गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
कण्डिका २ ॥
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० २ १३५
कण्डिका २ ॥
प्रजापतिर्यज्ञमतनुत, स ऋचैव होत्रमकरोत्, यजुषाध्वर्य्यवं, साम्नोद्गा-
त्रमथर्वाङ्गिरोभिर्ब्रह्मत्वं, तं वा एतं महावाचं कुरुते, यदृचैव होत्रमकरोद्यजुषाध्व-
र्य्यवं साम्नोद्गात्रमथर्वाङ्गिरोभिर्ब्रह्मत्वं स वा एष त्रिभिर्वेदैर्यज्ञस्यान्यतरः पक्षः
संस्क्रियते मनसैव ब्रह्मा यज्ञस्यान्यतरं पक्षं संस्करोत्ययमु वै यः पवते स यज्ञ-
स्तस्य मनश्च वाक् च वर्त्तनिर्मनसा चैव हि वाचा च यज्ञे वहत्यत एव मन
इयमेव वाक् स यद्वदन्नास्ति विद्यादद्धं मेऽस्य यज्ञस्यान्तरगादिति, तद्यथैकपात्
पुरुषो यन्नेकचक्रो वा रथो वर्त्तमानो भ्रैषं न्येत्येवमेवास्य यज्ञो भ्रैषं न्येति, यज्ञस्य
भ्रैषमनु यजमानो भ्रैषं न्येति, यजमानस्य भ्रैषमन्वृत्विजो भ्रैषं नियन्ति, ऋत्विजां
भ्रैषमनु दक्षिणा भ्रैषं नियन्ति, दक्षिणानां भ्रैषमनु यजमानः पुत्रपशुभिर्भ्रैषं न्येति,
पुत्रपशूनां भ्रैषमनु यजमानः स्वर्गेण लोकेन भ्रैषं न्येति स्वर्गस्य लोकस्य भ्रैषमनु
तस्यार्द्धस्य योगक्षेमो भ्रैषं न्येति, यस्मिन्नर्द्धे यजन्त इति ब्राह्मणम् ॥ २ ॥
कण्डिका २ ॥ चतुर्वेदी चार ऋत्विजों के बिना यज्ञ गिर जाता है ॥
( प्रजापतिः यज्ञम् अतनुत ) प्रजापति [ प्रजापालक परमेश्वर वा यजमान ]
ने यज्ञ फैलाया । ( सः ऋचा एव होत्रम् अकरोत्, यजुषा आध्वर्य्यवं, साम्ना
औद्गात्रम्, अथर्वाङ्गिरोभिः ब्रह्मत्वम् ) उस [ प्रजापति ] ने ऋग्वेद से ही होता का
कर्म किया, यजुर्वेद से अध्वर्य्यु का कर्म, सामवेद से उद्गाता का कर्म और अथर्वाङ्गिराओं
[ निश्चल ज्ञान वाले चारों वेदों ] से ब्रह्मा का काम । (तं वै एतं महावाद्यं कुरुते यत्
ऋचा एव हौत्रम् अकरोत्, यजुषा आध्वर्य्यवं, साम्ना औद्गात्रम् अथर्वाङ्गिरोभिः
ब्रह्मत्वम् ) उस ही इस [ यज्ञ ] को उसने अति प्रशंसनीय किया है, जिसने ऋग्वेद से
होता का कर्म किया है, यजुर्वेद से अध्वर्य्यु का कर्म, सामवेद से उद्गाता का कर्म,
और निश्चल ज्ञान वाले चारों वेदों से ब्रह्मा का कर्म । ( त्रिभिः वेदैः यज्ञस्य सः वै एषः
अन्यतरः पक्षः संस्क्रियते, मनसा एव ब्रह्मा यज्ञस्य अन्यतरं पक्षं संस्करोति )
तीनों वेदों [ त्रयी विद्या ] से यज्ञ का वही कोई सा पक्ष [ भाग ] सिद्ध किया जाता है,
मन से ही ब्रह्मा किसी ही पक्ष को सिद्ध करता है । ( अयम् उ वै यः पवते सः यज्ञः )
और यह जो चलता है, वह यज्ञ है । ( तस्य मनः च वाक् च वर्त्तनिः ) उस [ ब्रह्मा ]
का मन और वाणी प्रवृत्ति मार्ग है । ( मनसा च एव हि वाचा च यज्ञे वहति, अतः
एव मनः इयम् एव वाक् ) मन से और वाणी से ही वह यज्ञ में चलता है, इससे ही
मन यही वाणी है । ( सः यत् वदन् न अस्ति विद्यात् मे अस्य यज्ञस्य अर्द्धम् अन्तः
अगात् इति ) जो वह [ ब्रह्मा ] बताता हुआ नहीं रहता है, वह जाने कि मेरे इस यज्ञ
की ऋद्धि [ सम्पत्ति ] छिप गई । ( तत् यथा एकपात् पुरुषः यन्, एकचक्रः रथः वा
२-( अतनुत ) व्यस्तारयत् ( महावाद्यम् ) अतिशयेन कथनीयम् ! प्रशंस-
नीयम् ( अन्यतरः ) अन्यतमः । बहूनां मध्ये निर्धारित एकः ( पक्षः ) भागः
( संस्क्रियते ) सम्पाद्यते ( संस्करोति ) सम्यक् सम्पादयति ( पवते ) गच्छति ।
ब्राह्मण [ वेदज्ञान ] है [ इस कण्डिका का मिलान करो—गोपथ पू० १ । १३ ] ॥ २ ॥
१३६ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० ३ ॥
वर्त्तमामः भ्रेषं न्येति एवम् एव अस्य यज्ञः भ्रेषं न्येति ) और जैसे एक पांव वाला
पुरुष जाता हुआ अथवा एक पहिये वाला रथ चलता हुआ गिर जाता है, वैसे ही इसका यज्ञ
गिर जाता है । (यज्ञस्य भ्रेषम् अनु यजमानः भ्रेषं न्येति) यज्ञ के गिराव के साथ यजमान
गिर जाता है । (यजमानस्य भ्रेषम् अनु ऋत्विजः भ्रेषं नियन्ति) यजमान के गिराव के
समय ऋत्विज् लोग गिर जाते हैं । ( ऋत्विजां भ्रेषम् अनु दक्षिणाः भ्रेषं नियन्ति )
ऋत्विजों के गिराव के साथ दक्षिणायें गिर जाती हैं । ( दक्षिणानाम् भ्रेषम् अनु
यजमानः पुत्रपशुभिः भ्रेषं न्येति ) दक्षिणाओं के गिराव के साथ यजमान पुत्र और
पशुओं सहित गिर जाता है । ( पुत्रपशूनां भ्रेषम् अनु यजमानः स्वर्गेण लोकेन भ्रेषं
न्येति ) पुत्र और पशुओं के गिराव के साथ यजमान स्वर्गलोक से गिर जाता है । (स्वर्गस्य
लोकस्य भ्रेषम् अनु तस्य अर्द्धस्य योगक्षेमः भ्रेषं न्येति, यस्मिन् अर्द्धे यजन्ते इति
ब्राह्मणम् ) स्वर्गलोक के गिराव के साथ उसकी सम्पत्ति का योगक्षेम [ पाने योग्य का
पाना और पाये हुये का बचाना ] गिर जाता है, जिस सम्पत्ति में लोग यज्ञ करते हैं—यह
ब्राह्मण [ वेदज्ञान ] है [ इस कण्डिका का मिलान करो—गोपथ पू० १ । १३ ] ॥ २ ॥
भावार्थः—कर्मकुशल ऋत्विजों के न होने से यज्ञ में विघ्न पड़ता है ॥ २ ॥
कण्डिका ३ ॥
तदु ह स्माह श्वेतकेतुरारुणेयो ब्रह्माणं दृष्ट्वा भाषमाणमर्द्धं मेऽस्य यज्ञ-
स्यान्तरगादिति, तस्माद् ब्रह्मा स्तुते बहिःपवमाने वाचोयम्यमुपांश्वन्तर्यामाभ्या-
मय ये पवमान उदूचुस्तेऽत्रथ यानि च स्तोत्राणि च शस्त्राण्यावषट्कारात्तेषु स
यदृक्तो भ्रेषन्निश्चच्छेदो भूर्जनदिति गार्हपत्ये जुहुयात्, यदि यजुष्ट ओं भुवो जन-
दिति दक्षिणाग्नौ जुहुयात्, यदि सामत ओं स्वर्जनदित्याहवनीये जुहुयात्, यद्यना-
ज्ञाता ब्रह्मातो ओं भूर्भुवः स्व॒र्जनदोमित्याहवनीय एव जुहुयात्, तद्याकोवाक्य-
स्यर्चां यजुषां साम्नामथर्वाङ्गिरसामथापि वेदानां रसेन यज्ञस्य विरिष्टं सन्ध्रीयते,
तद्यथा लवणेनेत्युक्तं, तद्यथा उभयपात्पुरुषो यद्युभयचक्रो वा रथो वर्त्तमानोऽभ्रेषं
न्येत्येवमेवास्य यज्ञोऽभ्रेषं न्येति, यज्ञस्याऽभ्रेषमनु यजमानोऽभ्रेषं न्येति, यजमान-
स्याभ्रेषमन्वृत्विजोऽभ्रेषं नियन्ति, ऋत्विजामभ्रेषमनु दक्षिणा अभ्रेषं नियन्ति,
दक्षिणानामभ्रेषमनु यजमानः पुत्रपशुभिरभ्रेषं न्येति, पुत्रपशूनामभ्रेषमनु यजमानः
स्वर्गेण लोकेनाभ्रेषं न्येति, स्वर्गस्य लोकस्याऽभ्रेषमनु तस्यार्द्धस्य योगक्षेमोऽभ्रेषं
न्येति, यस्मिन्नर्द्धे यजन्त इति ब्राह्मणम् ॥ ३ ॥
कण्डिका ३ ॥ यज्ञ में त्रुटि होने पर प्रायश्चित्त ॥
( आरुणेयः श्वेतकेतुः तम् उ स्म ब्रह्माणं भाषमाणं दृष्ट्वा आह मे अस्य
निघ० २ । १४ ( वर्त्तनिः ) प्रवृत्तिमार्गः ( वदन् ) कथयन् ( अर्द्धम् ) पू० १ । १३ ।
ऋद्धिम् । संपत्तिम् ( अन्तः ) मध्ये ( यन् ) इण् गतौ-शतृः । गच्छन् ( भ्रेषम् ) भ्रेषृ
चलने--घञ् । अधःपतनम् ( न्येति ) निश्चयेन प्राप्नोति ( अर्द्धस्य ) सम्पत्तेः
( योगक्षेमः ) गो० पू० १ । १३ । प्राप्यस्य प्रापणं प्राप्तस्य रक्षणम् ॥
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० ३ १३७
यज्ञस्य अर्द्धम् अन्तर् अगात् इति ) अरुण का पुत्र श्वेतकेतु तब ही ब्रह्मा को बोलते
हुये देख कर कहने लगा—मेरे इस यज्ञ का आधा भाग छिप गया। (तस्मात् ब्रह्मा
बहिष्पवमाने वाचोयम्यम् उपांशु यामाभ्याम् अन्तर् स्तुते) इसलिये ब्रह्मा दो
बहिष्पवमान स्तोत्र को वाणी रोक कर चुपचाप दो पहर तक बोलता है। (अथ ये
पवमाने उदूचुः तेषु अथ यानि च स्तोत्राणि च शस्त्राणि आवषट्कारात् तेषु सः
यत् ऋक्तःभ्रेषं नियच्छेत् ओं भूः जनत् इति गार्हपत्ये जुहुयात् ) और जो पुरुष दो
पवमान स्तोत्रों को बोलें उनमें, और जो स्तोत्र और शस्त्र वषट्कार के साथ यज्ञ समाप्ति
तक होते हैं उनमें, वह [ब्रह्मा] जो ऋग्वेद से गिराव [त्रुटि] को रोके, ओम् भूः
जनत्—इन [व्याहृतियों] से गार्हपत्य अग्नि में हवन करे। (यदि यजुष्टः ओं भुवः
जनत् इति दक्षिणाग्नौ जुहुयात् ) जो यजुर्वेद से [त्रुटि को रोके]—ओम् भुवः जनत्—
इनसे दक्षिणाग्नि में हवन करे।( यदि सामतः, ओं स्वः जनत् इति आहवनीये
जुहुयात् ) जो सामवेद से [त्रुटि को रोके ]—ओं स्वः जनत्—इनसे आहवनीय अग्नि में
हवन करे। (यदि अनाज्ञाताः ब्रह्मणो१, ओं भूः भुवः स्वः जनत् ओम् इति आहवनीये
एव जुहुयात् ) जो न जानी हुई ब्रह्मा की क्रियाओं को [रोके ]—ओम् भूः भुवः स्वः
जनत्—इन [व्याहृतियों] से आहवनीय अग्नि में ही हवन करे। (तत् वाकोवाक्यस्य
ऋचां, यजुषां, साम्नाम्, अथर्वाङ्गिरसां अथ अपि वेदानां रसेन यज्ञस्य विरिष्टम्
सन्धीयते ) वह वाकोवाक्य के ऋग्वेद मन्त्रों के, यजुर्वेद मन्त्रों के, सामवेद मन्त्रों के और
चारों वेद मन्त्रों के और वेदों के रस—[ध्वनि] से यज्ञ का दोष सुधर जाता है। (तत्
यथा लवणेन इति उक्तम् ) सो जैसे लवण [खार] के साथ यह कहा गया है [गोपथ
पू० १।१४], (तत् यथा उभयपात् पुरुषः यन् उभयचक्रः रथः वा वर्तमानः
अभ्रेषं न्येति एवम् एव अस्य यज्ञः अभ्रेषं न्येति ) सो जैसे दो पांव वाला पुरुष
चलता हुआ, अथवा दो पहिये वाला रथ वर्त्तमान [जाता हुआ] नहीं चलता [स्थिरता]
पाता है, वैसे ही इस [यजमान] का यज्ञ निश्चलता पाता है। (यज्ञस्य अभ्रेषम् अनु
यजमानः अभ्रेषं न्येति ) यज्ञ की निश्चलता के साथ यजमान निश्चलता [अकर्मण्यता]
पाता है। (यजमानस्य अभ्रेषम् अनु ऋत्विजः अभ्रेषं नियन्ति ) यजमान की
निश्चलता के साथ ऋत्विज् लोग निश्चलता पाते हैं। (ऋत्विजाम् अभ्रेषम् अनु
दक्षिणाः अभ्रेषं नियन्ति ) ऋत्विजों की निश्चलता के साथ दक्षिणार्यें निश्चलता पाती
हैं। (दक्षिणानाम् अभ्रेषम् अनु यजमानः पुत्रपशुभिः अभ्रेषं न्येति ) दक्षिणाओं की
निश्चलता के साथ यजमान पुत्रों और पशुओं सहित निश्चलता पाता है। (पुत्रपशूनाम्
अभ्रेषम् अनु यजमानः स्वर्गेण लोकेन अभ्रेषं न्येति ) पुत्रों ओर पशुओं की निश्चलता
३—(आरुणेयः) अरुण—ढक् । अरुणस्य पुत्रः ( अन्तर्) अदर्शनम् । मध्ये
(स्तुते) स्तौति (बहिः पवमाने) स्तोत्रविशेषद्वयम् (वाचोयम्यम् ) यम उपरमे
—यत् । वाचः वाण्याः यम्यं यमन विरोधं कृत्वा (उपांशु) अप्रकाशे गुप्ते
(यामाभ्याम् ) प्रहराभ्याम् (उदूचुः) उच्चारितवन्तः (आवषट्कारात् ) वषट्-
१. पू० सं० 'ब्रह्मतो' इति पाठः स चासङ्गतः ॥ सम्पा० ॥
कण्डिका ४ ॥
१३८ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० ४
के साथ यजमान स्वर्ग लोक के सहित निश्चलता पाता है। ( स्वर्गस्य लोकस्य अभ्रेषम्
अनु तस्य अर्द्धस्य योगक्षेमः अभ्रेषं न्येति. यस्मिन् अर्द्धे यजन्ते इति ब्राह्मणम् ) स्वर्ग
लोक की निश्चलता के साथ उस [ यजमान ] की ऋद्धि [ सम्पत्ति ] का योगक्षेम [ पाने
योग्य का पाना और पाये हुये का बचाना ] निश्चलता पाता है, जिस सम्पत्ति में वे यज्ञ
करते हैं, यह ब्राह्मण [ वेदज्ञान ] है ॥ ३ ॥
भावार्थः-यज्ञ में त्रुटि का प्रायश्चित्त कर देने से यज्ञ की सिद्धि और यजमान की
वृद्धि होती है ॥ ३ ॥
विशेषः-इस कण्डिका को मिलाओ-गो० पू० १ । १४ और ऐतरेय ब्राह्मण
५ । ३४ ॥
कण्डिका ४ ॥
तद्यदौदुम्बर्यान्नि म आसिष्ट, हिङ्ङ्कृणोन् मे प्रास्तावीन्म उदगासीत् मे
सुब्रह्मण्यामाह्वासीदित्युद्गात्रे दक्षिणा नीयन्ते, ग्रहान् मेऽग्रहीत् प्राचारीन्मेऽशु-
श्रुवन् मे संमनसस्कार्षीदयाक्षीन्मेऽवषट्कार्षीन्म इत्यध्वर्य्यवे, होतृसदन आसिष्ट,
अयाक्षीन्मेऽशांसीन्मेऽवषट्कार्षीन्म इति होत्रे, देवयजनं मेऽचीक्लृपद् ब्रह्मा सादं
मेऽसीषदद् ब्रह्मजपान्मेऽजपीत् पुरस्ताद्धोम-संस्थितहोमान्मेऽहौषीदयाक्षीन्मे-
ऽशांसीन्मेऽवषट्कार्षीन् म इति ब्रह्मणे भूयिष्ठेन मा ब्रह्मणाकार्षीदित्येतद्वै भूयिष्ठं
ब्रह्म यद्भृग्वङ्गिरसः, येऽङ्गिरसः स रसः येऽथर्वाणः, येऽथर्वाणस्तद्भेषजं, यद्भेषजं
तदमृतं, यदमृतं तद् ब्रह्म, स वा एष पूर्वेषामृत्विजामर्द्धभागस्यादर्द्धमितरेषामर्द्धं
ब्रह्मण इति ब्राह्मणम् ॥ ४ ॥
कण्डिका ४ ॥ ऋत्विजों के कर्म जिनमें वे दक्षिणा पाते हैं ॥
( तत् यत् औदुम्बर्यां मे आसिष्ट, हिङ्कृणोत् मे, प्रास्तावीत् मे,
उदगासीत् मे, सुब्रह्मण्याम् आह्वासीत् इति उद्गात्रे दक्षिणाः नीयन्ते१ ) वह जो
[ उद्गाता ] औदुम्बरी [ गूलर के मचान ] पर मेरे [ यजमान के ] लिये बैठा, मेरे
लिये हिङ् शब्द किया, मेरे लिये स्तुति की, मेरे लिये सामगान किया, सुब्रह्मण्या [ भली
कारेण यज्ञसमाप्तिपर्यन्तम् ( भ्रेषम् ) अधःपतनम् ( नियच्छेत् ) यम उपरमे-
विधिलिङ् । नियमे कुर्यात् । अवरुन्धेत् । (त्राकोवाक्यस्य) क० २१ द्र० । पदसमूहस्य
( यन् ) गच्छन् ( अभ्रेषम् ) अचलनम् । दृढत्वम् । स्थिरताम् ।
४-( औदुम्बय्र्याम् ) पृभिदिव्यधि० ( उ० १ । २३ ) उड संहतौ संहनने
समूहे वा, सौत्रो धातु -कुः । संज्ञायां भृतृवृ० ( पा० ३ । २ । ४६ ) उडु +
वृतृ वरणे-खच् । मुम् च डस्य दः, वस्य बः । ततः अण् ङीप् । उदुम्बरकाष्ठ-
निर्मितायां खट्वायाम् ( मे ) मदर्थम् ( उदगासीत् ) अगायत् ( सुब्रह्मण्याम् ) तत्र
१. ऋत्विजों के विभिन्न कार्यों के प्रति कृतज्ञता व्यक्त करते हुए यजमान द्वारा दक्षिणा दी
जा रही है इसी का वर्णन यहाँ है, अर्थात् आप मेरे लिए दो शाखा वाले गूलर की डाल के
नीचे बैठे, सामवेद गान के समय हिङ्कार किया, आदि २ बहुत कष्ट उठाये ॥ सम्पा०॥
भांति ब्रह्म को बताने वाली ऋचा ] बोला, इसलिये उद्गाता को दक्षिणायें दी जाती हैं
( ग्रहान् मे अग्रहीत् प्राचारीत् मे, अश्रुश्रुवत् मे, संमनसः कार्षीत्, अयाक्षीत् मे,
अवषट्कार्षीत् मे इति अध्वर्य्यवे ) [ जिसलिये अध्वर्य्यु ने ] ग्रहों [ सोमपात्रों ] को मेरे
लिये ग्रहण किया, मेरे लिये प्रचार किया, मेरे लिये [ वेदमन्त्र ] सुनवाये, [ लोगों को ]
समान मन वाला किया, मेरे लिये यज्ञ किया, मेरे लिये वषट् [ समाप्ति का शब्द ] किया,
इसलिये अध्वर्य्यु को [ दक्षिणायें लायी जाती हैं ] । ( होतुःसदने आसिष्ट, अयाक्षीत्
मे, अशांसीत् मे, अवषट्कार्षीत् मे, इति होत्रे ) [ जिसलिये होता ] होतृसदन में
बैठा, मेरे लिये यज्ञ किया, मेरे लिये स्तुति की, मेरे लिये वषट्कार किया, इसलिये होता
को [ दक्षिणायें लायी जाती हैं ] । ( ब्रह्मा देवयजनं मे अचीक्लपत्, सादं मे असीसृपत्
ब्रह्मजपान् मे अजपीत्, पुरस्ताद्धोमसंस्यितहोमान् मे अहौषीत्, अयाक्षीत् मे,
अशांसीत् मे, अवषट्कार्षीत् मे, इति ब्रह्मणे ) [ जिसलिये ] ब्रह्मा ने देवयजन मेरे
लिये ठीक बनाया, मेरे लिए स्थान पहुँचाया, मेरे लिए वेद के जप जपे, मेरे लिए पुरस्तात्-
होम और संस्थितहोमां को हवन किया, मेरे लिए यज्ञ किया, मेरे लिए स्तुति की, मेरे लिए
वषट् [ यज्ञ समाप्ति का शब्द ] किया, इसलिए ब्रह्मा को [ दक्षिणायें दी जाती हैं ] ।
( भूयिष्ठेन ब्रह्मणा मा अकार्षीत् इति एतत् वै भूयिष्ठं ब्रह्म यत् भृग्वङ्गिरसः )
[ ब्रह्मा ने ] बहुत अधिक ब्रह्मज्ञान के साथ मुझे किया है, यही बहुत अधिक ब्रह्मज्ञान है,
जो भृगु अङ्गिरा [ परिपक्व ज्ञान वाले चारों वेद ] हैं । ( ये अङ्गिरसः सः रसः
ये अथर्वाणः ) जो अङ्गिरस [ ज्ञान वाले चारों वेद ] हैं, जो अथर्वा [ निश्चल ज्ञान
वाले चारों वेद ] हैं, वह रस है । ( ये अथर्वाणः तद् भेषजम् ) जो अथर्वा [ निश्चल ज्ञान
वाले चारों वेद ] हैं, वह औषध है । ( यत् भेषजं तत् अमृतं यत् अमृतं तत् ब्रह्म, सः
वै एषः ) जो ओषध है वही अमृत है, जो अमृत है वह ब्रह्म [ वेद ज्ञान ] है, वही [ ज्ञान
स्वरूप ] यह [ ब्रह्मा ] है । ( पूर्वेषाम् ऋत्विजाम् अर्द्धभागस्य अर्द्धम् इतरेषाम्
ब्रह्मणः अर्द्धम् इति ब्राह्मणम् ) पहिले ऋत्विजों की सम्पत्ति के भाग का आधा
दूसरों [ उद्गाता, अध्वर्य्यु और होता ] का है और आधा ब्रह्मा का है, यह ब्राह्मण
[ ब्रह्मज्ञान ] है १ ॥ ४ ॥
सात्तुः ( पा० ४ । ४ । ६८ ) सुब्रह्मन्-यत्, टाप् । सुब्रह्मणि सुष्ठु वेदज्ञाने प्रवृ-
त्ताम् स्तुतिम् ऋचं वा ( अह्वासीत् ) आ + ह्वेञ् शब्दे-लुङ् । आहूतवान्
( नीयन्ते ) प्राप्यन्ते । दीयन्ते ( ग्रहान् ) सोमपात्राणि ( अश्रुश्रुवत् ) श्रु श्रवणे-
णिच्, लुङ् । श्रावितवान् ( संमनसः ) समानहृदयान् ( अशांसीत् ) शंसु स्तुतौ-
लुङ् । स्तुतवान् (अवषट्कार्षीत् ) वषट्कार, नामधातुः--लुङ् । वषट् शब्दम्
अकार्षीत् ( अचीक्लपत् ) समर्थं योग्यं कृतवान् ( सादम् ) स्थानम् ( असीसृपत् )
सृप्लृ गतौ-णिच्-लुङ् । अगमयत् । प्रापितवान् ( भूयिष्ठेन ) बहुतमेन
( ब्रह्मणा ) वेदज्ञानेन ( भेषजम् ) औषधम् ( अर्द्धम् ) ऋधु वृद्धौ-घञ् । द्वयो-
र्मध्ये समभागः । समृद्धिः ॥
१. कण्डिका का भ्रष्टपाठ एवं तदनुसार अर्थ ठीक किया है ।। सम्पा० ॥
कण्डिका ५ ॥
१४० गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० ५
भावार्थः—चार ऋत्विजों में ब्रह्मा चतुर्वेदी और यज्ञविधान दर्शक होता है तथा
शेष तीन एक एक वेद वाले होते हैं, इसलिए यजमान ब्रह्मा का ओरों से उच्च पद जाने
और उसका अधिक सत्कार करे ॥ ४ ॥
कण्डिका ५ ॥
देवाश्च ह वा असुराश्च संग्रामं समयतन्त, तत्रैतास्तिस्रो होत्रका जिह्मं
प्रतिपेदिरे, तासामिन्द्र उक्थानि सामानि लुलोप, तानि होत्रे प्रायच्छदाज्यं ह
वै होतुर्बभूव, प्रउगं पोतुर्वैश्र्वदेवं ह वै होतुर्बभूव, निष्केवल्यं नेष्टुर्मरुत्वतीयं ह
वै होतुर्बभूव, आग्निमारुतमाग्नीध्रस्य, तस्मादेतदभ्यस्ततरमिव शस्यते यदाग्नि-
मारुतं तस्मादेते संशंशुका इव भवन्ति यद्धोता पोता नेष्टाग्नीध्रो मुमोहे वसीत
तद् ब्रह्मेयस मिवास तासामद्धं प्रतिलुलोप प्रथमाहँणञ्च प्रथमपदञ्चैतद्दक्षिणाञ्च-
तत्परिशिषेदेदिति ब्राह्मणम् ॥ ५ ॥
कण्डिका ५ ॥ तीन ऋत्विजों से यज्ञ करना ॥
( देवाः च ह वै असुराः च संग्रामं समयतन्त ) देवता और असुर लोग संग्राम
में जुटे [ विद्वान् और अविद्वान् ऋत्विज् लड़ने लगे ] । ( तत्र एताः तिस्रः होत्रकाः
जिह्मं प्रतिपेदिरे ) उस [ संग्राम ] में इन तीन होताओं ने कुटिलता विचारी । ( तासाम्
इन्द्रः उक्थानि सामानि लुलोप ) इन्द्र ने उन [ऋत्विजों] के उक्थ साम स्तोत्रों को तोड़
डाला । ( तानि होत्रे प्रायच्छत् ) उस [ इन्द्र ] ने उन [ स्तोत्रों ] को होता को दे दिया ।
(आज्यं ह वै होतुः बभूव) वही [ स्तोत्र ] आज्य [ घृत स्तोत्र ] होता का हुआ. ( पोतुः
प्रउगं होतुः वैश्वदेवं ह वै बभूव ) वही [ स्तोत्र ] पोता [ शोधने वाले ऋत्विज् ] का
प्रउग [ प्रयोजनीय स्तोत्र ] होता का ही वैश्वदेव [ स्तोत्र ] हुआ ( नेष्टुः निष्केवल्यं ह
वै होतुः मरुत्वतीयं बभूव आग्नीध्रस्य आग्निमारुतम् ) वही [स्तोत्र] नेष्टा [ नायक
ऋत्विज्] का निष्केवल्य स्तोत्र ही होता का मरुत्वतीय [स्तोत्र] हुआ, और आग्नीध्र [अग्नि
प्रकाशक ऋत्विज्] का आग्निमारुत [स्तोत्र हुआ], (तस्मात् एतत् अभ्यस्ततरम् इव शस्यते
यत् आग्निमारुतम्) इसलिये यह [स्तोत्र] अधिक बार ही बोला जाता है, जो आग्निमारुत है।
५-(होत्रकाः) होत्रा-कन्, टाप् स्त्रीलिङ्गः। होत्राः-गो० पू० २ । १६ ।
ऋत्विजः (जिह्मम्) जहातेः सम्प्रदाकारलोपश्च (उ० १ । १४१)। ओहाक् त्यागे-मन्।
कुटिलभावम्। मन्दत्वम् (प्रतिपेदिरे) प्रतिपादितवन्तः। आचरितवन्तः (सामानि)
सामवेदस्तोत्राणि ( लुलोप ) लुपॢ छेदने-लिट् । छिन्नवान् ( प्रउगम् ) उञ्छादीनां
च (पा० ६ । १ । १५४ ) प्र + युजिर् योगे-घञ् अगुणः कुत्वं यलोपः । प्रयोगाहं
स्तोत्रम् ( निष्केवल्यम् ) इन्द्रस्य शस्त्रं स्तोत्रम् ( नेष्टुः ) नप्तृनेष्टृत्वष्टृ० ( उ०
२ । ९५ ) णीञ् प्रापणे-तृन्, षुक् च । नयनकर्तुः । ऋत्विग्विशेषस्य ( मरुत्व-
तीयम् ) मध्वादिभ्यश्च ( पा० ४ । २ । ८६ ) । मरुत्-मतुप् मस्य वः । मरुत्वत्-
१. उक्थम् शब्द पातुतुर्दि० ( उ० २ । १७ ) से थक् प्रत्यय करके निष्पन्न होता है । उच्यते
परितो भाष्यते यत्तदुक्थम् ॥ सम्पा० ॥
कण्डिका ६ ॥
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० ५ ॥ १४१
हैं। (तस्मात् एते संशंसुकाः इव भवन्ति यत् होता पोता नेष्टा आग्नीध्रः मुमोहे
[ =सुमोहे ] वसीत ) इसलिये यह सब लोग संशंसुक [ मिल कर स्तुति करने
वाले ] ही होते हैं, कि होता पोता, नेष्टा और आग्नीध्र बड़े मोह में घिर जावें, ( तद्
ब्रह्मा इयसाम् आस इव ) और तब ब्रह्मा उदासीन ? सा हुआ । ( तासाम् अर्धं
प्रतिलुलोप ) उन [ होत्रक लोगों का आधा भाग उस [ इन्द्र यजमान ] ने काट दिया ।
( एतत् प्रथमार्हणं च प्रथमपदं च एतत् दक्षिणां च परिशिषेदेत् इति ब्राह्मणम् )
इस कारण प्रथम पूजन और प्रथम पद [ ब्रह्मा पद ] को और इस कारण दक्षिणा को
प्रतिषेध करे [ रोक देवे ] यह ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञान ] है ॥ ५ ॥
भावार्थः-इस कण्डिका का शब्दार्थ समझ में नहीं आया, विद्वान् लोग विचार
लेवें । भाव यह जान पड़ता है कि ब्रह्मा के अभाव में यज्ञ पूरा पूरा सिद्ध नहीं होता,
इसलिये सहायक ऋत्विजों को आधी दक्षिणा दी जावे और आधी बचा ली जावे ॥ ५ ॥
कण्डिका ६ ॥
उद्दालको ह वा आरुणिरुदीच्यान् वृत्तो धावयाञ्चकार, तस्य ह निष्क
उपाहितो बभूव, उपवादाद् बिभ्यतो, यो मा ब्राह्मणोऽनूचान उपवदिष्यति तस्मा
एतं प्रदास्यामीति, तद्धोदीच्यान् ब्राह्मणान् भयं बिभेद उद्दालको ह वा अयमा-
याति, कौरुपञ्चालो ब्रह्मा ब्रह्मपुत्रः स ऊर्ध्वं वृत्तो न पर्य्यादधीत केनेमं वीरेण
प्रतिसंयतामहा इति, य यत एव प्रपन्नं दध्रे तत् एवमनुप्रतिपेदिरे. ते ह स्वैदा-
यनं शौनकमुचुः, स्वैदायैन त्वं वै नो ब्रह्मिष्ठोऽसीति त्वयेमं वीरेण प्रतिसंयता-
महा इति, तं यत एव प्रपन्नं दध्रे तत एवमनुप्रतिपेदिरे. तं ह स्वैदायना इत्या-
मन्त्रयामास, स भो गोतमस्य पुत्रेतीतिहास्मा असूयात्, प्रतिश्रुतं प्रतिशुश्राव,
स वै गोतमस्य पुत्र ऊर्ध्वं वृत्तोऽधावीत् ॥ ६ ॥
कण्डिका ६ ॥ उद्दालक ऋषि का उत्तर वालों से शास्त्रार्थ करने का प्रयत्न ॥
( वृतः आरुणिः उद्दालकः ह वै उदीच्यान् धावयांचकार ) चुने हुए आरुणि
[ अरुण के पुत्र ] उद्दालक [ अज्ञान दलने वाले ऋषि ] ने उत्तर निवासियों पर धावा
छप्रत्ययः । मरुत्वान् इन्द्रः, तस्य स्तोत्रम् ( आग्नीध्रस्य ) अग्निमिन्धे अग्नीत्,
अग्नि + ञिन्धी दीप्तौ--क्विप् । अग्नीधः शरणे रण् मं च (वा० पा० ४ । ३ । १२०)
अग्नीध्र--रण् । अग्निप्रदीपकस्य ऋत्विग्विशेषस्य ( संशंसुकाः ) समि कस उकन्
( उ० २ । २१) सम् + शंसु स्तुतौ--उकन् । संयोगेन स्तोतारः ( मुमोहे ) प्रमाद-
पाठः । सुमोहे । सु + मुह वैचित्ये--घञ् । महत्यज्ञाने ( वसीत ) वस आच्छादने ।
आच्छाद्यते ( इयसाम्+आस ) ? इयस उदासीनतायां--लिट् ? आर्षप्रयोगः ।
उदासीनो बभूव ( इव ) यथा ( प्रतिलुलोप ) प्रत्यक्षेण लुप्तवान् ( प्रथमार्हणम् )
अर्ह पूजायाम्--ल्युट् । प्रथमपूजनम् ( एतत् ) अनेन प्रकारेण ( परिशिषेदेत् )
षिधु गत्याम्, अस्यार्षरूपम् । निषेधेत । वर्जयेत् ॥
१४२ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० ६
किया । ( उपवादात् बिभ्यतः तस्य ह निष्कः उपाहितः बभूव ) शास्त्रार्थ से डरते
हुए उस [ उद्दालक ] का हार पण में रखा गया था । ( यः अनूचानः ब्राह्मणः मा
उपवदिष्यति तस्मै एतं प्रदास्यामि इति ) [ उद्दालक ने कहा ] जो अनूचान [ अङ्ग
उपाङ्ग सहित वेद जानने वाला ] ब्राह्मण मुझसे शास्त्रार्थ करेगा उसको यह [ हार ]
दूंगा । ( तत् ह उदीच्यान् ब्राह्मणान् भयं बिभेद ) उससे उत्तर निवासी ब्राह्मणों को
भय ने छेद डाला । ( अयम् उद्दालकः ह वै आयाति, कौरुपाञ्चालः ब्रह्मा ब्रह्मपुत्रः,
तः वृतः ऊर्ध्वं पर्य्यादधीत इमं वेन वीरेण प्रतिसंयतामहै ) यह उद्दालक ही आता
है, यह कुरु पञ्चाल का रहने वाला ब्रह्मा [ चारों वेद जानने वाला ] ब्रह्मा का पुत्र है
वह चुना हुआ [ हार को ] ऊपर न धारण करे, [ इसलिए ] इसको किस वीर के साथ
हम जुटावें । ( यतः एव तं प्रपन्नं दध्रे ततः एवम् अनुप्रतिपेदिरे ) जो कि उस
[ उद्दालक ] ने उस [ हार ] को सामने रख दिया था, इसलिए उन्होंने ऐसा विचार
किया । ( ते ह स्वैदाय॒नं शौनकम् ऊचुः ) वे उसके विषय में स्वैदाय॒न शौनक से बोले—
( स्वैदाय॒न त्वं वै नः ब्रह्मिष्ठः असि इति इमं त्वया वीरेण प्रतिसंयतामहै इति )
हे स्वैदाय॒न ! तू ही हममें बड़ा ब्रह्मज्ञानी है, इसको तुझ वीर के साथ हम जुटावें । ( यतः
एव तं प्रपन्नं दध्रे ततः एवं तं ह स्वैदायनाः अनुप्रतिपेदिरे इति ) जो कि उस
[ उद्दालक ] ने उस [ हार ] को सामने रख दिया था, इसलिए ऐसा उसके विषय में ही
स्वैदाय॒न लोगों ने विचार किया । ( सः आमन्त्रयामास भो गोतमस्य पुत्र इति इति ह
अस्मै असूयात् ) वह [ स्वैदाय॒न ] बोला—हे गोतम के पुत्र ! आप इस [ मुझ ] से
युद्ध करे । ( प्रतिश्रुतं प्रतिशुश्राव ) उस [ उद्दालक ] ने अङ्गीकृत वचन को अङ्गीकार
किया । ( सः वै गोतमस्य वृतः पुत्रः ऊर्ध्वम् अधा॒वीत्) वही गोतम का चुना हुआ पुत्र
ऊँचे स्थान को शीघ्र गया ॥ ६ ॥
६—( उद्दालकः ) उद् + दलविदा णे—घञ्, स्वार्थे कन् । उत्कर्षेण दलति
भिनत्ति अज्ञानानि यः । मुनिभेदः ( आरुणिः ) अरुण—इञ् । अरुणस्य पुत्रः
( उदीच्यान् ) बुञ्प्रागपागुदक्प्रतीचो यत् ( पा० ४।२।१०१) उदच्—यत् ।
उत्तरदेशनिवासिनः निष्कः ) वक्षोभूषणम् । हारः ( उपाहितः ) उप +
आ + दधातेः—क्तः । पणे आरोपितः ( उपवादात् ) शास्त्रार्थात् ( बिभ्यतः )
बिभेतेः—शतृः । भयं गच्छतः पुरुषस्य ( अनूचानः ) साङ्गोपाङ्गवेदवेत्ता ( उप-
वदिष्यति ) उपेत्य कथयिष्यति । शास्त्रार्थं करिष्यति ( कौरुपाञ्चालः ) तस्य
निवासः ( पा० ४।२।६९ ) कुरुपञ्चाल—अण् । अनुशतिकादीनां च ( पा० ७ ।
३।२० ) उभयपदादिवृद्धिः । कुरुपञ्चालदेशनिवासी । उद्दालकः ( ऊर्ध्वम् )
उच्चम् ( वृतः ) स्वीकृतः ( दध्रे ) दधार ( स्वैदाय॒नम् ) स्वेदाय॒न—अण् ।
स्वेदाय॒नस्य पुत्रम् । ( शौनकम् , शुन गतो—कः, ततः कन्, अण् च । ज्ञानवान् ।
मुनिविशेषः ( ब्रह्मिष्ठः ) ब्रह्म--इष्ठन् । अतिशयेन ब्रह्मज्ञानी ( अस्मै ) क्रुधद्रुहे-
र्ष्यासूयार्थानां यं प्रति कोपः ( पा० १।४।३७ ) असूयात् इति क्रियया सह चतुर्थी
( असूयात् ) असु उपतापे—लेट् । विवादयेत् ( प्रतिश्रुतम् ) स्वीकृतम् ( प्रतिशुश्राव )
स्वीकृतवान् ॥
कण्डिका ७ ॥
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० ७ ॥ १४३
भावार्थः—विद्वान् लोग परस्पर प्रश्नोत्तर करके ब्रह्मज्ञान की उन्नति करें ॥ ६ ॥
कण्डिका ७ ॥
यस्तद्दर्शपूर्णमासयो रूपं विद्यात् कस्मादिमाः प्रजाः शिरस्तः प्रथमं लोमशा
जायन्ते १, कस्मादासामपरमिव श्मश्रूण्युपकक्षाण्यन्यानि लोमानि जायन्ते २,
यस्तद्दर्शपूर्णमासयो रूपं विद्यात् कस्मादिमाः प्रजाः शिरस्तः प्रथमं पलिता भवन्ति
३, कस्मादन्ततः सर्वा एव पलिता भवन्ति ४, यस्तद्दर्शपूर्णमासयो रूपं विद्यात्
कस्मादिमाः प्रजा अदन्तिका जायन्ते ५, कस्मादासामपरमिव जायन्ते ६, यस्तद्-
र्शपूर्णमासयो रूपं विद्यात् कस्मादासां सप्तवर्षाष्टवर्षाणां प्रभिद्यन्ते ७, कस्मादासां
पुनरेव जायन्ते ८, कस्मादन्ततः सर्व एव प्रभिद्यन्ते ९, यस्तद्दर्शपूर्णमा यो रूपं
विद्यात् कस्मादधरे दन्ताः पूर्वे जायन्ते १०, पर उत्तरे ११, यस्तद्दर्शपूर्णमासयो
रूपं विद्यात् कस्मादधरे दन्ताः अणीयांसो ह्रसीयांसः १२, प्रथीयांसो वर्षीयांस
उत्तरे १३, यस्तद्दर्शपूर्णमासयो रूपं विद्यात् कस्मादिमौ दंष्ट्रौ दीर्घतरौ १४, कस्मा-
त्समे इव जम्भे १५, यस्तद्दर्शपूर्णमासयो रूपं विद्यात् कस्मादिमे श्रोत्रेऽन्ततः समे
इव दीर्णे १६, यस्तद्दर्शपूर्णमासयो रूपं विद्यात् कस्मात् पुमांसः श्मश्रुवन्तो १७,
ऽश्मश्रवः१ स्त्रियः १८, यस्तद्दर्शपूर्णमासयो रूपं विद्यात् कस्मादासां सन्ततमिव
शरीरं भवति १९, कस्मादासामस्थीनि दृढतराणीव भवन्ति २०, यस्तद्दर्शपूर्ण-
मासयो रूपं विद्यात् कस्मादासां प्रथमे वयसि रेतः सिक्तं न सम्भवति २१,
कस्मादासां मध्यमे वयसि रेतः सिक्तं सम्भवति २२, कस्मादासामुत्तमे वयसि
रेतः सिक्तं न सम्भवति २३, यस्तद्दर्शपूर्णमासयो रूपं विद्यात् कस्मादिदं शिश्नमु-
च्चैश एति २४, नीचीपद्यते २५, कस्मात्सकृदपानम् २६ ॥ ७ ॥
कण्डिका ७ ॥ अमावस्या और पूर्णमासी के यज्ञ के सम्बन्ध से
उद्दालक के शरीर सम्बन्धी प्रश्न ॥
(तत् यः दर्शपूर्णमासयोः रूपं विद्यात्) [उद्दालक ने कहा] सो जो पुरुष
अमावस्या और पूर्णमासी के [यज्ञ के] रूप को जाने [वह उत्तर देवे]—(कस्मात्
इमाः प्रजाः प्रथमं शिरस्तः लोमशाः 'जायन्ते १, कस्मात् आसाम् अपरम् इव
श्मश्रूणि उपकक्षाणि अन्यानि लोमानि जायन्ते २) कैसे यह सब प्रजायें पहिले शिर
पर लोम वाले उत्पन्न होते हैं १, कैसे पीछे से इनके दाढ़ी मूंछ और कांख के और दूसरे
लोम उत्पन्न होते हैं २। (तत् यः दर्शपूर्णमासयोः रूपं विद्यात्) सो जो पुरुष
अमावस्या और पूर्णमासी के [यज्ञ के] रूप को जाने [वह उत्तर देवे]—(कस्मात्
इमाः प्रजाः प्रथमं शिरस्तः पलिताः भवन्ति ३, कस्मात् अन्ततः सर्वा एव पलिताः
७—(उपकक्षाणि) कक्षसमीपस्थानि (पलिताः) श्वेताः (अदन्तिकाः)
दन्तरहिताः (अणीयांसः) अणु—ईयसुन् । अतिसूक्ष्माः (ह्रसीयांसः) ह्रस्व-
१. "अश्मश्रुवः" इति पू० सं० पाठः ॥ सम्पा० ॥
१४४ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० ७
भवन्ति ४) क्यों यह प्रजायें पहिले शिर पर श्वेत हो जाते हैं ३, क्यों अन्त में सब ही
श्वेत हो जाते हैं ४ । (यः तत् दर्शपूर्णमासयोः रूपं विद्यात्) सो जो पुरुष अमावस्या
और पूर्णमासी के [यज्ञ के] रूप को जाने [वह उत्तर देवे]—(कस्मात् इमाः प्रजाः
अदन्तिकाः जायन्ते ५, कस्मात् आसाम् अपरम् इव जायन्ते ६) क्यों यह प्रजायें
बिना दांत वाले उत्पन्न होते हैं ५, क्यों इनके [दांत] पीछे निकलते हैं ६ । (तत् यः
दर्शपूर्णमासयोः रूपं विद्यात्) सो जो पुरुष अमावस्या और पूर्णमासी के [यज्ञ के]
रूप को जाने [वह उत्तर देवे]—(कस्मात् आसां सप्तवर्षाष्टवर्षाणां प्रभिद्यन्ते ७,
कस्मात् आसां पुनः एव जायन्ते ८, कस्मात् अन्ततः सर्वे एव प्रभिद्यन्ते ९) क्यों
इन सात वर्ष आठ वर्ष वालों के [दांत] उखड़ जाते हैं ७, क्यों इनके [दांत] फिर
भी निकल आते हैं ८, क्यों अन्त में सभी उखड़ जाते हैं ९। (तत् यः दर्शपूर्णमासयोः
रूपं विद्यात्) सो जो पुरुष अमावस्या और पूर्णमासी के [यज्ञ के] रूप को जाने [वह
उत्तर देवे]—(कस्मात् अधरे दन्ताः पूर्वे जायन्ते १०, परे उत्तरे ११) क्यों नीचे
वाले दांत पहिले निकलते हैं १०, और पीछे ऊपर वाले ११ । (तत् यः दर्शपूर्णमासयोः
रूपं विद्यात्) सो जो पुरुष अमावस्या और पूर्णमासी के [यज्ञ के] रूप को जाने [वह
उत्तर देवे]—(कस्मात् अधरे दन्ताः अणीयांसः, ह्रसीयांसः १२, उत्तरे प्रथीयांसः
वर्षीयांसः १३) क्यों नीचे वाले दांत अधिक सूक्ष्म और निर्बल होते हैं १२ और ऊपर
वाले अधिक चौड़े और सबल होते हैं १३ । (तत् यः दर्शपूर्णमासयोः रूपं विद्यात्)
सो जो पुरुष अमावस्या और पूर्णमासी के [यज्ञ के] रूप को जाने [वह उत्तर देवे]—
(कस्मात् इमौ दंष्ट्रौ दीर्घतरौ १४, कस्मात् समे इव जम्भे १५) क्यों वह दोनों
[सामने के] बड़े दांत अधिक लम्बे होते हैं १४, क्यों दोनों डाढ़ें चौकोर सी हैं १५।
(तत् यः दर्शपूर्णमासयोः रूपं विद्यात्) सो जो पुरुष अमावस्या और पूर्णमासी के
[यज्ञ के] रूप को जाने [वह उत्तर देवे]—(कस्मात् इमे श्रोत्रे अन्ततः समे इव
दीर्णे १६) क्यों यह दोनों कान अन्त में समान से फटे होते हैं १६। (तत् यः
दर्शपूर्णमासयोः रूपं विद्यात्) सो जो पुरुष अमावस्या और पूर्णमासी के [यज्ञ के]
रूप को जाने [वह उत्तर देवे]—(कस्मात् पुमांसः श्मश्रुमन्तः १७, स्त्रियः
अश्मश्रवः १८) क्यों पुरुष दाढ़ी मूछ वाले होते हैं १७, और स्त्रियां बिना दाढ़ी मूछ
वाली १८। (तत् यः दर्शपूर्णमासयोः रूपं विद्यात्) सो जो पुरुष अमावस्या और
पूर्णमासी के [यज्ञ के] रूप को जाने [वह उत्तर देवे]—(कस्मात् आसां शरीरं
सन्ततम् इव भवति १९, कस्मात् आसाम् अस्थीनि दृढतराणि इव भवन्ति २०)
क्यों इन [प्रजाओं] का शरीर फैला हुआ सा होता है १९, क्यों इनकी हड्डियां अधिक
ईयसुन् । निर्बलतराः । कोमलतराः (प्रथीयांसः) पृथु-ईयसुन् । स्थूलतराः
(वर्षीयांसः) वृद्ध-ईयसुन् । वृद्धतराः । सबलतराः (उत्तरे) उपरिस्थाः
(समे) समाने (सन्ततम्) विस्तृतम् (सिक्तम्) सिंचितम् (सम्भवति)
उत्पद्यते (शिश्नम्) मेढ्रम् (सकृत्) शके ऋतिन् (उ० ४। ५८) शकॢ शक्तौ-
ऋतिन् वा शस्य सः । पुरीषम् । वीर्यम् (अपानम्) अप+अन प्राणने-अच् ।
कण्डिका ८ ॥
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० ८ १४५
-वृद्ध होती हैं २० । ( तत् यः दर्शपूर्णमासयोः रूपं विद्यात् ) सो जो पुरुष अमावस्या
और पूर्णमासी के [ यज्ञ के ] रूप को जाने [ वह बतावे ]—( कस्मात् आसां प्रथमे
वयसि रेतः सिक्तं न सम्भवति २१, कस्मात् आसां मध्यमे वयसि रेतः सिक्तं
सम्भवति २२, कस्मात् आसां उत्तमे वयसि रेतः सिक्तं न सम्भवति २३ ) क्यों
इन [ प्रजाओं ] की पहली अवस्था में वीर्य सींचा हुआ नहीं निकलता है २१, क्यों इन-
की मध्यम अवस्था में वीर्य सींचा हुआ निकलता है २२, क्यों इनकी पिछली अवस्था में
वीर्य सींचा हुआ नहीं निकलता है २३ । ( तत् यः दर्शपूर्णमासयोः रूपं विद्यात् ) सो
जो पुरुष अमावस्या और पूर्णमासी के [ यज्ञ के ] रूप को जाने [ वह बतावे ]—
( कस्मात् इदं शिश्नम् उच्चैशः एति २४, नीचीपद्यते २५, कस्मात् शकृत्
अपानम् २६ ) क्यों यह मनुष्य लिङ्ग ऊंचा जाता है २४, और नीचा होता है २५, क्यों
शकृत् [ मल वा वीर्य ] नीचे जाने वाला होता है २६ ॥७॥
भावार्थः—अमावस्या और पूर्णमासी को चन्द्रमा की गति का प्रभाव शरीर पर
क्या होता है, इसका विचार विद्वान् करते रहें । उत्तरों के लिये कण्डिका ९ देखो ॥७॥
कण्डिका ८ ॥
अथ यः पुरस्तादष्टावाज्यभागान् विद्यात् मध्यतः पञ्च हविर्भागाः, षट्
प्राजापत्याः उपरिष्टादष्टावाज्यभागान् विद्यात् १ अथ यो गायत्रीं हरिणीं ज्योति-
ष्पक्षां सर्वैर्यज्ञैर्यजमानं स्वर्गं लोकमभिवहन्तीं विद्यात् २, अथ यः पङ्क्तिं पञ्चपदां
सप्तदशाक्षरां सर्वैर्यज्ञैर्यजमानं स्वर्गं लोकमभिवहन्तीं विद्यात् ३ अस्मै ह निष्कं
प्रयच्छन्नुवाचानूचानो ह वै स्वैदायना स सुवर्णं वै सुवर्णविदे ददामीति तदुप-
यम्य निश्चक्राम, तत्रापवव्राज यत्रेतरो बभूव, तं ह पप्रच्छ किमेष गोतमस्य पुत्र
इत्येष ब्रह्मा ब्रह्मपुत्र इति होवाच, यदेनं कश्चिदुपवदेतोत मोमांसेत ह वा मूर्द्धा
वा अस्य विपतेत्, प्राणा वैनं जह्युरिति, ते मिथ एव चक्रन्देयुर्विप्रापवव्राज यत्रे-
त्तरो बभूव १ ते प्रातः समित्पाणय उपोदेयुरुपायामो भवन्तमिति, किमर्थमिति
यानेव नो भवांस्तान् ह्यः प्रश्नानपृच्छत्तानेव नो भवान् व्याचक्षीतेति, तथेति तेभ्य
एतान् प्रश्नान् व्याचचक्षे ॥ ८ ॥
कण्डिका ८ ॥ पूर्वोक्त प्रश्नों के विषय में उद्दालक और स्वैदायन वा
शौनक का वार्तालाप ॥
( अथ यः पुरस्तात् अष्टौ आज्यभागान् विद्यात् मध्यतः पञ्च हविर्भागाः,
षट् प्राजापत्याः, उपरिष्टात् अष्टौ आज्यभागान् विद्यात् १ ) फिर जो पहिले आठ
आज्य भागों [ घी की आहुति विशेषों ] को जाने, मध्य में पांच हविर्भाग [ हवि की
आहुतियां ] और छः प्राजापत्य [ प्रजापति की आहुतियां हैं उनको और ] पीछे से आठ
अधःपतनशीलम् । अथवा अप+आ+णीञ् प्रापणे-डप्रत्ययः । अधोगमनशीलम् ॥
१. पू.-सं. “बभूवुः” इति पाठः ॥ सम्पा० ॥
१०
१४६ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० ८ ॥
आज्य भागों को जाने १, ( अथ यः हरिणीं ज्योतिष्पक्षां सवः यज्ञैः यजमानं स्वर्गं
लोकम् अभिवहन्तीं गायत्रीं विद्यात् २ ) फिर जो सुवर्ण मूर्ति, ज्योति के पंख वाली,
सब यज्ञों के द्वारा यजमान को स्वर्ग लोक में पहुंचाने वाली गायत्री को [ कण्डिका १० ]
जाने २, ( अथ यः पञ्चपदां सप्तदशाक्षरां सर्वैः यज्ञैः यजमानं स्वर्गं लोकम् अभिव-
हन्तीं पङ्क्तिं विद्यात् ३ ) फिर जो पांच पाद वाली, सत्रह अक्षर वाली, सब यज्ञों के
द्वारा यजमान को स्वर्ग लोक में पहुंचाने वाली पङ्क्ति को [ क० १० ] जाने ३, ( अस्मै
निष्कं प्रयच्छन् सः ह वै अनूचानः उवाच, स्वैदायनाः सुवर्णं वै सुवर्णविदे ददामि
इति ) उस [ जानकार ] पुरुष को हार देता हुआ वही अनूचान [ अङ्ग उपाङ्ग सहित
वेदों का जानने वाला उद्दालक ] बोला - हे स्वैदायण के लोगो ! सुवर्ण [ सोने का हार ]
सुवर्ण [ सुन्दर वरणीय स्वीकरणीय व्यवहार ] जानने वाले को दूंगा । ( तत् उपयम्य
निश्चक्राम ) यह निश्चित करके वह बाहिर गया, ( तत्र अपवव्राज यत्र इतरः बभूव )
और वहां पहुंचा जहां दूसरा [ स्वैदायण ] था । ( तं ह पप्रच्छ किम् एषः गोतमस्य
पुत्रः इति ) उससे उस [ स्वैदायण ] ने पूछा—क्या यह गोतम का पुत्र है ? ( ह
उवाच एषः ब्रह्मा ब्रह्मपुत्रः इति ) वह [ उद्दालक ] बोला—यह [ मैं ] ब्रह्मा [ चारों
वेद जानने वाला ] और ब्रह्मा [ चारों वेद जानने वाले ] का पुत्र है, ( यत् एनं कश्चित्
उपवदेत उत मीमांसेत ह वा अस्य मूर्द्धा विपतेत् वा प्राणाः एनं जह्युः इति ) जो
कोई इसके साथ शास्त्रार्थ करे अथवा विचार करे अथवा इसका मस्तक गिर
पड़े अथवा इसको प्राण छोड़ देवें—( ते मिथः एव चक्रन्देयुः = विक्रन्देयुः ) वे
आपस में चिल्लाने लगे । ( विप्रापवव्राज यत्र इतरः बभूव ) वह [ स्वैदायन ]
वहां पहुँचा जहां दूसरा [ उद्दालक ] था । ( प्रातः ते समित्पाणयः उपोदेयुः,
भवन्तम् उपयामः इति ) वे [ स्वैदायन ] प्रातःकाल समिधायें हाथ में लिये हुये पहुँचे
[ और बोले ]—हम आपके पास आये हैं । ( किमर्थम् इति ) [ उद्दालक बोला ]
किसलिये । ( यान् एव तान् प्रश्नान् भवान् नः ह्यः अपृच्छत्, तान् एव नः भवान्
व्याचक्षीत इति ) [ स्वैदायन बोला ] जिन ही उन प्रश्नों को हमसे आप ने कल
पूँछा था, उनको ही हमें आप बताइये । ( तथा इति ) [ उद्दालक बोला ] वैसा ही
८--( हरिणीम् ) श्यास्त्याह्वञ्विभ्य इनन् ( उ० २ । ४६ ) हृञ् हरणे--
इनन्, ङीष् । दुःखहरणशीलाम् । सुवर्णप्रतिमाम् ( सुवर्णविदे ) क्वसुँस्०
( उ० ३ । १० ) वृञ् वरणे--नप्रत्ययः + विद ज्ञाने--क्विप् । सुष्ठु वरणीयस्य
स्वीकरणीयस्य व्यवहारस्य ज्ञात्रे ( उपयम्य ) निश्चित्य ( निश्चक्राम ) वहिर्जगाम
( अपवव्राज ) अजगाम ( मीमांसेत ) विचारयेत् ( जह्युः ) ओहाक् त्यागे--
विधिलिङ् । त्यजेयुः ( चक्रन्देयुः१) क्रदि आह्वाने रोदने च, आक्रोशं कृतवन्तः
( विप्रापवव्राज ) वि + प्र + अप + वव्राज ( उपोदेयुः ) उप + उत् + आ + ईयुः ।
समीपे आजग्मुः व्याचक्षीत ) भवान् विवृणोतु ( व्याचचक्षे ) व्याख्यातवान् ॥
१ विक्रन्देयुः इति समीचीनः पाठः प्रतिभाति ॥ सम्पा० ॥
कण्डिका ९ ॥
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० ९ ॥ १४७
हो । ( तेभ्यः एतान् प्रश्नान् व्याचचक्षे ) उन [ उद्दालक ] को उस [ स्वैदायिन ] ने
यह प्रश्न बताये ॥ ८ ॥
भावार्थः-विद्वान् लोग विद्वानों से सत्कार पूर्वक प्रश्नोत्तर करके सत्य का
निर्णय करें ॥ ८ ॥
कण्डिका ९ ॥
यत्पुरस्तात् वेदेः प्रथमं बर्हिः स्तृणाति तस्मादिमाः प्रजाः शिरस्तः प्रथमं
लोमशा जायन्ते १, यदपरमिव प्रस्तरमनुस्तृणाति तस्मादासामपरमिव श्मश्रूण्यु-
पक्ष्काण्यान्यानि लोमानि जायन्ते २, यत् प्राग्वर्हिषः प्रस्तरमनुप्रहरति तस्मादिमाः
प्रजाः शिरस्तः प्रथमं पलिता भवन्ति ३, यदन्ततः सर्वमेवानुप्रहरति तस्माद-
न्ततः सर्व एव पलिता भवन्ति ४, यत्प्रयाजा अपुरोऽनुवाक्यावन्तो भवन्ति
तस्मादिमाः प्रजा अदन्तिका जायन्ते ५, यद्धवींषि पुरोऽनुवाक्यावन्ति भवन्ति
तस्मादासामपरमित्र जायन्ते ६, यदनुयाजा अपुरोऽनुवाक्यावन्तो भवन्ति तस्मा-
दासां सप्तवर्षाष्टवर्षाणां प्रभिद्यन्ते ७, यत्पत्नीसंयाजाः पुरोऽनुवाक्यावन्तो भवन्ति
तस्मादासां पुनरेव जायन्ते ८, यत्समिष्टयजुरपुरोऽनुवाक्यावद्भवति तस्मादन्ततः
सर्व एव प्रभिद्यन्ते ९, यद्गायत्र्याऽनूच्य त्रिष्टुभा यजति तस्मादधरे दन्ताः पूर्वं
जायन्ते १०, पर उत्तरे ११, यदृचाऽनूच्य यजुषा यजति तस्मादधरे दन्ता अणीयांसः
ह्रसीयांसः १२, प्रथीयांसो वर्षीयांस उत्तरे १३, यदाघारौ दीर्घतरौ प्राञ्चावाघार-
यति तस्मादिमौ दंष्ट्रौ दीर्घतरौ १४, यत् संयाज्ये सञ्छन्दसी तस्मात् समे इव
जम्भे १५, यच्चतुर्थे प्रयाजे समानयति तस्मादिमे श्रोत्रे अन्ततः समे इव दीर्णे १६,
यज्जपं जपित्वाऽभिहिङ्कृणोति तस्मात् पुमांसः श्मश्रुवन्तो १७, ऽश्मश्रुव स्त्रियः
१८, यत् सामिधेनीः संतन्यन्नाह तस्मादासां सन्ततमिव शरीरं भवति १९, यत्
सामिधेन्यः काष्ठहविषो भवन्ति तस्मादासामस्थीनि दृढतराणीव भवन्ति २०,
यत् प्रयाजा आज्यहविषो भवन्ति तस्मादासां प्रथमे वयसि रेतः सिक्तं न सम्भ-
वति २१, यन्मध्ये हविषां दध्ना च पुरोडाशेन च प्रचरन्ति तस्मादासां मध्यमे
वयसि रेतः सिक्तं सम्भवति २२, यदनुयाजा आज्यहविषो भवन्ति तस्मादासा-
मुत्तमे वयसि रेतः सिक्तं न सम्भवति २३, यदुत्तमेऽनुयाजे सकृदपानिति तस्मा-
दिदं शिश्नमुच्चश एति २४, नीचीपद्यते २५, यन्नापानेत् शकृच्छूलं स्याद्यन्मुहुर-
पानेत् शकृत्त्यन्नं स्यात् तस्मात् सकृदपानिति नेत् शकृच्छूलं स्यात् शकृत्त्यन्नं
वेति २६ ॥ ६ ॥
कण्डिका ९ ॥ अमावस्या और पूर्णमासी के यज्ञविधान से
शरीर की अवस्था का वर्णन ॥
( यत् वेदेः पुरस्तात् प्रथमं बर्हिः स्तृणाति तस्मात् इमाः प्रजाः शिरस्तः
प्रथमं लोमशाः जायन्ते .१ ) [ स्वैदायिन के उत्तर प्रश्नों के लिये कण्डिका ७ देखो ]
जो वेदी के पूर्व में वह पहिले कुशासन बिछाता है, इसलिये यह प्रजायें शिर पर पहिले
लोम वाले होते हैं १। ( यत् अपरम् इव प्रस्तरम् अनुस्तृणाति तस्मात् आसाम्
१४८ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० ६ ॥
अपरम् इव श्मश्रूणि उपकक्ष्याणि अन्यानि लोमानि जायन्ते २ ) जो कि पीछे से
प्रस्तर [ कुशा का मुठ्ठा ] विछाता है, इसलिये पीछे से इनके दाढ़ी मूंछ और कांख के
और दूसरे लोम उत्पन्न होते हैं २ । ( यत् प्राक् बर्हिषः प्रस्तरम् अनुप्रहरति तस्मात्
इमाः प्रजाः शिरस्तः प्रथमं पलिताः भवन्ति ३ ) जो पूर्व दिशा में कुशा के मुट्ठे को
समेट लेता है, इसलिये यह प्रजायें शिर पर पहिले श्वेत हो जाते हैं । ३ ( यत् अन्ततः सर्वम्
एव अनुप्रहरति तस्मात् अन्ततः सर्वे एव पलिताः भवन्ति ४ ) जो कि अन्त में
सबको ही समेट लेता है इसलिये अन्त में सभी श्वेत हो जाते हैं ४ । ( यत् प्रयाजाः
अपुरोऽनुवाक्यावन्तः भवन्ति तस्मात् इमाः प्रजाः अदन्तिकाः जायन्ते ५ ) जो कि
प्रयाज [ यज्ञाङ्ग विशेष ] पुरोऽनुवाक्या बिना होते हैं, इसलिये यह प्रजायें बिना दांत
वाले होते हैं ५ । ( यत् हवींषि पुरोऽनुवाक्यावन्ति भवन्ति तस्मात् आसाम् अपरम्
इव जायन्ते ६ ) जो कि हवि पुरोऽनुवाक्या वाले होते हैं, इसलिये इनके [ दान्त ] पीछे
निकलते हैं ६ । ( यत् अनुयाजाः अपुगोऽनुवाक्यावन्तः भवन्ति तस्मात् आसाम्
सप्तवर्षाष्टवर्षाणां प्रभिद्यन्ते ७ ) जो कि अनुयाज [ यज्ञाङ्गविशेष ] पुरोऽनुवाक्या
बिना होते हैं, इसलिये सात वर्ष आठ वर्ष वालों के [ दाँत ] उखड़ जाते हैं ७ । ( यत्
पत्नीसंयाजाः पुरोऽनुवाक्यावन्तः भवन्ति तस्मात् आसाम् पुनः एव जायन्ते ८ )
जो कि देवपत्नियों के यज्ञ पुरोऽनुवाक्या वाले होते हैं, इसलिये इनके [ दांत ] फिर भी
निकल आते हैं ८ । ( यत् समिष्टयजुः अपुरोऽनुवाक्यावत् भवति तस्मात् अन्ततः
सर्वे एव प्रभिद्यन्ते ६ ) जो कि समिष्टयजु [ यज्ञविशेष ] पुरोऽनुवाक्या बिना होता है,
इसलिये अन्त में सब ही [ दांत ] उखड़ जाते हैं ६ । ( यत् अनूच्य गायत्र्या त्रिष्टुभा
यजति तस्मात् अधरे दन्ताः पूर्वं जायन्ते १० परे उत्तरे ११ ) जो कि [ मन्त्रों को ]
पढ़कर गायत्री के साथ और त्रिष्टुप के साथ यज्ञ करता है, इसलिये नीचे वाले दांत
पहिले निकलते हैं १०, और पीछे ऊपर वाले ११ । ( यत् अनूच्य ऋचा यजुषा यजति
तस्मात् अधरे दन्ताः अणीयांसः, ह्रसीयांसः १२, उत्तरे प्रथीयांसः वर्षीयांसः १३ )
जो कि [ मन्त्रों को ] पढ़कर ऋग्वेद के साथ और यजुर्वेद के साथ यज्ञ करता है, इसलिये
नीचे वाले दांत अधिक सूक्ष्म और निर्बल होते हैं १२, और ऊपर वाले अधिक चौड़े और
सबल होते हैं १३ । ( यत् दीर्घतरौ प्राञ्चौ आघारौ आघारयति तस्मात् इमौ दंष्ट्रौ
दीर्घतरौ १४ ) जो कि अधिक लम्बे और अधिक पूजनीय दोनों आवार [ घृतदान के
होमविशेष ] को सींचता है, इसलिये यह [ सामने के ] दोनों बड़े दांत अधिक लम्बे होते
हैं १४ । ( यत् संयाज्ये सञ्छन्दसी तस्मात् समे इव जम्भे १५ ) जो कि दोनों
संयाज्य समान छन्द वाले होते हैं, इसलिये दोनों दाढें चौकोर सी हैं १५ । ( यत् चतुर्थे
६—(स्तृणाति ) आच्छादयति ( लोमशः ) लोमवन्तः ( प्रस्तरम् ) दर्भ-
मुष्टिम् ( अनुप्रहरति ) संगृह्णाति ( पत्नीसंयाजाः ) देवपत्नीनां स्तुतियुक्त-
यज्ञाङ्गविशेषाः । देवपत्न्यः यथा इन्द्राणी, अग्नायी, वरुणानी, इत्यादय. ( आघारौ )
आ+घृ क्षरणे—घञ् । घृतदानहोमविशेषौ ( प्राञ्चौ ) प्रकर्षेण पूजनीयौ
( आघारयति ) समन्तात् सिञ्चति ( सामिधेनी ) समिधामाधाने ष्ण्यण् ( वा०
पा० ४ । ३ । १२० ) समिध्—ष्ण्यण्, षित्वात् ङीष्, यलोपः । अग्निप्रज्वलने
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० ९ ।। १४६
प्रयाजे समानयति तस्माद् इमे श्रोत्रे अन्ततः समे इव दीर्णे १६) जो कि चौथे
प्रयाज [ यज्ञ ] में [ हवि ] समान लाता है, इसलिये यह दोनों कान अन्त में समान से
फटे हुये हैं १६ । ( यत् जपं जपित्वा अभिहिङ्करोति तस्मात् पुमांसः श्मश्रुवन्तः
१७ स्त्रियः अश्मश्रुवः १८ ) जो जप को जप कर हिङ्कार शब्द करता है, इसलिये
पुरुष दाढ़ी मूंछ वाले होते हैं १७, और स्त्रियां बिना दाढ़ी मूंछ वाली १८ । ( यत् सामि-
धेनीः संतन्वन् आह तस्मात् आसां सन्ततम् इव शरीरं भवति १९ ) जो कि
सामिधेनी ऋचाओं [ अग्नि जलाने के मन्त्रों ] को फैलाता हुआ बोलता है, इसलिये
इन [ प्रजाओं ] का फैला हुआ सा शरीर होता है १९ । ( यत् सामिधेन्यः काष्ठहविषः
भवन्ति तस्मात् आसा म् अस्थीनि दृढतराणि इव भवन्ति २० ) जो कि सामिधेनी
ऋचायें काष्ठ के हवि वाली होती हैं, इसलिये इनकी हड्डियां अधिक दृढ़ होती हैं २० ।
( यत् प्रयाजा आज्यहविषः भवन्ति, तस्मात् आसां प्रथमे वयसि रेतः सिक्तं न
सम्भवति २१ ) जो कि प्रयाज [ यज्ञ ] जमे हुये घी के हवि वाले होते हैं, इसलिये इन
[ प्रजाओं ] की पहिली अवस्था में वीर्य सींचा हुआ नहीं निकलता है २१ । ( यत् हविषां
मध्ये दध्ना च पुरोडाशेन च प्रचरन्ति तस्मात् आसां मध्यमे वयसि रेतः सिक्तं
सम्भवति २२, ) जो हवियों के मध्य में दही से और पुरोडाश [ मालपूये ] से हवन
करते हैं, इसलिये इन की मध्यम अवस्था में वीर्य सींचा हुआ निकलता है २२ । ( यत्
अनुयाजाः आज्यहविषः भवन्ति तस्माद् आसा म् उत्तमे वयसि रेतः सिक्तं न
सम्भवति २३: ) क्योंकि अनुयाज [ पिछले यज्ञ ] जमे हुये घी वाले होते हैं, इसलिये इन-
की पिछली अवस्था में वीर्य सींचा हुआ नहीं निकलता है २३ । ( यत् उत्तमे अनुयाजे
सकृत् अपानिति तस्मात् इदं शिश्नम् उच्चशः एति २४, नीचीपद्यते २५, ) जो कि
सबसे पिछले अनुयाज में सकृत् [ एक बार, शेष हवि उठा कर ] गिराता है, इसलिये यह
मनुष्य लिङ्ग ऊंचा जाता है २४, और नीचा होता है २५ । ( यत् न अपानेत् १शकृच्छूनं
स्यात् ) जो [ हवि ] न गिरावे, [ लिङ्ग ] शकृच्छून [ वीर्य शून्य ] हो जावे, ( यत् मुहुः
अपानेत् शकृति अन्नं स्यात् ) और जो बार बार [ हवि को ] गिरावे, शकृत् [ वीर्य ]
में अन्न [ का रस ] होवे, ( तस्मात् सकृत् अपानिति शकृच्छूनं नेत् स्यात् ) इसलिये
सकृत् [ एक बार ] [ हवि को उठा कर ] गिरावे और वह शकृच्छून [ वीर्यशून्य ] न होवे,
( शकृति अन्नं वेति ) शकृत् [ वीर्य ] में अन्न [ का रस ] पहुंचता है २६ ॥ ६ ॥
भावार्थः—कण्डिका ७ के प्रश्न देखो ॥ ९ ॥
ऋचः ( संतन्वन् ) सम्यग् विस्तारयन् ( अपानिति ) अपनयति । अग्नौ हविःशेषं
क्षिपति ( शकृच्छूनम् ) शकृता वीर्येण शून्यम् ( अपानेत् ) प्रक्षिपेत् ( शकृति )
वीर्ये ( अन्नम् ) अन्नरसः ( वेति ) वी गत्यादिषु । गच्छति ॥
१. शकृत् ( मल, वीर्य ) एवं सकृत् ( एक बार ) ये दो पृथक् शब्द हैं । पू० सं० में यहाँ
व कं० ७ में सर्वत्र दन्त्य सकार ही छपा है, तदनुसार भाष्यकार ने अभेदार्थ मानते हुये
सकृत् की सिद्धि में “वा शश्य सः” पृ. १४४ में लिखा है । वस्तुतः यह उच्चारणगत
अन्धपरम्परा का सूचक है । शकार सकार दोनों एक नहीं है ॥ सम्पा० ॥
कण्डिका १० ॥
१५० गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० १० ॥
कण्डिका १० ॥
अथ ये पुरस्तादष्टावाज्यभागाः पञ्चप्रयाजा द्वावाघारौ द्वावाज्यभागावा-
ग्नेया आज्यभागानां प्रथमः सौम्यो द्वितीयो हविर्भागानां हविर्ह्येव सौम्यमाग्नेयः
पुरोडाशोऽग्नीषोमीय उपांशुयाजोऽग्नीषोमीयः पुरोडाशोऽग्निः स्विष्टकृदित्येते
मध्यतः पञ्च हविर्भागाः । अथ ये षट् प्राजापत्या इडा च प्राशित्रञ्च यच्चाग्नीध्रीया-
दद्यति, ब्रह्मभागो यजमानभागोऽन्वाहार्य्य एव षष्ठोऽथ य उपरिष्टादष्टावाज्य-
भागास्त्रयोऽनुयाजाश्चत्वारः पत्नीसंयाजाः समिष्टयजुरष्टममथ या गायत्री हरिणी
ज्योतिष्पक्षा सर्वैर्यज्ञैर्यजमानं स्वर्गं लोकमभिवहति, वेदिरेव सा, तस्य ये पुरस्ता-
दष्टावाज्यभागाः स दक्षिणः पक्षोऽथ ये उपरिष्टादष्टावाज्यभागाः स उत्तरः पक्षः,
हवींष्यात्मा, गार्हपत्यो जघनमाहवनीयः शिरः सौवर्णराजतौ पक्षौ, तद्यदादित्यं
पुरस्तात् पर्य्यन्तं न पश्यन्ति तस्माज्ज्योतिष्क उत्तरो भवति । अथ या पङ्क्तिः
पञ्चपदा सप्तदशाक्षरा सर्वैर्यज्ञैर्यजमानं स्वर्गं लोकमभिवहति याज्येव सा, तस्या
ओं श्रावयेति चतुरक्षरम्, अस्तु श्रौषदिति चतुरक्षरं, यजेति द्वयक्षरं, ये यजा-
मह इति पञ्चाक्षरं, द्व्यक्षरो वै वषट्कारः, सैषा पङ्क्तिः पञ्चपदा सप्तदशाक्षरा
सर्वैर्यज्ञैर्यजमानं स्वर्गं लोकमभिवहति, तद्यत्रास्यैश्वर्य्यं स्याद्यत्र वैनमभिवहेयुरे-
वंविद्मेव तत्र ब्रह्माणं वृणीयान्नानेवंविदमिति ब्राह्मणम् ॥ १० ॥
कण्डिका १०॥ कण्डिका ८ के यज्ञ सम्बन्धी प्रश्नों के उत्तर ॥
(अथ ये पुरस्तात् अष्टौ आज्यभागाः, आज्यभागानां पंचप्रयाजाः, द्वौ
आज्यभागौ द्वौ आघारौ आग्नेयौ, प्रथमः द्वितीयः सौम्यः) [सौदायन ने उत्तर
दिये - कण्डिका ८ देखो] फिर जो पहिले आठ आज्यभाग [घी की आहुतियां] हैं,
उन आज्यभागों में पांच प्रयाज [पांच प्राण देवता वाली आहुतियां-प्राणाः वै
प्रयाजाः-ऐतरेय ब्राह्मण १ । ११ । ५] दो आज्यभाग दो आघार [नामक आहुति]
दोनों आग्नेय [अग्नि देवता वाली] और पहिली और दूसरी सौम्य [एक सोम देवता की]
है। (हविर्भागानां हविः हि एव सौम्यम्, आग्नेयः पुरोडाशः, अग्नीषोमीयः
उपांशुयाजः अग्नीषोमीयः पुरोडाशः, अग्निः स्विष्टकृत् इति एते मध्यत पंचहवि-
र्भागाः) हविर्भागों में हवि ही सोम देवता का है १, अग्नि का पुरोडाश २, अग्नि और
सोम का उपांशु याज [मौन आहुति] ३. अग्नि और सोम का पुरोडाश ४, अग्नि का स्विष्टकृत्
[आहुति] है ५, यह मध्य के पांच हविर्भाग हैं। (अथ ये षट् प्राजापत्याः,
इडा च प्राशित्रं च यत् च आग्नीध्रीयौ अद्यति, ब्रह्मभागः, अन्वाहार्य्यः यजमान-
भागः, एव षष्ठः) और जो छः प्राजापत्य [प्रजापति देवता की] आहुति हैं उनमें
१०-(सौम्यः) सोमदेवताकः (उपांशुयाजः) अप्रकाशमन्त्रयज्ञः (प्राशि-
त्रम्-प्र + अश भोजने-इत्रन् । प्राशनम् (इडा) इल स्वप्नक्षेपगयोः-कः, टाप् ।
पृथिवी । गौः । वाक्, (अद्यति)-आर्षं दिवादिमत्वम् । अत्ति । भक्षति (अन्वाहार्य्य)
अनु + आ + हृञ् हरणे-ण्यत् । प्रतिमासकर्त्तव्याऽमावास्याविहितश्राद्धोपेतः ।
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० १० ॥ १५१
इडा = भूमि नामक १, और प्राशित्र [ प्राशन वा ओदन नामक ] २, और जो दो
आग्नीध्रीय [ आग्नीध्र वाली दो आहुति को अग्नि ] खाता है ३, ४, ब्रह्मा का भाग ५,
और प्रति मास अमावस को करने योग्य श्राद्ध वाला यजमान का भाग छठा है ६ । ( अथ
ये उपरिष्टात् अष्टौ आज्यभागाः, त्रयः अनुयाजाः, चत्वारः पत्नीसंयाजाः अष्टमं
समिष्टयजुः ) और जो पिछले आठ आज्य भाग हैं, [ उनमें ] तीन अनुयाज, चार पत्नी
संयाज और आठवां समिष्टयजु है । ( अथ या गायत्री हरिणी ज्योतिष्पक्षा सर्वैः यज्ञैः
यजमानं स्वर्गं लोकं अभिवहति सा वेदिः एव ) और जो गायत्री सुवर्ण मूर्ति, ज्योति
के पंख वाली होकर सब यज्ञों के द्वारा यजमान को स्वर्गलोक में पहुँचाती है. वह वेदी
[ यज्ञ कुण्ड ] ही है । ( तस्य ये पुरस्तात् अष्टौ आज्यभागाः स दक्षिणः पक्षः, अथ
ये उपरिष्टात् अष्टौ आज्यभागाः स उत्तरः पक्षः, हवींषि आत्मा. गार्हपत्यः
जघनम्, आहवनीयः शिरः, सौवर्णराजतौ पक्षौ ) उस [ यजमान ] के जो पहिले
आठ आज्य भाग हैं वह [ वेदी का ] दाहिना पंख है, और जो पीछे वाले आठ
आज्य भाग हैं वह बांया पंख है, सब हवि आत्मा हैं, गार्हपत्य [ अग्नि ] जंघा है,
आहवनीय शिर है, सोने और चांदी वाले दोनों पंख हैं. ( तत् यद् आदित्यं पुरस्तात्
पर्य्यन्तं न पश्यन्ति तस्मात् अज्योतिष्कः उत्तरः भवति ) सो जो सूर्य को पूर्व से
पश्चिम में जाता हुआ नहीं देखते हैं इसलिये बिना ज्योति वाला पिछला [ यज्ञ वा पक्ष ]
होता है । [ अर्थात् सूर्य को अवश्य देखे जिससे ज्योति बढ़े ] । ( अथ या पङ्क्तिः
पंचपदा सप्तदशाक्षरा सर्वैः यज्ञैः यजमानं स्वर्गं लोकम् अभिवहति सा याज्या
इव ) और जो पङ्क्ति पांच पाद वाली सत्रह अक्षर वाली होकर सब यज्ञों के द्वारा
यजमान को स्वर्ग लोक में पहुँचाती है वह याज्या [ नाम वाली इष्टि ] ही है । ( तस्याः
ओं श्रावय इति चतुरक्षरम्, अस्तु श्रौषट् इति चतुरक्षरम्, यज इति द्व्यक्षरं, ये
यजामहे इति पंचाक्षरं, द्व्यक्षरः वै वषट्कारः ) उस [ याज्या ] के ओं श्रावय
[ ओम् को तू सुना ] यह चार अक्षर वाला है, अस्तु श्रौषट् [ श्रौषट् होवे ] यह चार
अक्षर वाला है, यज [ यज्ञ कर ] यह दो अक्षर वाला है, ये यजामहे [जो हम यज्ञ करते हैं]
यह पांच अक्षर वाला है, वषट् [ यह शब्द ] दो अक्षर वाला ही है । ( सा एषा पङ्क्तिः
पंचपदा सप्तदशाक्षरा सर्वैः यज्ञैः यजमानं स्वर्गं लोकम् अभिवहति ) सो यही
पङ्क्ति पांच पाद वाली और सत्रह अक्षर वाली होकर सब यज्ञों के द्वारा यजमान को
स्वर्ग लोक में पहुँचाती है. (तत् यत्र अस्य ऐश्वर्यं स्यात्, वा यत्र एनम् अभिभवेयुः
एवंविदम् एव तत्र ब्रह्माणं वृणीयात् न अनेवंविदम् इति ब्राह्मणम् ) सो जहां
[ यज्ञ में ] इस [ यजमान ] का ऐश्वर्यं होवे, अथवा जहां इसको [ शत्रु लोग ] हरावें,
वहां ऐसे जानकार को ही ब्रह्मा चुने, ऐसे न जानने वाले को नहीं, यह ब्राह्मण है ॥ १०॥
भावार्थः—यथाविधि यज्ञ करने से मनुष्य कार्यसिद्धि करें ॥ १० ॥
( पुरस्तात् ) पूर्वस्यां दिशि ( पर्य्यन्तम् ) परिगतो अन्तो येन तम् । ( याज्या )
यजतेः ण्यत् । याजनीया । इष्टिः ( श्रौषट् ) श्रु श्रवणे—डोषटि + यज्ञादौ हविर्दा-
नम् ( वषट्कारः ) वह प्रापणे—डषटि+कृञ्+घञ् । देवोद्देश्यकहविस्त्यागः
( वृणीयात् ) स्वीकुर्यात् ( अनेवंविदम् ) अनेवंविधज्ञातारम् ॥
कण्डिका ११ ॥
१५२ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० ११ ॥
कण्डिका ११ ॥
अथ ह प्राचीनयोग्य आजगामाग्निहोत्रं भवन्तं पृच्छेद् गोतम इति, पृच्छ
प्राचीनयोग्येति । किन्देवत्यं ते गवीडायां १, किन्देवत्यमुपहूतायां २, किन्देवत्य-
मुपसृष्टायां ३, किन्देवत्यं वत्समुन्नीयमानं ४, किन्देवत्यं वत्समुन्नीतम् ५, किन्दे-
वत्यं दुह्यमानं ६, किन्देवत्यं दुग्धं ७, किन्देवत्यं प्रक्रम्यमाणं ८, किन्देवत्यं ह्रिय-
माणं ९, किन्देवत्यमधिधिश्रियमाणं १०, किन्देवत्यमधिश्रितं ११, किन्देवत्यमभ्य-
ज्वाल्यमानं १२, किन्देवत्यमभ्यवज्वालितं १३, किन्देवत्यं समुद्वान्तं १४, किन्दे-
वत्यं त्रिष्यन्नं १५, किन्देवत्यमद्भिः प्रत्यनीतं १६, किन्देवत्यमुद्वास्यमानं १७,
किन्देवत्यमुद्वासितं १८, किन्देवत्यमुन्नीयमानं १९, किन्देवत्यमुन्नीतम् २०, किन्दे-
वत्यं प्रक्रम्यमाणं २१, किन्देवत्यं ह्रियमाणं २२, किन्देवत्यमुपसाद्यमानं २३, किन्दे-
वत्यमुपसादितं २४, किन्देवत्या समित् २५, किन्देवत्यां प्रथमामाहुतिमहौषीः २६,
किन्देवत्यं गार्हपत्यमवेक्षिष्ठाः २७, किन्देवत्योत्तराहुतिः २८, किन्देवत्यं हुत्वा
स्रुचं त्रिरुदञ्चमुदनैषीः २९, किन्देवत्यं बर्हिषि स्रुचन्निधायोन्मृज्योत्तरतः पाणी
निरमा१क्षीः ३०, किन्देवत्यं द्वितीयमुन्मृज्य पित्र्युपवीतं कृत्वा दक्षिणतः पितृभ्यः
स्वधामकार्षीः ३१, किन्देवत्यं प्रथमं प्राशीः ३२, किन्देवत्यं द्वितीय ३३, किन्दे-
वत्यमन्ततः सर्वमेवाप्राशीः ३४, किन्देवत्यमप्रक्षालितयोदकं स्रुचा न्यनैषीः ३५,
किन्देवत्यं प्रक्षालितया ३६, किन्देवत्यमपरेणाहवनीयमुदकं स्रुचा न्यनैषीः ३७,
किन्देवत्यं स्रुवं स्रुवञ्च प्रत्यताप्सीः ३८, किन्देवत्यं रात्रौ स्रुग्दण्डमवा२मार्क्षीः
३९, किन्देवत्यं प्रातरुदमा३र्क्षीरित्थेत्तच्चेद्ध्वेत्थ ४०, गोतम हुतं, यदि४ न वेत्थाहतं
त इति ब्राह्मणम् ॥ ११ ॥
कण्डिका ११ ॥ प्राचीनयोग्य मुनि के उद्दालक से
अग्निहोत्र विषयक चालीस प्रश्न ॥
( अथ ह प्राचीनयोग्यः आजगाम ) फिर प्राचीनयोग्य [ सनातन वेदों में समर्थ
मुनि विशेष ] आया । ( अग्निहोत्रं भवन्तं पृच्छेत् गोतम इति ) [ उसने कहा ]
अग्निहोत्र को आपसे यह पूंछेगा, हे गोतम ! ( पृच्छ प्राचीनयोग्य इति ) [ उद्दालक ने
कहा—क० ६ ] पूंछ, हे प्राचीनयोग्य । [ प्राचीनयोग्य बोला ] ( किंदेवत्यं ते इडायां
गवि १ ) तेरी इडा [ पाने योग्य ] गो [ यज्ञ के लिये दूध देने वाली कामधेनु ] में कौन
देवता वाला कर्म है १, ( किंदेवत्यम् उपहूतायाम् २ ) उस बुलायी हुई में कौन देवता
वाला कर्म है २, ( किंदेवत्यम् उपसृष्टायाम् ३ ) उस पास आयी हुई में कौन देवता
११—(प्राचीनयोग्यः) प्राचीनेषु सनातनेषु वेदेषु योग्यः समर्थः । मुनिविशेषः
(किन्देवत्यम्) किम्+देवता—यत् । किंदेवताविषयकं कर्म (गवि) यज्ञार्थं दुग्धदात्र्यां
१. पू० सं० "निर्माक्षीः" इति पाठः ॥ २. पू० सं० अवमार्क्षीः इति पाठः ॥
३. पू० स० उन्मार्क्षीः इति पाठः ॥
४. पू० सं० 'चेद्यद्यु न' इति पाठः । जर्मनसंस्करणे यद्यु न इति पाठः, अस्माभिः 'यदि न'
संशोधितः ॥ सम्पा० ॥
वाला कर्म है ३, (वत्सम् उन्नीयमानम् किंदेवत्यम् ४) बछड़े को लाया जाता हुआ
कर्म कौन देवता वाला है ४, (वत्सम् उन्नीतं किंदेवत्यम् ५) बछड़ा लाया गया कर्म
कौन देवता वाला है ५, (दुह्यमानं किंदेवत्यम् ६) दुहता हुआ कर्म क्या देवता है ६,
(दुग्धं किंदेवत्यम् ७) दूध क्या देवता है ७, (प्रक्रम्यमाणं किंदेवत्यम् ८) घुमाया
जाता हुआ [दूध] क्या देवता है ८, (ह्रियमाणं किंदेवत्यम् ९) लिया जाता हुआ
[दूध] क्या देवता है ६, (अधिश्रियमाणं किंदेवत्यम् १०) रक्खा जाता हुआ दूध
क्या देवता है १०, (अधिश्रितं किंदेवत्यम् ११) रक्खा गया दूध क्या देवता है ११,
(अभ्यवज्वाल्यमान किंदेवत्यम् १२) औंटता हुआ दूध क्या देवता है १२, (अभ्य-
वज्वालितं किंदेवत्यम् १३) औंटा हुआ दूध क्या देवता है १३, (समुद्वान्तं
किंदेवत्यम् १४) उफनता हुआ दूध क्या देवता है १४, (विष्यन्नं किंदेवत्यम् १५)
बहता हुआ दूध क्या देवता है १५, (अद्भिः प्रत्यानीतं किंदेवत्यम् १६) जल से
लौटा दिया गया दूध क्या देवता है १६. (उद्वास्यमानं किंदेवत्यम् १७) छोड़ा जाता
हुआ दूध क्या देवता है १७, (उद्वासितं किंन्देवत्यम् १८) छोड़ा हुआ दूध क्या
देवता है १८, (उन्नीयमानं किंदेवत्यम् १९) ऊपर लाया जाता हुआ [नवनीत = माखन]
क्या देवता है १९, (उन्नीतं किंदेवत्यम् २०) ऊपर लाया गया नवनीत क्या देवता
है २०, (प्रक्रम्यमाणं किंदेवत्यम् २१) घुमाया जाता हुआ नवनीत क्या देवता है २१,
(ह्रियमाणं किंदेवत्यम् २२) लिया जाता हुआ नवनीत क्या देवता है २२, (उप-
साद्यमानं किंदेवत्यम् २३) पास लाया जाता हुआ नवनीत क्या देवता है २३, (उपसादितं
किंदेवत्यम् २४) पास रक्खा गया नवनीत क्या देवता है २४, (समित् किंदेवत्या
२५) समिधा कौन देवता वाली है २५, (किंदेवत्यां प्रथमाम् आहुतिम् अहौषीः २६)
कौन देवता वाली पहिली आहुति को तूने दिया है २६, (किंदेवत्यं गार्हपत्यम्
अवेक्षिष्ठाः २७) कौन देवता वाली गार्हपत्य अग्नि वाली हवि को तूने विचारा है २७,
(किंदेवत्या उत्तरा आहुतिः २८) कौन देवता वाली पिछली आहुति हैं २८,
(किंदेवत्यं हुत्वा उदञ्चं स्रुचं त्रिः उदनंषीः २९) कौन देवता वाली हवि को देकर
उत्तर की ओर रक्खी हुई स्रुचा [वट के पत्ते के समान रूप वाला विकङ्कत काठ का बना
हुआ भुजा तुल्य चमच] को तीन बार तूने उठाया है २६, (किंदेवत्यं स्रुचं बर्हिषि
निधाय उन्मृज्य उत्तरतः पाणी निरमार्क्षीः ३०) कौन देवता वाली स्रुचा
को कुशासन पर धर के ओर धोके उत्तर की ओर दोनों हाथों को तूने धोया है ३०,
(किंदेवत्यं द्वितीयम् उन्मृज्य पित्र्युपवीतं कृत्वा दक्षिणतः पितृभ्यः स्वधाम्
धेनो (इडायान्) इल गतौ कः, टाप् । प्रापणीयायां गवि (उपमृष्टायाम्)
संगतायाम् (वत्सम्) गोशिशुम् (प्रक्रम्यमाणम्) मध्यमानम् (ह्रियमाणम्) निः-
स्रियमाणम् (समुद्वान्तम्) सम् + उद् + टुवम उद्गिरणे-क्तः । उद्गीर्णम् । उद्गतम्
(विष्यन्नम्) वि + ष्यन्दू प्रस्रवणे-क्तः । प्रस्रुतम् (उद्वास्यमानम्) विसृज्यमानम्
(उद्वासितम्) विसृष्टम् (उपसादितम्) समीपे स्थापितम् (अहौषीः) हु दानादनयोः-
लुङ् । हुतवान् असि (अवेक्षिष्ठाः) अव + ईक्ष दर्शने-लुङ्, आडभावः । दृष्टवानसि
(स्रुचम्) यज्ञपात्रम् (उदञ्चम्) उदङ्मुखं कृत्वा (उत्तरतः) उत्तरस्यां दिशि
कण्डिका १२ ॥
१५४ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० १२ ॥
अका॑र्षीः ३१) कौन देवता वाली दूसरी [ स्रुचा ] को धोकर पित्र्य [ पितृतीर्थ अर्थात्
तर्जनी और अंगूठे के बीच ] में यज्ञोपवीत करके दक्षिण ओर में पितरों [ बड़े बूढ़े
विद्वानों ] के लिये तूने स्वधा [ अन्न ] किया है ३१, (किंदेवत्यं प्रथमं प्राशीः ३२)
कौन देवता वाली पहिली [ हवि ] को तूने खाया है ३२, (किंदेवत्यं द्वितीयम् ३३)
कौन देवता वाली दूसरी [ हवि को तूने खाया है] ३३, (किंदेवत्यं सर्वम् एव अन्ततः
आप्राशीः ३४) कौन देवता वाली सब ही [ हवि ] को तूने खा लिया है ३४,
(किंदेवत्यम् उदकम् अप्रक्षालितया स्रुचा न्यनैषीः ३५) कौन देवता वाले जल को
बिना धुली हुई स्रुचा से तूने गिराया है ३५, (किंदेवत्यं प्रक्षालितया ३६) कौन देवता
वाले [ जल ] को धुली हुई [ स्रुचा ] से [ गिराया है] ३६, (किंदेवत्यं उदकम् अपरेण
स्रुचा आहवनीयम् न्यनॆषीः ३७) कौन देवता वाले जल को दूसरे स्रुचा से आहवनीय
अग्नि पर तूने गिराया है ३७, (किंदेवत्यं स्रुवं स्रुचं च प्रत्यताप्सीः ३८) कौन देवता
वाले स्रुवा [ खैर की लकड़ी का बना हुआ हाथ भर का यज्ञ पात्र ] और स्रुचा को तूने
तपाया है ३८, (किंदेवत्यं स्रुग्दण्डं रात्रौ अवामार्क्षीः ३९) कौन देवता वाले स्रुचा के
दण्ड को रात्रि में तूने धोकर रख दिया है ३६. (किंदेवत्यं प्रातः उदमाक्षीः इति ४०)
कौन देवता वाले [ स्रुचा के दण्ड को ] प्रातःकाल तूने धोकर उठाया है ४०, ( एतत् चेत्
वेत्थ, गोतम, हुतम्, यदि न वेत्थ ते अहुतम् इति ब्राह्मणम् ) इसको जो तू
जानता है, हे गोतम ! [ उद्दालक ! तेरा ] अग्निहोत्र है, और जो तू नहीं जानता है, तेरा
निषिद्ध अग्निहोत्र है, यह ब्राह्मण है ॥ ११ ॥
भावार्थः-- स्पष्ट है ॥ ११ ॥
कण्डिका १२ ॥
स होवाच, रौद्रं मे गवीडायां १, मानवमुपहूतायां २, वायव्यमुपसृष्टायां
३, वैराजं वत्समुन्त्रीयमानं ४, जागतमुन्त्रीतम् ५, आश्विनं दुह्यमानं ६, सौम्यं
दुग्धं ७, बार्हस्पत्यं प्रक्रम्यमाणं ८, द्यावापृथिव्यं ह्रियमाणम् ९, आग्नेयमधिश्रिय-
माणं १०. वैश्वानरीयमधिश्रितं ११, वैष्णवमभ्यवज्वाल्यमानं १२, मारुतमभ्य-
वज्वालितं १३, पौष्णं समुद्वान्तं १४, वारुणं विष्यन्दं १५, सारस्वत मद्भिः प्रत्या-
नीतं १६, त्वाष्ट्रमुद्वास्यमानं १७, धात्रमुद्वासितं १८, वैश्वदेवमुन्त्रीयमानं १९,
सावित्रमुन्त्रीतं २०, बार्हस्पत्यं प्रक्रम्यमाणं २१, द्यावापृथिव्यं ह्रियमाणम् २२,
ऐन्द्रमुपसाद्यमानं २३, बलायोपसन्नम् २४, आग्नेयी समिद् २५, यां प्रथमामाहु-
तिमहौषं मामेव तत् स्वर्गे लोकेऽधां २६, यद्गार्हपत्यमवेक्षिषमस्य लोकस्य
सन्तत्यै २७. प्राजापत्योत्तराहुतिः, तस्मात् पूर्णतरा मनसैव सा २८, यदध्रुत्वा
(निर्माक्षीः) निर्+मृजूष् शुद्धौ-लुङ्. नितरां शोधितवानसि (पित्र्युपवीतम् =
पित्र्योपवीतम् ) पित्र्यं पितृतीर्थं तर्जन्यङ्गुष्ठयोर्मध्ये स्थितं यज्ञोपवीतम् ।
( दक्षिणतः ) दक्षिणस्यां दिशि (पितृभ्यः) पितृतुल्यमाननीयेभ्यो विद्वद्भ्यः
(प्राशीः) अश भोजने-लुङ् । भक्षितवानसि (अप्रक्षालितया ) अशोधितया
(प्रत्यताप्सीः) प्रत्यक्षेण तप्तवानसि (वेत्थ) विद ज्ञाने-लट् । जानासि
( हुतम् ) अग्निहोत्रम् (अहुतम् ) निषिद्धाग्निहोत्रम् ॥