू पिबतं मध्वो अस्य सोमस्य दस्रा जठरं पृणेथाम् । आ
वामन्धांसि मदिराण्यग्मन्नप ब्रह्माणि शृणुतं हवं मे-ऋग्० ६ । ६६ । ७ ॥
( दस्रा ) हे दुःखनाशक ( इन्द्राविष्णू ) इन्द्र और विष्णु ! [ वायु और बिजुली के समान
अध्यापक और उपदेशक ] तुम दोनों (अस्य ) इस ( मध्वः ) मधुर ( सोमस्य ) सोम
[ ओषधियों के रस ] का ( पिबतम् ) पान करो और ( जठरम् ) पेट को ( आ
पृणेथाम् ) अच्छे प्रकार भरो । ( वाम् ) तुम दोनों को ( मदिराणि ) आनन्द देने वाले
( अन्धांसि ) अन्न ( अगमन् ) प्राप्त हुये हैं, ( मे ) मेरे ( ब्रह्माणि ) स्तोत्रों और
( हवम् ) पुकार को ( उप शृणुतम् ) तुम दोनों समीप से सुनो ॥
कण्डिका १८ ॥
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ४ । क० १८ : ४४९
कण्डिका १८ ॥
अथा॑ध्वर्यो॒ शंश्शं॑सावो॒मिति॑ स्तोत्रियाया॒नुरू॑पायोक्थ॒मुखाय॑ परिधा-
नीयाया॒ इति॒ चतु॑श्चतुराह्वयन्ते । चत॑स्रो॒ वै दिशः॑, दिक्षु॒ तत्प्रति॑तिष्ठन्ते । अथो॒
चतु॑ष्पादः प॒शवः॑, प॒शूना॒माप्त्यै॑ । अथो॒ चतु॑ष्पर्वाणो॒ हि तृ॒तीय॑सवने होत्रकाः
तस्मा॑च्चतुः सर्वे॒ त्रैष्टु॑भं जागता॒नि शंसन्ति । जागतं॒ हि तृ॒तीय॑सवनम् । अथ॒ हैतत्
त्रैष्टु॑भान्य॒प्रति॑भूतमिव॒ हि प्रातः॑सवने म॒रुत्व॑तीये तृ॒तीय॑सवने च होत्रकाणां
शस्त्रम् । धीतर॑सं॒ वा ए॒तत्सव॑नं, यत्तृ॒तीय॑सवनम् । अथ॒ हैतद॑धीतरसं शु॒क्रियं॑
छन्दः॑, यत् त्रि॒ष्टुभा यात॑याम॒सेवन॑स्यैव॒ तत् सर॑सतायै । सर्वे॑ समवती॒भिः परि॑-
दधति, तद्यत्स॒मवती॑भिः परि॒दध॑ति । अन्तो॒ वै प॒र्यासो॒ऽन्त उ॒दर्कॊऽन्तः, सजाया
उ ह॒ वा अ॑वेनायान्तेनै॒वान्तं॑ परि॒दध॑ति । सर्वे॑ मद्वती॒भिर्य॑जन्ति । तद्यन्म॒द्वती॑भि॒र्यज॑न्ति
सर्वे॑ सुतवती॒भिः पीतवती॑भिरू॒पाभिर्य॑जन्ति । यद्य॒ज्ञेऽभि॑रूपं॒ तत्समृ॑द्धम् ।
सर्वेंऽनुवषट् कुर्वन्ति, स्विष्टकृत्त्वा अनुवषट्कारो नेत् स्विष्टकृतमन्तरयामेति ।
असौ वै लोकस्तृतीयसवनं, तस्य पञ्च दिशः, पञ्चोक्थानि तृतीयसवनस्य । स एतैः
पञ्चभिरुक्थैः एताः पञ्च दिश आप्नोति । तद्यदेषां लोकानां रूपं, या मात्रा । तेन
रूपेण तया मात्रयेमांल्लोकान्दृध्नोतीमांल्लोकान्दृध्नोतीति ॥ १८ ॥
कण्डिका १८ ॥ एकाह यज्ञ के तृतीयसवन में ( शंशासावोम् )
इस मन्त्र को चार चार बार बोलें ॥
( अथ अध्वर्य्यो शंशांसावोम् इति, स्तोत्रियाय अनुरूपाय उक्थमुखाय
परिधानीयायै इति चतुः चतुः आह्वयन्ते ) फिर ( अध्वर्य्यो शंशांसाव ओम् ) हे
अध्वर्यो ! हम दोनों स्तुति करें, हां—इस मन्त्र से स्तोत्रिय [ स्तुति योग्य व्यवहार ] के
लिये, अनुरूप [ विषय की अनुकूलता ] के लिये; उक्थमुख [ यज्ञ की मुख्यता ] के लिये
और परिधानीया [ समाप्ति क्रिया ] के लिये—इस प्रकार चार-चार बार वे बोलते हैं ।
( चतस्रः वै दिशः, दिक्षु तत् प्रतितिष्ठन्ते ) चार ही दिशायें हैं, दिशाओं में उससे वे
[ याजक ] प्रतिष्ठा पाते हैं । ( अथो चतुष्पादः पशवः पशूनाम् आप्त्यै ) फिर चार
पांव वाले पशु होते हैं, पशुओं की प्राप्ति के लिये [ यह यज्ञ ] है । ( अथो तृतीयसवने
चतुष्पर्वाणः हि होत्रकाः ) फिर तृतीयसवन में चार अङ्ग वाले ही सहायक होता लोग
होते हैं । ( तस्मात् चतुः सर्वे त्रैष्टुभं जागतानि शंसन्ति ) इसलिये चार बार वे सब
त्रिष्टुप् [ कर्म उपासना ज्ञान के सहारे वाले अथवा त्रिष्टुप् ] छन्दों वाले स्तोत्रों से जगत्
के हितकारी कर्म वे बोलते हैं । ( जागतं हि तृतीयसवनम् ) जगत् का हितकारी ही
तीसरा सवन है । ( अथ ह एतत् त्रैष्टुभानि प्रातःसवने मरुत्वतीये तृतीयसवने च
१८–( शंशांसाव ) पूर्वाक्षरस्य द्वित्वमार्षम्–गो० उ० ३ । १०, १६
तथा ४ । ४ । शंसाव । आवाम् शंसनं स्तोत्रं करवाव ( ओम् ) अनुमतौ ( त्रैष्टु-
भम् ) त्रैष्टुभानि । त्रिष्टुप्छन्दोयुक्तानि । कर्मोपासनाज्ञानयुक्तानि ( जागतानि )
५६
४५० गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ४। क० १८
होत्राकाणाम् अप्रतिभूतम् इव हि शस्त्रम्) फिर यह ही त्रिष्टुप् छन्द वाले स्तोत्र
प्रातःसवन में, मरुत्वतीय [ माध्यन्दिन सवन ] में और तीसरे सवन में सहायक होता लोगों
का अप्रतिभूत [ प्रतिभू अर्थात् स्थानी बिना ] ही शस्त्र [ स्तोत्र ] हैं [ अर्थात् त्रिष्टुप् तीनों
सवनों में अवश्य बोला जाता है ] । ( धीतरसं वै एतत् सवनम्, यत् तृतीयसवनम् )
पी चुके हुये रस वाला ही यह सवन है, जो तीसरा सवन है [ तीसरे सवन से पहिले
सोमरस पी लिया जाता है फिर किस लिये तीसरा सवन है—इस प्रश्न का समाधान इस
प्रकार है ] । ( अथ ह एतत् अधीतरसं शुक्रियं छन्दः, यत् त्रिष्टुभा यातयामसवनस्य
एव तत् सरसतायै ) फिर यह बिना पी चुके हुये रस वाला, वीर्यवान् छन्द [ स्तोत्र ] है,
जो त्रिष्टुप् [ तीनों सवनों में ठहरने वाले छन्द ] के साथ बीते हुये योग्य समय वाले सवन
के रसीलेपन के लिये है [ देखो-ऐतरेय ब्रा० ६। १२ ] । ( सर्वं समवतीभिः परिदधति,
यत् तत् समवतीभिः परिदधति. ) वे सब समवती ऋचाओं से [ सम शब्द वाली
ऋचाओं से जैसे—समं ज्योतिः सूर्येण······अथर्व० ४। १८ । १, इत्यादि मन्त्रों से ] समाप्त
करते हैं, क्योंकि वहां समवती ऋचाओं से वे समाप्त करते हैं। (अन्तः वै पर्यासः, अन्तः
उदर्कः, अन्तः सजायाः उ ह वै अवेनाय अन्तेन एव अन्नं परिदधति = परिदधाति )
अन्त ही पर्यास [ विराम ] है, अन्त ही उदर्क [ अवसान वा विच्छेद अर्थात् रोक ] है,
अन्त ही संगति के रक्षक के लिये अन्त के साथ ही अन्त को समाप्त करता है। [ एक एक
विषय पर रुककर दूसरे को आरम्भ करके समाप्त किया जाता है ] । ( सर्वे मद्गतीभिः
यजन्ति, यत् तत् मद्गतीभिः यजन्ति ) वे सब मद्वती [ मद शब्द वाली ] ऋचाओं से
यज्ञ करते हैं [ याज्या ऋचा बोलते हैं ], क्योंकि वहां मद्वती ऋचा से वे यज्ञ करते हैं ।
( सर्वे सुतवतीभिः पीतवतीभिः अभिरूपाभिः यजन्ति ) वे सब सुतवती [ सुत शब्द
वाली ] ऋचाओं से, पीतवती [ पीत शब्द वाली ] ऋचाओं से और अभिरूप [ विषय के
अनुकूल ] ऋचाओं से यज्ञ करते हैं। [ मद्गती, सुतवती और पीतवती ऋचाओं के लिये
देखो ऋग्० १ । १६ । ८ । और बहुवचन शब्द होने से ब्राह्मण में समस्त इस नौ ऋचा
वाले सूक्त का ग्रहण अभीष्ट है । अभिरूप शब्द से यह प्रयोजन है कि अभीष्ट देवता की
स्तुति में उस देवता के सूचक पद आ जावें ] । ( यत् यज्ञं अभिरूपं, तत् समृद्धम् ) जो
यज्ञ में विषय के अनुकूल कर्म है, वह समृद्ध है । ( सर्वे स्विष्टकृरवा अनुवषट्
कुर्वन्ति ) सब स्विष्टकृत् मन्त्र [ यदस्य कर्मणोऽत्यरीरिचं·········देखो--गो० उ० ३ । १ ]
पढ़कर अनुवषट् [ समाप्ति सूचक पद ] पढ़ते हैं । ( अनुवषट्कारः स्विष्टकृतं नेत्
अन्तरयाम इति ) अनुवषट्कार स्विष्टकृत् मन्त्र को कभी भी बीच [ व्यवधान ] से नहीं
लेता [ स्विष्टकृत् के पीछे ही अनुवषट् होता है ] । ( असौ वै लोकः तृतीयसवनम् )
जगतोछन्दोयुक्तानि । जगते हितानि ( अप्रतिभूतम् ) प्रतिभूरहितम् । स्थानिना
रहितम् ( धीतरसम् ) धेट् पाने--क्तः । पीतसारम् ( अधीतरसम् ) अपीतसा-
रम् । सर्वरसोपेतम् ( शुक्रियम् ) शुक्र—घन् । वीर्ययुक्तम् । ( यातयामसवनस्य )
गतयोग्यकालसवनस्य ( सरसतायै ) सरसत्वाय ( सजायाः ) षञ्ज सङ्गे--कः,
टाप् । सङ्गतेः ( अवेनाय ) श्यास्त्याह्वणविम्व्य इनच् ( उ० २ । ४६ ) अव रक्षणार्दौ
कण्डिका १९ ॥
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ४ । क० १६ ॥ ४५१
वह ही [ सूर्य ] लोक तीसरा सवन है। ( तस्य पञ्च दिशः, तृतीयसवनस्य पञ्च
उक्थानि ) उस [ सूर्य लोक ] की पांच दिशायें [ पूर्व, दक्षिण, पश्चिम, उत्तर और एक
ऊपर नीचे की दिशा ] हैं और तीसरे सवन के पांच उक्थ [ समवती, मद्वती, सुतवती,
पीतवती और अभिरूपा ऋचाओं वाले स्तोत्र ] हैं। ( सः एतैः पञ्चभिः उक्थैः, एताः
पञ्चदिशः आप्नोति ) वह [ यजमान ] इन पांच प्रकार वाले स्तोत्रों से इन पांच दिशाओं
को पाता है। ( तत् यत् एषां लोकानां रूपं या मात्रा ) क्योंकि वह इन लोकों का
रूप [ आकार ] है जो मात्रा [ परिमाण ] है। ( तेन रूपेण तया मात्रया इमान्
लोकान् ऋध्नोति, इमान् लोकान् ऋध्नोति इति ) उस ही रूप [ आकार ] से और
उस मात्रा [ परिमाण ] से इन लोकों को वह समृद्ध करता है, इन लोकों को वह समृद्ध
करता है [ अवश्य समृद्ध करता है ] ॥ १८ ॥
भावार्थः-मनुष्यों को योग्य है कि देश और काल का विचार करके कार्य करें
जिससे उन्हें सफलता प्राप्त हो ॥ १८ ॥
विशेषः १-( शस्रं ) के स्थान पर ( शस्त्रं ) ठीक है, और ( सरस्वतायै ) के
स्थान पर ( सरसतायै ) ऐ० ब्रा० ६ । १२ से शुद्ध किया है ॥
विशेषः २-इस कण्डिका को प्रातःसवन में गो० उ० ३ । १६ और माध्यन्दिन
सवन में उ० ४ । ४ से मिलाओ और वहां पर ही प्रयोजनीय मन्त्र हैं ॥
कण्डिका १९ ॥
तदाहुः, किं षोडशिनः षोडशित्वं षोडश स्तोत्राणि षोडश शस्त्राणि
षोडशभिरक्षरैरादत्ते, द्वे वा अक्षरे अतिरिच्येते, षोडशिनोऽनुष्टुभमभिसम्पन्नस्य ।
वाचो वा एतौ स्तनौ, सत्यानृते वाव ते, अवत्येनं सत्यम् नैनमनृतं हिनस्ति, य
एवं वेद ॥ १९ ॥
इत्यथर्ववेदस्य गोपथब्राह्मणस्य चतुर्थः प्रपाठकः समाप्तः ॥ ४ ॥
कण्डिका १९ ॥ एकाह यज्ञ में षोडशी शब्द की व्याख्या ॥
( तत् आहुः, षोडशिनः किं षोडशित्वम् ) वे कहते हैं-षोडशी [ सोलह
अङ्ग वाले यज्ञ ] का क्या षोडशित्व [ सोलहपन ] है? [ इस का समाधान ] ( षोडश
स्तोत्राणि षोडश शस्त्राणि षोडशभिः अक्षरैः आदत्ते ) सोलह स्तोत्रों और सोलह
शस्त्रों को [ आधे आधे अनुष्टुप् छन्द के ] सोलह अक्षरों से वह [ अध्वर्युं ] ग्रहण करता
है। ( अनुष्टुभम् अभिसम्पन्नस्य षोडशिनः द्वे अक्षरे वै अतिरिच्येते ) अनुष्टुप्
रखने वाले षोडशी [ स्तोत्र ] के दो दो अक्षर बढ़ जाते हैं [ आधे अनुष्टुप् के १६ अक्षरों
के आदि और अन्त में ओम् शब्द बोलने से १८ अक्षर होते हैं-इस का समाधान ] ।
—इनच् = एनच् । अविनाय । रक्षकाय ( अन्तरयाम ) गो० उ० ३ । १६ । अन्त-
र्याति । अन्तरेण गच्छति । अन्यद् गतम्--गो० उ० ३ । १६ ॥
१९--( आदत्ते ) गृह्णाति ( अतिरिच्येते ) अधिके भवतः ( अभिसम्प-
कण्डिका १ ॥
४५२ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ४ । क० १०.
( वाचः वै एतौ स्तनौ, ते वाव सत्यानृते ) वाणी के [ स्त्रीलिङ्ग होने से ] यह दोनों
स्तन [ कुच वा चूची ] हैं जो ही सत्य और झूठ हैं। ( सत्यम् एनम् अवति अनृतम् एनं न
हिनस्ति, यः एवं वेद ) सत्य उसकी रक्षा करता है और झूठ उसको नहीं सताता है जो
ऐसा जानता है ॥ १६ ॥
भावार्थ :--मनुष्य को उन्नति के लिये सत्य का ग्रहण और असत्य का त्याग करना
चाहिये ॥ १६ ॥
विशेषः १--एकाह यज्ञ समाप्त हुआ ॥
विशेषः २ - इस कण्डिका को मिलाओ--ऐ० ब्रा० ४ । १ ॥
विशेषः ३--( ते वा ) के स्थान पर ( द्वे वा ) ऐ० ब्रा० से शुद्ध किया है ॥
इति श्रीमद्राजाधिराज-प्रथितमहागुणमहिम-श्रीसयाजीराव-गायकवाहा-
धिष्ठित-बड़ोदेपुरीगत-श्रावणमासदक्षिणापरीक्षायाम् ऋक्सामाथर्ववेदभाष्येषु
लब्धदक्षिणेन श्री पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदिना अथर्ववेदभाष्यकारेण
कृते गोपथब्राह्मणभाष्य उत्तरभागे चतुर्थः प्रपाठकः समाप्तः ॥
अय प्रपाठकः प्रयागनगरे माघमासे शुक्लचतुर्दश्यां तिथौ १९८० [ अशी-
त्युत्तरेकोनविंशतिशतके ] विक्रमीये संवत्सरे सुसमाप्तिमगात् ॥
मुद्रितम्—आश्विनशुक्ला ४ संवत् १९८१ वि० ता० २ अक्टूबर सन् १९२४ ई० ॥
अथ पञ्चमः प्रपाठकः ॥
कण्डिका १ ॥
ओम् । अहर्वै देवा आश्रयन्त रात्रीमसुराः । तेऽसुराः समावद्वीर्य्या एवा-
सन्, नो व्यावर्तन्त । सोऽब्रवीत् इन्द्रः, कश्चाहं चेमानसुरान् रात्रीमन्ववैष्यामहा
इति । स देवेषु न प्रत्यविन्दत्, अभिभूय रात्रेस्तमसः । मृत्योस्तम इव हि रात्रिः,
मृत्युर्वै तमः, तस्माद्वाप्येतर्हि भूयानिव नक्तम् । स यावन्मात्रमिवाप¹क्रम्य बिभेति,
तं वै छन्दांस्येवान्ववायन्। तद्यच्छन्दांस्येवान्ववायन्, तस्मादिन्द्रश्च छन्दांसि च
रात्रिं वहन्ति, न निविच्छस्यते न पुरोरुङ् न धाय्या नान्या देवता। इन्द्रश्च ह्येव
छन्दांसि च रात्रिं वहन्ति तान्वै पर्य्यायैः पर्य्यायमनुदन्त । यत् पर्य्यायैः पर्य्याय-
मनुदन्त, तस्मात् पर्य्यायाः, तत् पर्य्यायाणां पर्य्यायत्वम् । तान्वै प्रथमैरेव पर्य्यायैः
पूर्वरात्रादनुदन्त, मध्यमैर्मध्यरात्रादुत्तमैरपररात्रात् । अपिशर्वर्या अपिस्मसीत्य-
ङ्गस्य ) अभिप्राप्तस्य ( स्तनौ ) स्तन मेघशब्दे—अच् । स्त्रीणाम् अङ्गभेदौ (सत्या-
नृते ) सत्यं यथार्थवदनं च अनृतं मिथ्यावदनं च ( अवति ) रक्षति ( हिनस्ति )
दुःखयति ॥
१. पू. सं. “आप्रक्रम्य” इति पाठः ॥ सम्पा० ॥