गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
पृष्ठ 183, कुल 600 में से
संदर्भ में पढ़ेंगोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० ८ १४५
-वृद्ध होती हैं २० । ( तत् यः दर्शपूर्णमासयोः रूपं विद्यात् ) सो जो पुरुष अमावस्या
और पूर्णमासी के [ यज्ञ के ] रूप को जाने [ वह बतावे ]—( कस्मात् आसां प्रथमे
वयसि रेतः सिक्तं न सम्भवति २१, कस्मात् आसां मध्यमे वयसि रेतः सिक्तं
सम्भवति २२, कस्मात् आसां उत्तमे वयसि रेतः सिक्तं न सम्भवति २३ ) क्यों
इन [ प्रजाओं ] की पहली अवस्था में वीर्य सींचा हुआ नहीं निकलता है २१, क्यों इन-
की मध्यम अवस्था में वीर्य सींचा हुआ निकलता है २२, क्यों इनकी पिछली अवस्था में
वीर्य सींचा हुआ नहीं निकलता है २३ । ( तत् यः दर्शपूर्णमासयोः रूपं विद्यात् ) सो
जो पुरुष अमावस्या और पूर्णमासी के [ यज्ञ के ] रूप को जाने [ वह बतावे ]—
( कस्मात् इदं शिश्नम् उच्चैशः एति २४, नीचीपद्यते २५, कस्मात् शकृत्
अपानम् २६ ) क्यों यह मनुष्य लिङ्ग ऊंचा जाता है २४, और नीचा होता है २५, क्यों
शकृत् [ मल वा वीर्य ] नीचे जाने वाला होता है २६ ॥७॥
भावार्थः—अमावस्या और पूर्णमासी को चन्द्रमा की गति का प्रभाव शरीर पर
क्या होता है, इसका विचार विद्वान् करते रहें । उत्तरों के लिये कण्डिका ९ देखो ॥७॥
कण्डिका ८ ॥
अथ यः पुरस्तादष्टावाज्यभागान् विद्यात् मध्यतः पञ्च हविर्भागाः, षट्
प्राजापत्याः उपरिष्टादष्टावाज्यभागान् विद्यात् १ अथ यो गायत्रीं हरिणीं ज्योति-
ष्पक्षां सर्वैर्यज्ञैर्यजमानं स्वर्गं लोकमभिवहन्तीं विद्यात् २, अथ यः पङ्क्तिं पञ्चपदां
सप्तदशाक्षरां सर्वैर्यज्ञैर्यजमानं स्वर्गं लोकमभिवहन्तीं विद्यात् ३ अस्मै ह निष्कं
प्रयच्छन्नुवाचानूचानो ह वै स्वैदायना स सुवर्णं वै सुवर्णविदे ददामीति तदुप-
यम्य निश्चक्राम, तत्रापवव्राज यत्रेतरो बभूव, तं ह पप्रच्छ किमेष गोतमस्य पुत्र
इत्येष ब्रह्मा ब्रह्मपुत्र इति होवाच, यदेनं कश्चिदुपवदेतोत मोमांसेत ह वा मूर्द्धा
वा अस्य विपतेत्, प्राणा वैनं जह्युरिति, ते मिथ एव चक्रन्देयुर्विप्रापवव्राज यत्रे-
त्तरो बभूव १ ते प्रातः समित्पाणय उपोदेयुरुपायामो भवन्तमिति, किमर्थमिति
यानेव नो भवांस्तान् ह्यः प्रश्नानपृच्छत्तानेव नो भवान् व्याचक्षीतेति, तथेति तेभ्य
एतान् प्रश्नान् व्याचचक्षे ॥ ८ ॥
कण्डिका ८ ॥ पूर्वोक्त प्रश्नों के विषय में उद्दालक और स्वैदायन वा
शौनक का वार्तालाप ॥
( अथ यः पुरस्तात् अष्टौ आज्यभागान् विद्यात् मध्यतः पञ्च हविर्भागाः,
षट् प्राजापत्याः, उपरिष्टात् अष्टौ आज्यभागान् विद्यात् १ ) फिर जो पहिले आठ
आज्य भागों [ घी की आहुति विशेषों ] को जाने, मध्य में पांच हविर्भाग [ हवि की
आहुतियां ] और छः प्राजापत्य [ प्रजापति की आहुतियां हैं उनको और ] पीछे से आठ
अधःपतनशीलम् । अथवा अप+आ+णीञ् प्रापणे-डप्रत्ययः । अधोगमनशीलम् ॥
१. पू.-सं. “बभूवुः” इति पाठः ॥ सम्पा० ॥
१०