गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
७४ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ३६
वृचन ] से आचमन करके और मार्जन करके - इन्द्रजीव-अथर्व० १६ । ७० । १ । इस
मन्त्र से अपने को मन्त्र के अनुकूल बनाता है, यह ब्राह्मण है ॥ ३६ ॥
भावार्थः-व्रतधारी पुरुष आचमनादि क्रिया से स्वस्थचित्त होकर अपने शिर के
सात छिद्रों से सम्बन्ध वाले सात प्राण, सात अपान और सात व्यान वायु को वश में करके
अग्नि, वायु आदि इस सप्तक, पौर्णमासी अष्टका आदि इस सप्तक तथा पृथिवी, अन्तरिक्ष
आदि इस सप्तक, और दूसरी पदार्थ विद्याओं से उपकार लेकर संसार की भलाई करता है ।
अथर्व० १० । २ । ६ में वर्णन है-( कः सप्त खानि वि ततर्द शीर्षणि कर्णाविमौ
नासिके चक्षणी मुखम् । येषां पुरुत्रा विजयस्य मह्मनि चतुष्पादो द्विपदो यन्ति
यामम् ) कर्ता प्रजापति ने [ प्राणी के ] मस्तक में सात गोलक खोदे, यह दोनों कान,
दो नथने, दोनों आंखें और एक मुख । जिनके विजय की महिमा में चौपाये और दोपाये
जीव अनेक प्रकार से सन्मार्ग से चलते हैं ॥ ३६ ॥
विशेषः १--इस कण्डिका का मिलान अथर्ववेद का० १५ सूक्त १५, १६ और
१७ से करो वहाँ मन्त्रों और भाष्य में प्राण, अपान और व्यान तथा अग्नि आदि पदार्थों
का सविस्तार वर्णन है ॥
विशेषः २--प्रतीक वाले मन्त्र अर्थ सहित लिखे जाते हैं ।
१--आपो वत्स॑ जनयन्ती॒र्गर्भमग्रे समै॑रयन् । तस्योत जायमानस्योल्ब
आसीद्धिरण्मयः कस्मै॑ दे॒वाय॑ ह॒विषा॑ विधेम ॥ अथ० ४ । २ । ८ ॠ० १० ।
१२१ । ७ । यजु० २७ । २५ । ( अग्रे ) पहिले ही पहले ( वत्सम् ) निवास स्थान
संसार को वा बालक रूप संसार को ( जनयन्तीः ) उत्पन्न करते हुए ( आपः ) जल-
धाराओं [ वा तन्मात्राओं ने ] ( गर्भम् ) बालक [ रूप संसार ] को ( समैरयन् ) यथावत्
प्रकट किया, ( उत ) और ( तस्य ) उस ( जायमानस्य ) उत्पन्न होते हुये [ बालक,
संसार ] का ( उल्बः ) जरायु [ गर्भ की झिल्ली ] ( हिरण्ययः ) तेजोमय परमात्मा
( आसीत् ) था, उस ( कस्मै ) सुखदायक प्रजापति परमेश्वर की ( देवाय ) दिव्य गुण
के लिये ( हविषा ) भक्ति के साथ ( विधेम ) हम सेवा किया करें ॥ [ ब्राह्मण के
'गर्भं' के स्थान पर वेद में 'वत्सं' है, दोनों पदों का अर्थ "बालक" है ] ॥
२--जीवा स्थ जीव्यासं सर्वमायुर्जीव्यासम् ॥ १ ॥ उपजीवा स्थोप
जीव्यासं सर्वमायुर्जीव्यासम् ॥ २ ॥ संजीवा स्थ संजीव्यासं सर्वमायुर्जी-
व्यासम् ॥ ३ ॥ जीवला स्थ जीव्यासं सर्वमायुर्जीव्यासम् ॥ ४ ॥ अथ० का० १६ ।
सू० ६६ । [ हे विद्वानों ! ] तुम ( जीवाः ) जीने वाले ( स्थ ) हो, ( जीव्यासम् )
मैं जीता रहूँ, ( सर्वम् ) सम्पूर्ण ( आयुः ) आयु ( जीव्यासम् ) मैं जीता रहूँ ॥ १ ॥
[ हे विद्वानों ! ] तुम ( उपजीवाः ) आश्रय से जीने वाले ( स्थ ) हो, ( उपजी-
( पा० ८ । २ । ५७ ) तकारस्य नत्वाभावः । राल्लोपः ( पा० ६ । ४ । २१ ) इति
ष्ठस्य लोपः । हलि च ( पा० ८ । २ ७७ ) इति उपधायाः दीर्घः । प्रतिमा (अभ्युक्ष्य)
मार्जनं कृत्वा ( अनुमन्त्रयते ) मन्त्रानुकूलं करोति ॥
प्रपाठकः समाप्तः ।
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० १ ७५
व्यासम् ) मैं सहारे से जीता रहूँ, ( सर्वम् ) सम्पूर्ण ( आयुः ) आयु ( जीव्यासम् )
मैं जीता रहूँ ॥ २ ॥ [ हे विद्वानों ! ] तुम ( संजीवाः ) मिलकर जीने वाले ( स्थ )
हो, ( संजीव्यासम् ) मैं मिलकर जीता रहूँ, ( सर्वम् ) सम्पूर्ण ( आयुः ) आयु
( जीव्यासम् ) मैं जीता रहूँ ॥ ३ ॥ [ हे विद्वानों ! ] तुम ( जीवलाः ) जीवनदाता
( स्थ ) हो ( जीव्यासम् ) मैं जीता रहूँ, ( सर्वम् ) संपूर्ण ( आयुः ) आयु ( जीव्यासम् )
मैं जीता रहूँ ॥ ४ ॥
३-इन्द्र जीव सूर्य जीव देवा जीवा जीव्यासमहम् । सर्वमायुर्जीव्यासम् ॥१॥
अथ० क० १६ सू० ७० । ( इन्द्र ) हे इन्द्र ! [ परम ऐश्वर्य वाले मनुष्य ] ( जीव ) तू
जीता रहे, ( सूर्य ) हे सूर्य ! [ सूर्य समान तेजस्वी ] ( जीव ) तू जीता रहे, ( देवाः )
हे विद्वानों ! तुम ( जीवाः ) जीने वाले [ हो ], ( अहम् ) मैं ( जीव्यासम् ) जीता
रहूँ, ( सर्वम् ) संपूर्ण ( आयुः ) आयु ( जीव्यासम् ) मैं जीता रहूँ ॥
इति श्रीमद्राजाधिराजप्रथितमहागुणमहिम श्रीमन्तस्याजीरावगायकवाडाधिष्ठित
बड़ोदेपुरीगतश्रावणमासदक्षिणापरीक्षायाम् ऋक्सामार्थववेदभाष्येषु लब्धदक्षिणेन श्रीपण्डित
क्षेमकरणदासत्रिवेदिना अथर्ववेदभाष्यकारेण कृते गोपथब्राह्मणभाष्ये पूर्वभागे प्रथम-
प्रपाठकः समाप्तः ।
अयं प्रपाठकः प्रयागनगरे चैत्रमासे शुक्लचतुर्दश्यां तिथौ १८८० [ अशीत्युत्तरैकोन-
विंशतितशतके ] विक्रमीये संवत्सरे सुसमाप्तिमगात् ॥
मुद्रितम्--ज्येष्ठकृष्ण १२ संवत् १६८१ वि० ता० ३० मई १६२४ ई० ॥
अथ द्वितीयः प्रपाठकः ॥
कण्डिका १
ओम् ब्रह्मचारीष्णंश्चरति रोदसी उभे इत्याचार्यमाह । तस्मिन् देवाः
सम्मनसो भवन्तीति वायुमाह स सद्य एति पूर्वस्मादुत्तरं समुद्रमित्यादित्यमाह
दीक्षितो दीर्घश्मश्रुरेव दीक्षित एष दीर्घश्मश्रुरेव एवाचार्यस्थाने तिष्ठन्नाचार्य
इति स्तूयते, वैद्युतस्थाने तिष्ठन् वायुरिति स्तूयते, द्यौःस्थाने तिष्ठन्नादित्य इति
स्तूयते । तदप्येतदृचोक्तं ब्रह्मचारीष्णन्निति ब्राह्मणम् ॥ १ ॥
कण्डिका १॥ ब्रह्मचारी की महिमा ॥
( ओम् ब्रह्मचारी उभे रोदसी इष्णन् चरति [ अथ० ११ । ५ । १ पाद १ ]-
इति आचार्यम् आह ) ओम् [ रक्षक परमात्मा है ], ब्रह्मचारी [ वेदपाठी वीर्यनिरोही
पुरुष ] सूर्य और पृथिवी दोनों को लगातार खोजता हुआ विचरता है—यह आचार्य
को वह [ ईश्वर ] कहता है ( तस्मिन् देवाः सम्मनसः भवन्ति [ उक्त मन्त्र पाद २ ]
इति वायुम् आह ) उस [ ब्रह्मचारी ] में देवता [ विजय चाहने वाले पुरुष ] एकमन
७६ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० १
होते हैं--यह पवन [ के समान पुरुष ] को वह कहता है । ( सः सद्यः पूर्वस्मात् उत्तरं
समुद्रम् एति [ अथ० ११ । ५ । ६ पाद ३ ]--इति आदित्यम् आह ) वह अभी
पहिले [ समुद्र अर्थात् ब्रह्मचर्याश्रम ] से अगले समुद्र [ गृहाश्रम ] को प्राप्त होता
है--यह आदित्य [ सूर्य समान ब्रह्मचारी ] को वह कहता है । ( दीक्षितः दीर्घश्मश्रुः
[ अथ० ११ । ५ । ६ । पाद २ ]--एषः दीक्षितः एषः दीर्घश्मश्रुः, एषः एव
आचार्य्यस्थाने तिष्ठन् आचार्य्यः इति स्तूयते ), वह दीक्षा पाये हुये [ नियम व्रत
करता हुआ ] बड़ी बड़ी दाढ़ी मूंछ वाला है--यह दीक्षा पाये हुये, यह बड़ी बड़ी दाढ़ी
मूंछ वाला, यही [ ब्रह्मचारी ] आचार्य के पद पर ठहरा हुआ, यह आचार्य है -ऐसा
स्तुति किया जाता है, ( वैद्युतस्थाने तिष्ठन् वायुः इति स्तूयते ) विजुली के स्थान
[ अति वेग ] में ठहरा हुआ वह वायु [ पवन के समान शीघ्रगामी ] है--ऐसा स्तुति
किया जाता है ( द्यौः स्थाने तिष्ठन् आदित्यः इति स्तूयते ) प्रकाश के स्थान [ ज्ञान
के प्रकाश ] में ठहरा हुआ वह आदित्य [ सूर्य समान तेजस्वी ] है--ऐसा स्तुति किया
जाता है । ( तत् अपि एतत् ऋचा उक्तम् - ब्रह्मचारी इष्णन् [ अथ० ११ । ५ । १
पाद १ ]--इति ब्राह्मणम् , यह भी इस ऋचा करके कहा गया है--ब्रह्मचारी लगातार
खोजता हुआ--यह ब्राह्मण है ॥
भावार्थः-ब्रह्मचारी वेदाध्ययन और इन्द्रिय दमनरूप तपोबल से सब सूर्य, पृथिवी
आदि स्थूल और सूक्ष्म पदार्थों को जानकर और उनसे उपकार लेकर संसार को सुखी
करता है ॥ १ ॥
विशेषः १- प्रतीक वाले मन्त्र अर्थ सहित लिखे जाते हैं ।
१- ब्रह्मचारीष्णंश्चरति रोदसी उभे तस्मिन् देवाः संमनसो भवन्ति ।
स दाधार पृथिवीं दिवं च स आचार्यं तपसा पिपर्ति ॥ अथ० ११ । ५ । १ ।
( ब्रह्मचारी ) ब्रह्मचारी [ वेदपाठो और वीर्य्यनिग्रही पुरुष ] ( उभे ) दोनों ( रोदसी )
सूर्य और पृथिवी को ( इष्णन् ) लगातार खोजता हुआ ( चरति ) विचरता है,
( तस्मिन् ) उस [ ब्रह्मचारी ] में ( देवाः ) विजय चाहने वाले पुरुष ( संमनसः ) एक
१--(ब्रह्मचारी) ब्रह्म+चर गतीभक्षणयोः--णिनिः । ब्रह्मणे वेदाय
वीर्य्यनिग्रहाय च चरणशीलः पुरुषः ( इष्णन् ) इष आभीक्ष्ण्ये--शतृः । पुनः
पुनरन्विच्छन् ( चरति ) विचरति । प्रवर्त्तते ( रोदसी ) द्यावापृथिव्यौ ( आह )
ईश्वरो ब्रवीति । ( देवाः ) विजिगीषवः ( सम्मनसः ) समानमनस्काः ( वायुम् )
वायुतुल्यस्वभावयुक्तम् ( सद्यः ) तत्क्षणम् ( पूर्वस्मात् ) प्रथमसमुद्ररूपाद् ब्रह्मचर्या-
श्रमात् ( उत्तरम् ) अनन्तरम् ( समुद्रम् ) गृहाश्रमरूपं समुद्रम् ( आदित्यम् ) सूर्य-
तुल्यतेजस्विनम् ( दीक्षितः ) प्राप्तदीक्षः । धृतनियमः ( दीर्घश्मश्रुः ) लम्बमान-
मुखस्थलोमा (वैद्युतस्थाने) वायुतुल्यवेगस्थाने ( द्यौः स्थाने ) द्युस्थाने । ज्ञानप्रकाश-
पदे ( स्तूयते ) प्रशस्यते ॥
कण्डिका २ ॥
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० २ ७७
मन (भवन्ति) होते हैं। (सः) उसने (पृथिवीम्) पृथिवी (च) और (दिवम्)
सूर्य लोक को (दाधार) धारण किया है [उपयं गी बनाया है], (सः) वह
(आचार्यम्) आचार्य [साङ्गोपाङ्ग वेदों के पढ़ाने वाले पुरुष] को (तपसा) अपने तप
से (पिपर्ति) परिपूर्ण करता है ॥
२—ब्रह्मचर्येति समिधा समिद्धः कार्ष्णं वसानो दीक्षितो दीर्घश्मश्रुः ।
स सद्य एति पूर्वस्मादुत्तरं समुद्रं लोकान्तसंगृभ्य मुहुराचरिक्रत् ॥ अथ० ११
। ५ । ६ ॥ (ब्रह्मचारी) ब्रह्मचारी (समिधा) [विद्या के] प्रकाश से (समिद्धः)
प्रकाशित, (कार्ष्णम्) कृष्ण मृग का चर्म (वसानः) धारण किये हुये (दीक्षितः)
दीक्षित, होकर [व्रत धारण करके] (दीर्घश्मश्रुः) बड़े बड़े दाढ़ी मूंछ रखाये हुये
(एति) चलता है। (सः) वह (सद्यः) अभी (पूर्वस्मात्) पहिले [समुद्र] से
[अर्थात् ब्रह्मचर्याश्रम से] (उत्तरम् समुद्रम्) अगले समुद्र [गृहस्थाश्रम] को (एति)
प्राप्त होता है और (लोकान्) लोगों को (संगृभ्य) संग्रह करके (मुहुः) बारम्बार
(आचरिक्रत्) अतिशय करके पुकारता है ॥
विशेषः २—भगवान् पतञ्जलि कहते हैं—[ब्रह्मचर्य्यप्रतिष्ठायां वीर्य्यलाभः—
योगदर्शन, पाद २ सूत्र ३८] ब्रह्मचर्य्य [वेदों के विचार और जितेन्द्रियता] के अभ्यास
में वीर्य [वीरता अर्थात् धैर्य और शरीर, इन्द्रिय और मन के निरतिशय सामर्थ्य] का
लाभ होता है ॥
विशेषः ३—भगवान् मनु ने आचार्य का लक्षण किया है—[उपनीय तु यः शिष्यं
वेदमध्यापयेद् द्विजः । सकल्पं सरहस्यं च तमाचार्य्यं प्रचक्षते—मनु० अध्याय २ श्लोक
१४०] जो द्विज [ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, ] शिष्य का उपनयन करके कल्प [यज्ञ आदि
के विधान] और रहस्य [उपनिषद् आदि ब्रह्मविद्या] के साथ वेद पढ़ावे, उसको
आचार्य्य कहते हैं ॥
कण्डिका २ ॥
जायमानो ह वै ब्राह्मणः, सप्तेन्द्रियाण्यभिजायन्ते, ब्रह्मवर्चसंच्च १, यशश्च
२, स्वप्नश्च ३, क्रोधश्च ४, श्लाघाश्च ५, रूपञ्च ६, पुण्यमेव गन्धं सप्तमम् ७ तानि
ह वा अस्यैतानि ब्रह्मचर्य्यमुपेतोऽपक्रामन्ति, मृगानस्य ब्रह्मवर्चसं १, गच्छत्या-
चार्य्यं यशो २, ऽजगरं स्वप्नो ३, वराहं क्रोधो ४, ऽपःश्लाघा ५, कुमारीं रूप ६,
मोषधिवनस्पतीन् पुण्यो गन्धः ७। स यन्मृगाजिनानि वस्ते तेन तद् ब्रह्मवर्चसमव-
रुन्धे, यदस्य मृगेषु भवति स ह स्नातो ब्रह्मवर्चसी भवति । स यदहरहराचार्य्याय
कर्म करोति तेन तद्यशोऽवरुन्धे यदस्याचार्य्ये भवति स ह स्नातो यशस्वी भवति ।
स यत्सुषुप्सुर्निद्रामभिनयति तेन तं स्वप्नमवरुन्धे योऽस्याजगरे भवति तं ह स्नातं
स्वपन्तमाहुः स्वपितु मैनं बोबुधयेति । स यत् क्रुद्धो वाचा न कञ्चन हिनस्ति
पुरुषात् पुरुषात् पापीयानिव मन्यमानस्तेन तं क्रोधमवरुन्धे योऽस्य वराहे
भवति तस्य ह स्नातस्य क्रोधाः श्लाघीयसं विशन्ते । अथाद्भिः श्लाघ्यमानो न.
कण्डिका २ ॥ ब्रह्मचारी के सात मनोरागों का दमन
७८ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० २
स्नायात्तेन तां श्लाघामवरुन्धे, याऽस्याप्सु भवति स ह स्नातः श्लाघीयोऽन्येभ्यः
श्लाघ्यते । अथैतद्ब्रह्मचारिणो रूपं यत्कुमार्यास्तान्नयान्नोदैक्षतैरैति वेति मुखं
विपरिधापयेत्तेन तद्रूपमवरुन्धे, यदस्य कुमार्यां भवति तं ह स्नातं कुमारीमिव
निरीक्षन्ते । अथैतद् ब्रह्मचारिणः पुण्यो गन्धो य ओषधिवनस्पतीनां तासां पुण्यं
गन्धं प्रच्छिद्य नोपजिघ्रेत्तेन तं पुण्य गन्धमवरुन्धे, योऽस्यौषधिवनस्पतिषु भवति
स ह स्नातः पुण्यगन्धिर्भवति ॥२॥
कण्डिका २ ॥ ब्रह्मचारी के सात मनोरागों का दमन
आदि कर्त्तव्य ॥
( जायमानः ह वै ब्राह्मणः सप्त इन्द्रियाणि अभिजायन्ते [ अभिजनयति ]
ब्रह्मवर्चसं च यशः च स्वप्नं च क्रोधं च श्लाघां च रूपं च पुण्यम् एव गन्धं
सप्तमम् ) उत्पन्न होता हुआ [ उपनयन आदि संस्कार किये हुये ] ही ब्राह्मण
[ ब्रह्मचारी ] सात इन्द्रियों [ मनोरागों ] को वश में करता है, ब्रह्मवर्चस [ वेद पढने
का तेज ] १, यश २ स्वप्न [ नींद ] ३, क्रोध ४ घमण्ड ५, रूप ६, और सातवें पवित्र
गन्ध को भी ७ । ( तानि ह वै एतानि अस्य ब्रह्मचर्यम् उपेतः अपक्रामन्ति ) वे सब
ही इस ब्रह्मचर्य पाये हुये के दूर चले जाते हैं, ( मृगान् अस्य ब्रह्मवर्चसं गच्छति,
आचार्यं यशः, अजगरं स्वप्नः, वराहं क्रोधः, अपः श्लाघा, कुमारीं रूपम्, ओषधि-
वनस्पतीन् पुण्यः गन्धः ) मृगों [ सिंहों वा हरिणों ] को इसके वेद पढ़ने का तेज जाता
है १, आचार्य को यश २, अजगर [ बड़े सांप विशेष ] को नींद ३, सूअर को क्रोध ४,
जल को घमण्ड ५, कुमारी [ कन्या ] को रूप [ सुन्दरता ] ६, और ओषधि वनस्पतियों
को पवित्र गन्ध ७ । ( सः यत् मृगाजिनानि वस्ते तेन तत् ब्रह्मवर्चसम् अवरुन्धे,
यत् अस्य मृगेषु भवति, सः ह स्नातः ब्रह्मवर्चसी भवति, ) वह जो मृगछालायें
पहिरता है उससे उस ब्रह्मतेज को पाता है जो उसका मृगों [ सिंहों वा हरिणों ] में होता
है, वही स्नातक [ विद्या में स्नान किया हुआ ] ब्रह्मवर्चसी [ वेद पढ़ने से तेज वाला ]
होता है । १ । ( सः यत् अहरहः आचार्याय कर्म करोति तेन तत् यशः अवरुन्धे
यत् अस्य आचार्ये भवति, सः ह स्नातः यशस्वी भवति ) वह जो दिन दिन आचार्य
२--( जायमानः ) उत्पद्यमानः । उपनयनादिसंस्कारं प्राप्यमाणः
( इन्द्रियाणि ) इन्द्रियमिन्द्रलिङ्गमिन्र्द्रदृष्टमिन्द्रसृष्टमिन्द्रजुष्टमिन्द्रदत्तमिति वा ( पा०
५।२।६३ ) इन्द्र--घप्रत्ययः । इन्द्रियं धननाम--निघ० २ । १० । मनोरागान् ।
(अभिजायन्ते) अभि जनौ प्रादुर्भावे-श्यन्, ज्ञाजनोर्जा (पा० ७।३।७६) इति धातोः
'जा' आदेशः, आत्मनेपदस्य लटि बहुवचने रूपम् । अभिजनयति । अभिभवति ।
(ब्रह्मवर्चसम्) वेदाध्ययनतेजः ( श्लाघाम् ) श्लाघृ कथने-अङ्, टाप् । आत्मस्तुतिम् ।
दम्भम् ( रूपम् ) सौन्दर्यम् ( उपेतः ) प्रथमा षष्ठ्यर्थे । उपेतस्य । प्राप्तस्य
( अपक्रामन्ति ) दूरे गच्छन्ति ( अजगरम् ) बृहत्सर्पविशेषम् ( वराहम् ) वराय
अभीष्टाय मुस्तादिलाभाय आहन्ति खनति भूमिम् । वर + आ + हन हिंसागत्योः-
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० २ ७६
के लिये कर्म [ वेदाध्ययन और अन्य सेवा ] करता है, उससे वह उस यश को पाता है जो
उसका आचार्य में होता है, वही स्नातक यशस्वी होता है। २ । ( सः यत् सुषुप्सुः
निद्रां निनयति तेन तं स्वप्नम् अवरुन्धे यः अस्य अजगरे भवति तं ह स्नातं स्वपन्तं
आहु.-—स्वपितु मा एन बोबुधथ इति ) वह जो सोने की इच्छा करता हुआ निद्रा को
हटा देता है, उससे उस स्वप्न [ निद्रा ] को पाता है जो इसका अजगर में होता है, उस
ही सोते हुए स्नातक को लोग कहते हैं--यह सोता रहे इसे तुम मत जगाओ ।। ३ ।।
( सः यत् क्रुद्धः वाचा कञ्चन न हिनस्ति, [ यतः ] पुरुषात् पुरुषात् पापीयान् इव
मन्यमानः, तेन तं क्रोधम् अवरुन्धे, यः अस्य वराहे भवति, तस्य ह स्नातस्य
क्रोधाः श्लाघीयसं विशन्ते ) वह जो क्रुद्ध होकर वाणी से किसी को नहीं सताता
है, [ क्योंकि अपने को ] पुरुष पुरुष से अधिक पापी के समान वह मानता हुआ है, उससे
वह उस क्रोध को पाता है जो इसका सूअर में होता है. उस ही स्नातक के क्रोध अधिक
घमण्डी में प्रवेश करते हैं। ४ । ( अथ अद्भ्यः श्लाघ्यमानः न स्नायात् तेन ताम्
श्लाघाम् अवरुन्धे या अस्य अप्सु भवति, सः ह स्नातः श्लाघीयः अन्नेभ्यः
श्लाघ्यते ) और वह जल से घमण्ड करता हुआ न स्नान करे, उससे वह उस घमण्ड
को पाता है जो इसका जल में होता है वही प्रशंसनीय स्नातक अन्नों के लिये बड़ाई
किया जाता है। ५ । ( अथ एतत् ब्रह्मचारिणो रूपम् यत् कुमार्याः तां नग्नां न
उदक्षेत एति वेति मुखं विपरिधापयेत्, तेन तत् रूपम् अवरुन्धे यत् अस्य कुमार्यां
भवति, तं ह स्नातं कुमारीम् इव निरीक्षन्ते ) और यही ब्रह्मचारी का रूप है जो
कुमारी का है, उसको वह नङ्गा न देखे, चलते फिरते मुख ढक लेवे, उससे वह उस रूप
को पाता है जो इसका कुमारी में है, उस ही स्नातक को कुमारी के समान [ रूपवान् ]
देखते हैं। ६ । ( अथ एतत् ब्रह्मचारिणः पुण्यः गन्धः यः ओषधिवनस्पतीनां तासां
पुण्यं गन्धं प्रच्छिद्य न उपजिघ्रेत्, तेन तं पुण्यं गन्धम् अवरुन्धे यः अस्य ओषधि-
वनस्पतिषु भवति, सः ह स्नातः पुण्यगन्धिः भवति ) और यह ब्रह्मचारी का पवित्र
गन्ध है जो ओषधि वनस्पतियों का है उनके पवित्र गन्ध को तोड़कर न सूंघे, उससे वह
ङप्रत्ययः । वराहो मेघो भवति......अयम्पीतरो वराह एतस्मादेव । वृहति मूलानि वरं वरं
मूलं वृहतीति वा—निरु० ५ । ४ । शूकरम् ( अपः ) जलम् ( कुमारीम् ) अनूढां
कन्याम् ( मृगाजिनानि ) हरिणचर्माणि ( वस्ते ) आच्छादयति ( स्नातः )
स्नातकः । वेदाध्ययनानन्तरं कृतसमावर्त्तनाङ्गस्नानः ( कर्म ) वेदाध्ययनम् ।
अन्यशुश्रूषां च ( सुषुप्सुः ) त्रिष्वप् शये-सन्, उः प्रत्ययः । शयनेच्छुकः ( निनयति )
दूरीकरोति ( मा बोबुधथ ) मा बोधयत ( पापीयान् ) पापवत्-ईयसुन् । विन्मतोर्लुक्
( पा० ५ । ३ । ६५ ) मतुपो लुक् । पापितरः ( श्लाघीयसम् ) श्लाघावत्-ईयसुन् ।
पूर्ववत् मतुपो लुक् । प्रशंसनीयतरम् ( श्लाघ्यमानः ) स्तूयमानः ( श्लाघीयः )
वृद्धाच्छः ( पा० ४ । २ । १०६ ) श्लाघा--छः । प्रशंसनीयः ( एति ) गच्छति
( वेति ) वी गतौ--लट् । चलति ( विपरिधापयेत् ) आच्छादयेत् ( प्रच्छिद्य )
प्र + छिदिर् द्वैधीकरणे--ल्यप् । विभिद्य ॥
कण्डिका ३ ॥
८० गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० ३
उस पवित्र गन्ध को पाता है जो इसका ओषधि वनस्पतियों में है, वही स्नातक पवित्र गन्ध
वाला होता है ॥ २ ॥
भावार्थः-ब्रह्मचारी राग द्वेष आदि दोषों को छोड़ कर वेदाध्ययन करके ब्रह्मवर्चसी
होता है ॥ २ ॥
कण्डिका ३ ॥
स वा एष उपयंश्चतुर्द्धोपैत्यग्निं पादेनाचार्यं पादेन ग्रामं पादेन मृत्युं
पादेन, स यदहरहः समिध आहृत्य सायं प्रातरग्निं परिचरेत्तेन तं पादमवरुन्धे,
योऽस्याग्नौ भवति । स यदहरहराचार्य्याय कर्म करोति, तेन तं पादमवरुन्धे, यो-
ऽस्याचार्ये भवति । स यदहरहर्ग्रामं प्रविश्य भिक्षामेव परीप्सति न मैथुनन्तेन तं
पादमवरुन्धे, योऽस्य ग्रामे भवति, स यत् क्रुद्धो वाचा न कञ्चन हिनस्ति पुरुषात्
पुरुषात् पापीयानिव मन्यमानस्तेनैव तं पादमवरुन्धे, योऽस्य मृत्यौ भवति ॥ ३ ॥
कण्डिका ३ ॥ ब्रह्मचारी के कर्तव्य, आचार्य की सेवा आदि कर्म ॥
( सः वै एषः उपयन् चतुर्धा उपैति, पादेन अग्निम्--१, पादेन आचार्यम्-
२, पादेन ग्रामम् -३, पादेन मृत्युम्-४, ) वही यह [ ब्रह्मचारी ] पास आता हुआ
चार प्रकार से सेवता है, चौथाई से अग्नि को- १, चौथाई से आचार्य को-२, चौथाई
से ग्राम को-३, और चौथाई से मृत्यु को-४ । ( सः यत् अहरहः समिधः आहृत्य
सायं प्रातः अग्निं परिचरेत्, तेन तं पादम् अवरुन्धे यः अस्य अग्नौ भवति-१ )
वह जो समिधायें लाकर सायं प्रातः अग्नि को सेवे, उससे वह उस पद को पाता है जो इस-
का अग्नि में होता है [ अर्थात् अग्निहोत्र करने से वह अग्नि समान तेजस्वी होता है ] १ ।
( सः यत् अहरहः आचार्याय कर्म करोति, तेन तं पादम् अवरुन्धे यः अस्य आचार्ये
भवति-२ ) वह जो दिन दिन आचार्य के लिये कर्म करता है, उससे वह उस पद को
पाता है जो इसका आचार्य में होता है [ अर्थात् आचार्य की सेवा से वह आचार्य के समान
प्रतिष्ठा पाता है ]-२ । ( सः यत् अहरहः ग्रामं प्रविश्य भिक्षाम् एव परीप्सति न
मैथुनम्, तेन तं पादम् अवरुन्धे यः अस्य ग्रामे भवति-३ ) वह जो दिन दिन ग्राम
में जाकर भिक्षा ही पाना चाहता है और न मैथुन [ स्त्री समागम ] उससे वह उस पद
को पाता है जो इसका ग्राम में होता है [ अर्थात् शुद्ध आचरण रखने से वह ग्राम में प्रतिष्ठा
पाता है ]-३ । ( सः यत् क्रुद्धः वाचा कञ्चन न हिनस्ति [ यतः ] पुरुषात् पुरुषात्
पापीयान् इव मन्यमानः, तेन एव तं पादम् अवरुन्धे यः अस्य मृत्यौ भवति-४ )
वह जो क्रुद्ध होकर वाणी से किसी को नहीं सताता है, [ क्योंकि अपने को ] पुरुष
पुरुष से अधिक पापी के समान वह मानता हुआ है, उससे वह उस पद को पाता है
३-( उपयन् ) समीपे गच्छन् ( चतुर्धा ) चतुष्प्रकारेण ( उपैति ) सेवते
( पादेन ) चतुर्थांशेन ( पादम् ) पदम् । स्थैर्यम् (परीप्सति) परि+आप्नोतेः-सन् ।
परितः प्राप्तुमिच्छति ( मैथुनम् ) मिथुन--अण् । स्त्रीपुरुषसंगमम् ॥
कण्डिका ४ ॥
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० ४ ॥ ८१
जो इसका मृत्यु में होता है [ अर्थात् क्रोध छोड़ने से वह मृत्यु को वश में करता
है ]-४ ॥ ३ ॥
भावार्थः-ब्रह्मचारी नित्य अग्निहोत्र, आचार्य्य सेवा, भिक्षा से निर्वाह, और सब
पर दया करने से संसार में ऐश्वर्य्यवान् होता है ॥ ३ ॥
कण्डिका ४ ॥
पञ्च ह वा एते ब्रह्मचारिण्यग्नयो धीयन्ते, द्वौ पृथग्घस्तयोर्मुखे हृदय उपस्थ
एव पञ्चमः । स यद्दक्षिणेन पाणिना स्त्रियन्न स्पृशति तेनाहरहर्याजिनां लोकमव-
रुन्धे, यत्सव्येन तेन प्रव्राजिनां, यन्मुखेन तेनाग्निप्रस्कन्दिनां, यद्धृदयेन तेन
शूराणां, यदुपस्थेन तेन गृहमेधिनां, तँश्चेत् स्त्रियं नराहरत्यनग्निरिव शिष्यते ।
स यदहरहराचार्य्याय कुलेऽनुतिष्ठते सोऽनुष्ठाय ब्रूयाद्धर्मंगुप्तो मा गोपायेति
॰धर्मो हैनँ गुप्तो गोपायति, १ तस्य ह प्रजाः श्वः श्वः श्रेयसी श्रेयसी ह भवति ।
धाय्यैव प्रतिधीयते, स्वर्गे लोके पितॄन्निदधाति, तान्तवं न वसीत, यस्तान्तवं
वस्ते क्षत्रं वर्द्धते न ब्रह्म तस्मात्तान्तवं न वसीत, ब्रह्म वर्द्धतां मा क्षत्रमिति, नोप-
य्र्यासीत यदुपर्य्यास्ते प्राणमेव तदात्मनोऽधरं कुरुते यद्वातो वहति, अध एवा-
सीत, अधः शयीत, अधस्तिष्ठेदधो व्रजेदेवं ह स्म वैतत् पूर्वे ब्राह्मणा ब्रह्मचर्य्यं-
श्वरन्ति तं ह स्म तत् पुत्रं भ्रातरं वोपतापिनमाहुस्त्नपयेतैनमित्यासमिद्धारात्
स्वरेष्यन्तोऽन्नमद्यादथाह जघेनमाहुः, स्नापयेतैनमित्यासमिद्धारान्नह्येतानि
व्रतानि भवन्ति, तं चेच्छयानमाचार्य्योऽभिवदेत्, स प्रतिसंहाय प्रतिशृणुयात्तं
चेच्छयानमुत्थाय तञ्चेदुत्थितमभिप्रक्रम्य तं चेदभिप्रक्रान्तमभिपलायमानमेवं ह
स्म वैतत् पूर्वे ब्राह्मणा ब्रह्मचर्य्यं चरन्ति, तेषां ह स्म वैषा पुण्या कीर्त्तिर्गच्छत्याह
वा अयं सोऽद्य गमिष्यतीति ॥ ४ ॥
कण्डिका ४ ॥ ब्रह्मचारी का अ ने पांच अग्नियों का
वशीकरण और दूसरा विनीत कर्त्तव्य ।
( पञ्च ह वै एते अग्नयः ब्रह्मचारिणि धीयन्ते, द्वौ पृथक्हस्तयोः-१, २,
मुखे-३, हृदये-४, उपस्थे एव पञ्चमः-५) यही पांच अग्नियां [ उत्तेजक
व्यवहार ] ब्रह्मचारी में घरे होते हैं, दो अलग अलग दोनों हाथों में-१, २, मुख में-३,
हृदय में-४, और उपस्थ में ही पांचवां है--५ । (सः यत् दक्षिणेन पाणिना स्त्रियं
न स्पृशति तेन याजिनां लोकम् अहरहः अवरुन्धे-१) वह जो दाहिने हाथ से स्त्री
को नहीं छूता, उससे वह सत्कर्मयों के लोक को दिन दिन पाता है-१ । (यत् सव्येन
तेन प्रव्राजिनाम्-२) वह जो बांये हाथ से [स्त्री को नहीं छूता], उससे वह संन्यासियों
के [लोक को दिन दिन पाता है]-२ । (यत् मुखेन तेन अग्निप्रस्कन्दिनाम्-३)
४-(धीयन्ते) ध्रियन्ते (याजिनाम्) यज देवपूजासंगतिकरणदानेषु-
णिनिः । सत्कर्मिणाम् (लोकम्) स्थानम् (प्रव्राजिनाम्) प्र+'व्रज गतो-णिनिः ।
१. पू० सं० 'गोपायेति' इति पाठः, स चाशुद्धः ॥ सम्पा० ॥
६
८२ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० ४ ॥
वह जो मुख से [ स्त्री को नहीं छूता ], उससे वह अग्नि को प्राप्त होने वालों के [ अर्थात्
अग्निहोत्रादि विद्या जानने वालों के लोक को दिन दिन पाता है ]—३ । ( यत् हृदयेन
तेन शूराणाम्—४ ) वह जो हृदय से [ स्त्री को नहीं छूता ], उससे वह शूरों के [ लोक
को दिन दिन पाता है ]— । ( यत् उपस्थेन तेन गृहमेधिनाम्—५ ) वह जो उपस्थ
इन्द्रिय से [ स्त्री को नहीं छूता ], उससे वह गृहस्थों के [ लोक को दिन दिन पाता
है ]—५ । ( तैः चेत् स्त्रियं पराहरति अनग्निः इव शिष्यते । ) उन [ कर्मों ] से जो
स्त्री को वह त्यागता है, अनग्नि [ आहवनीय गार्हपत्य और दाक्षिणात्य यज्ञ की अग्नियों
को छोड़े हुये सन्यासी ] के समान वह उपदेश किया जाता है । ( सः यत् अहरहः
आचार्य्याय कुले अनुतिष्ठते, सो अनुष्ठाय ब्रूयात्—धर्मगुप्तः मा गोपाय इति,
गुप्तः धर्मः ह एनं गोपायती ) वह जो दिन दिन आचार्य के लिये गुरुकुल में कर्म
करता है, वह कर्म करके कहे—धर्म से रक्षा किया गया तू मुझे बचा, रक्षा किया
गया धर्म ही इस [ पुरुष ] को बचाता है, (तस्य ह प्रजा श्वः श्वः श्रेयसी श्रेयसी ह
भवति, धाय्या एव प्रतिधीयते, स्वर्गे लोके पितॄन् निदधाति ) उसकी संतान कल
कल [ अगले अगले दिन ] धार्मिक धार्मिक ही होती है, धाय्या [ होम में अग्नि प्रज्वलित
करने का सामिधेनी मन्त्र ] ही रक्खा जाता है और वह स्वर्गलोक में पितरों [ पालने
वाले विद्वानों ] को धरता है । ( तान्तवं न वसीत, यः तान्तवं वस्ते क्षत्रं वर्धते न
ब्रह्म, तस्मात् तान्तवं न वसीत, ब्रह्म वर्धतां मा क्षत्रम् इति ) वह [ ब्रह्मचारी ]
सूत का वस्त्र न पहिरे, जो सूत का वस्त्र पहिरता है क्षत्रियत्व को बढ़ाता है न वेदज्ञान को,
इसलिये सूत का वस्त्र न पहिरे, [ जिससे ] वेदज्ञान बढ़े न क्षत्रियत्व । (उपरि न आसीत,
यत् उपरि आस्ते तत् आत्मनः प्राणम् एव अधरं कुरुते यत् वातः वहति ) वह
ऊपर न बैठे, जब ऊपर बैठता है तब अपने प्राणवायु को नीचा करता है जिसको पवन
चलाता है । ( अधः एव आसीत, अधः शयीत, अधः तिष्ठेत्, अधः व्रजेत् ) वह नीचे
बैठे, नीचे सोवे, नीचे खड़ा हो, नीचे चले, ( एवं ह स्म वै तत् ब्रह्मचर्य्यं पूर्वे ब्राह्मणाः
चरन्ति, तं ह स्म तत् पुत्रं भ्रातरं वा उपतापिनम् आहुः ) इस प्रकार से निश्चय
परिव्राजकानाम् । संन्यासिनाम् ( अग्निप्रस्कन्दिनाम् ) अग्नि + प्र + स्कन्दिर्
गतिशोषणयोः-णिनिः । अग्निप्रापकानाम् । अग्निहोतृगाम् (गृहमेधिनाम्) गृह +
मिधृ मेधाहिंसनयोः संगमे च—णिनिः । गृहान् गृहव्यवहारान् मेधन्ति निश्चयेन
जानन्ति ते गृहमेधिनः । गृहस्थानाम् ( पराहरति ) त्यजति ( अनग्निः ) नास्ति
अग्नियंस्य । अग्निहोत्रादिकर्मशून्यः । संन्यासी—यथा मनुः ६ । ३८, ४३ (शिष्यते)
शासु अनुशासने-कर्मणि लट् । अनुशासने क्रियते । उपदिश्यते । (कुले ) गुरुकुले ।
ब्रह्मचारिणां गृहे ( धर्मगुप्तः ) धर्मेण रक्षितः (गोपायति) रक्षति ( धाय्या )
पाय्यसान्नाय्यनिकाय्यधाय्या० ( पा० ३ । १ । १२६ ) दधातेः—ण्यत् । आतो
युक् चिण्कृतोः ( पा० ७ । ३ । ३३ ) इति युक् । धीयते अनया समिदिति
धाय्या । सामिधेनीनां मध्ये ऋग्विशेषः । अग्निप्रज्वलनमन्त्रः । ( प्रतिधीयते )
निश्चयेन स्थाप्यते ( तान्तवम् ) तन्तु-अण् । सूत्रेण सिद्धं वस्त्रम् ( उपतापिनम् )
ब्राह्मण करते थे, उनकी ही निश्चय करके यह पुण्य कीर्ति चली आती है, ऐसा यह कहता
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० ५ ॥ ८३
करके उस ब्रह्मचर्य्य को पहिले ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञानी ] करते थे, उस पुरुष को ही और
उसके पुत्र और भाई को प्रतापी कहते हैं [ अर्थात् पूरा कुटुम्ब ब्रह्मचारी सहित ऐश्वर्य्यवान्
होता है ] । ( उपनयेत एनम् इति ) वह [ आचार्य ] इस [ ब्रह्मचारी ] का उपनयन
संस्कार करावे । ( आसमिद्धारात् स्वरेष्यन्तः अन्नम् अद्यात् अथ अह जघनम् आहुः )
समिधाओं [ हवन के लिये काष्ठ ] लाने से निवृत्त होकर सुख चाहने वाला वह [ ब्रह्मचारी ]
अन्न खावे फिर प्रसन्न होकर [ उसको ] गतिशील [ पुरुषार्थी ] कहते हैं। ( स्नापयेत
एनम् इति ) वह इस [ ब्रह्मचारी ] को [ विद्या में ] स्नान करावे । ( आसमिद्धारात्
न हि एतानि व्रतानि भवन्ति ) [ केवल ] समिधा लाने से निवृत्त होकर ही यह व्रत
नहीं होते हैं । (तं चेत् शयानम् आचार्यः अभिवदेत्, सः प्रतिसंहाय प्रतिशृणुयात् )
उस सोते हुए को जो आचार्य बुलावे, वह सामने जाकर आदर से सुने, (तं शयानं
चेत् उत्थाय ) उस सोते हुए को जो [ वह बुलावे ], उठकर [ वह आदर से सुने ],
( तम् उपस्थितं चेत् अभिक्रम्य ) उस उठे हुए को जो [ वह बुलावे ] परिक्रमा करके
[ वह आदर से सुने ], ( चेत् तम् अभिक्रान्तम् अभिपलायमानम् ) जो उस परिक्रमा
करते हुये, भागते हुये को [ वह बुलावे, वैसा ही व्यवहार ब्रह्मचारी करे ] । ( एवं ह स्म
वै तत् ब्रह्मचर्य्यम् पूर्वे ब्राह्मणाः चरन्ति तेषां ह स्म वा एषा पुण्या कीर्त्तिः गच्छति,
आह, वै अयं सो अद्य गमिष्यति इति ) ऐसे ही निश्चय करके इस ब्रह्मचर्य को पहिले
ब्राह्मण करते थे, उनकी ही निश्चय करके यह पुण्य कीर्ति चली आती है, ऐसा यह कहता
है, [ वैसा ही ] निश्चय करके यह [ ब्रह्मचारी ] भी आज चलेगा ॥ ४ ॥
भावार्थः—जो ब्रह्मचारी विनय पूर्वक आचार्य से विद्या ग्रहण करते हैं वे कीर्ति
पाते हैं ॥ ४ ॥
कण्डिका ५ ॥
जनमेज्यो ह वै पारीक्षितो मृगयाञ्चरिष्यन् हंसाभ्यामशिक्षदुपावतस्थ इति,
तावूचतुर्जनमेजयं पारीक्षितमभ्याजगाम, स होवाच नमो वां भगवन्तो, कौ नु
भगवन्ताविति, तावूचतुर्दक्षिणाग्निश्चाहवनीयश्चेति, स होवाच नमो वां भगवन्तो,
तदाक्रीयतामिति होपाराममित्यपि किल देवा न रमन्ते न हि देवा न रमन्तेऽपि
चैकोपारामाद्देवा आराममुपसंक्रामन्तीति स होवाच नमो वां भगवन्तो, किं पुण्य-
प्रतापिनम् ( उपनयेत ) उपनयनेन संस्कुर्यात् ( आसमिद्धारात् ) समिध्+हरतेः-
घञ् । समिधां होमकाष्ठानामानयनान्निवृत्तो भूत्वा ( स्वरेष्यन्तः ) स्वः-एष्यन्तः ।
जूविशिभ्यां झच् ( उ० ३ । १२६ ) स्वः+इष इच्छायाम्-झच्, आर्षो
यकारः । सुखेच्छुकः ( जघनम् ) हन्तेः शरीरावयवे द्वे च ( उ० ५ । ३२ ) हन
हिंसागत्योः—अच् । गतिशीलम् ( स्नापयेत् ) विद्यया स्नानं कारयेत् ( अभि-
वदेत् ) आवाहनं कुर्यात् ( प्रतिसंहाय ) प्रति+सम्+ओहाङ् गतौ—ल्यप् । प्रत्यक्षं
संगत्य । ( प्रतिशृणुयात् ) प्रतीत्या श्रवणं कुर्यात् । ( अभिक्रम्य ) परिक्रमेण
दक्षिणीकरणेन प्राप्य ॥
कण्डिका ५ ॥ जनमेजय का दो हंसों और दन्तावल से ब्रह्मचर्य की महिमा
८४ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० ५ ॥
मिति ब्रह्मचर्य्यमिति किं लौक्यमिति ब्रह्मचर्य्यमेवेति, तत् को वेद इति, दन्तावलो
धोम्रोऽथ खलु दन्तावलो धौम्रो यावति तावति काले पारीक्षितं जनमेजयमभ्या-
जगाम, तस्मा उत्थाय स्वयमेव विष्टरं निदधौ, तमुपसंगृह्य पप्रच्छाधीहि भो किं
पुण्यमिति ब्रह्मचर्य्यमिति, किं लौक्यमिति ब्रह्मचर्य्यमेवेति, तस्मा एतत् प्रोवा-
चाष्टाचत्वारिंशद्वर्षं सर्ववेदब्रह्मचर्य्यं, तच्चतुर्द्धा वेदेषु व्यूह्य द्वादशवर्षं ब्रह्मचर्यं
द्वादशवर्षाण्यवरार्द्धमपि स्तायँश्चरेद्यथाश्वत्यपरम् । तस्मा उहस्यूषभो सहस्रन्द-
दावप्यपि कीर्त्तितमाचार्यो ब्रह्मचारीत्येक आहुराकाशमधिदैवतमथाध्यात्मं ब्राह्मणो
व्रतवांश्चरणवान् ब्रह्मचारी ॥ ५ ॥
कण्डिका ५ ॥ जनमेजय का दो हंसों और दन्तावल से ब्रह्मचर्य की महिमा
और अड़तालीस वर्ष आदि समय पर वार्तालाप ॥
( जनमेजयः ह वै पारीक्षितः मृगयां चरिष्यन् हसाभ्याम् अशिक्षत्
उपावतस्थे इति ) जनमेजय [ शत्रुओं का कँपाने वाला ] ही परीक्षित् के पुत्र ने आखेट
को जाते हुये दो हंसों से शिक्षा पाई और ठहर गया । ( तौ जनमेजयं पारीक्षितम्
ऊचतुः ) वे दोनों जनमेजय परीक्षित् के पुत्र से बोले [ उसे बुलाया ], ( अभ्याजगाम )
वह पास आया । ( स ह उवाच-नमः वां भगवन्तौ कौ नु भगवन्तौ इति ) वह
बोला-हे भगवन् ! तुम दोनों को नमस्कार, हे भगवन् आप दोनों कौन हैं। (तौ
ऊचतुः-दक्षिणाग्निः च आहवनीयः च इति ) वे दोनों बोले--हम दक्षिणाग्नि और
आहवनीय अग्नि हैं। ( सः ह उवाच-नमः वां भगवन्तौ, तत् आकीयताम् ह उपारा-
मम् इति इति ) वह बोल!-हे भगवन् ! तुम दोनों को नमस्कार, सो [ आप का ] उपवन
जाना जावे । अपि किल देवाः न रमन्ते नहि देवाः न रमन्ते, अपि च एकोपारा-
मात् आरामं देवाः उपसंक्रामन्ति इति ) [ हंस बोले ] यह प्रसिद्ध है-देवता नहीं
क्रीड़ा करते हैं, सो यह बात नहीं है कि देवता नहीं क्रीड़ा करते हैं, किन्तु एक उपवन से
दूसरे उपवन को देवता चले जाते हैं। ( सः ह उवाच-नमः वां भगवन्तौ किं पुण्यम्
इति ) वह फिर बोला -हे भगवन् ! तुम दोनों को नमस्कार, पुण्य [ पवित्र धर्म ] क्या
है। ( ब्रह्मचर्य्यम् इति) [ वे दोनों बोले ] ब्रह्मचर्य्य है। (किं लौक्यम् इति )
५- (जनमेजयः) जनान् पामरान् शत्रून् एजयति कम्पयतीति । एजेः खश् (पा०
३ । २ । २८ ) एजृ कम्पने-णिच्-खश् । अरुद्विषदजन्तस्य मुम् ( पा० ६ । ३ । ६७ )
इति मुम् । राजर्षिविशेषः । ( पारीक्षितः ) परीक्षितपुत्रः ( अशिक्षत् ) शिक्ष विद्यो-
पादाने च-लङ् । शिक्षां प्राप्तवान् ( आकीयताम् ) आ+कि ज्ञाने-कर्मणि लोट् ।
ज्ञायताम् ( उपारामम् ) प्रथमार्थे द्वितीया । उपारामः । उपवनम् । ( किल )
प्रसिद्धौ ( लौक्यम् ) लोक-ष्यञ् स्वार्थे । दर्शनीयम् । विचारणीयम् । ( वेद ) वेत्ता
( दन्तावलः ) दन्तशिखात् संज्ञायाम् ( पा० ५ । २ । ११३ ) दन्त-अलच् मत्वर्थे । वले
(पा० ६ । ३ । ११८ ) पूर्वस्य दीर्घः । बृहद्दन्तवान् । ऋषिविशेषः ( धौम्रः ) धूम्र-
अण् । कृष्णलोहितवर्णवान् । धूम्रस्य ऋषिविशेषस्य शिष्यः (खलु) प्रसिद्धौ (अधीहि)
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० ५ ८५
[ वह बोला ] लौक्य [ देखने वा विचारने योग्य ] क्या है। ( ब्रह्मचर्य्यम् एव इति )
[ वे दोनों बोले ] ब्रह्मचर्य्य ही है। ( तत् कः वेद इति ) [ वह बोला ] उसका कौन
जानने वाला है। ( दन्तावलः धौम्रः ) [ वे दोनों बोले ] दन्तावल [ बड़े बड़े दांतों
वाला, ऋषि विशेष ] धौम्र [ धूएं का सा वर्ण वाला अथवा धूम्र ऋषि का शिष्य ] है ।
( अथ खलु दन्तावलः धौम्रः यावति तावति काले पारीक्षितं जनमेजयम् अभ्या-
जगाम ) फिर प्रसिद्ध है कि दन्तावल धौम्र किसी ही काल में परीक्षित् के पुत्र जनमेजय
के पास आ गया। ( तस्मै उत्थाय स्वयम् एव विष्टरं निदधौ ) उसको उठकर अपना
ही बिस्तर उसने दिया। ( तम् उपसंगृह्य पप्रच्छ अधीहि भोः किं पुण्यम् इति )
और उससे आदर के साथ मिलकर पूछा-महाराज ! बताओ पुण्य क्या है। ( ब्रह्मचर्य्यम्
इति ) [ दन्तावल बोला ] ब्रह्मचर्य्य है। ( किं लौक्यम् इति ) [ जनमेजय बोला ] लौक्य
[ देखने वा विचारने योग्य ] क्या है। ( ब्रह्मचर्य्यम् एव इति ) [ दन्तावल बोला ]
ब्रह्मचर्य्य ही है। ( तस्मै एतत् प्रोवाच ) और उससे यह भी वह बोला-( अष्टाचत्वारिं-
शद्वर्षं सर्ववेदब्रह्मचर्य्यम्, तत् वेदेषु व्यूह्य चतुर्धा द्वादशवर्षाणि अवरार्द्धं ब्रह्मचर्य्यम्,
अपरम् अपि यथाशक्ति स्तायन् चरेत् ) अड़तालीस वर्ष वाला सब वेदों के लिये ब्रह्म-
चर्य्य है, वह वेदों [ चार वेदों ] में बंट कर चार बार बारह बारह वर्ष वाला है,
बारह वर्ष अति न्यून भाग वाला ब्रह्मचर्य्य है, दूसरे [ शेष ब्रह्मचर्य्य ] को यथाशक्ति घेरता
हुआ करे। ( तस्मै उहसि ऋषभौ सहस्रं ददौ ) उसको [ जनमेजय ने ] विज्ञान विषय में
दो बैल और सहस्र [ मुद्रा ] दान किये। (अपि अपि कीर्तितम्-आचार्यः ब्रह्मचारी इति
एके आहुः, आकाशम्, अधिदैवतम्, अथ अध्यातम्, ब्राह्मणः व्रतवान् चरणवान्
ब्रह्मचारी ) यह भी अति प्रसिद्ध है-आचार्य ब्रह्मचारी होता है [ अथ० ११।५।१६ ]
इसके विषय में कोई कोई कहते हैं, आकाश [ आकाश समान व्यापक ] सबसे बड़े परमात्मा
का विषय है, किन्तु आत्मतत्त्व [ का विषय ] है-ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञानी ] ब्रह्मचर्य्य आदि
व्रत वाला और सुन्दर आचरण वाला ब्रह्मचारी. होता है ॥ ५ ॥
भावार्थ:-मनुष्य उपनयन संस्कार वा वेदारम्भ संस्कार से ब्रह्मचर्य्य के साथ
वेदों को क्रिया सहित अड़तालीस वर्ष में पढ़े और न्यून से न्यून बारह वर्ष में एक ही
वेद पढ़े और आगे यथाशक्ति पढ़ता रहे ॥ ५ ॥
विशेषः-प्रतीक वाला मन्त्र अर्थ सहित दिया जाता है-
णिजर्थे । अध्यापय (चतुर्धा) चतुःप्रकारेण (व्यूह्य) वि+ऊह वितर्के-ल्यप् । विभज्य
( द्वादशवर्षम् ) द्वादशद्वादशवर्षोपेतम् ( अवरार्द्धम् ) अ + वृञ् वरणे-अञ् + ऋधु
वृद्धौ-घञ् । अवरेण आवरणीयेन अतिन्यूनैन अर्द्धेन भागेन युक्तम् ( स्तायन् ) ष्ट्यै
वेष्टने-शतृः । वेष्टमानः ( चरेत् ) कुर्यात् ( अपरम् ) भिन्नम् । शेषभागम् (उहसि)
श्रूयतेः स्वाङ्गे शिरः किच्च ( उ० ४। १९४) ऊह वितर्के-असुन् कित्, आर्षो ह्रस्वः ।
विज्ञानविषये ( ऋषभौ ) वृषभौ ( कीर्तितम् ) कृत्त संशब्देने-क्तः । कथितम् ।
ख्यातम् (चरणवान् ) सदाचारी ॥
कण्डिका ६ ॥
८६ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ६ ॥
१—आचार्यो ब्रह्मचारी ब्रह्मचारी प्रजापतिः । प्रजापतिर्विराजति विरा-
डिन्द्रोऽभवद्वशी—अथ० ११ । ५ । १६ । (ब्रह्मचारी) ब्रह्मचारी (आचार्यः)
आचार्य और (ब्रह्मचारी) ब्रह्मचारी [ही] (प्रजापतिः) प्रजापति [प्रजापालक
मनुष्य, होता है] और (प्रजापतिः) प्रजापति [प्रजापालक होकर] (वि)
विविध प्रकार (राजति) राज्य करता है, (विराट्) विराट् [बड़ा राजा]
(वशी) वश में करने वाला [शासक], (इन्द्रः) इन्द्र [बड़े ऐश्वर्य वाला]
(अभवत्) हुआ है ॥
कण्डिका ६ ॥
ब्रह्म ह वै प्रजाः मृत्यवे संप्रायच्छत्, ब्रह्मचारिणमेव न सम्प्रददौ, स
होवाचास्यामस्मिन्निति किमिति यां रात्रीं समिधमनाहृत्य वसेत्तामायुषोऽवरु-
न्धीयेति, तस्माद् ब्रह्मचार्य्यहरहः समिध आहृत्य सायं प्रातरग्निं परिचरेत्,
नोपय्यु॑पसादयेत्, अथ प्रतिष्ठापयेत् यदुपय्यु॑पसादयेज्जीमूतवर्षी तदहः, पर्ज्जन्यो
भवति, ते देवा अब्रुवन् ब्राह्मणो वा अयं ब्रह्मचर्य्यञ्चरिष्यति ब्रूतास्मै भिक्षा इति,
गृहपतिर्ब्रूत बहुचारो गृहपत्नया इति किमस्या वृञ्जीताददत्या इति, इष्टापूर्त्त-
सुकृतद्रविणमवरुन्ध्यादिति, तस्मात् ब्रह्मचारिणेऽहरहर्भिक्षां दद्याद्गृहिणी
मामेयेमिष्टापूर्त्तंसुकृतद्रविणमवरुन्ध्यादिति । सप्तमीं नातिनयेत्सप्तमीमतिनयन्न
ब्रह्मचारी भवति, समिद्भैक्षे सप्तरात्रमचरितवान् ब्रह्मचारी पुनरुपनेयो भवति ॥६॥
कण्डिका ६ ॥ ब्रह्म ने ब्रह्मचारी को और उसे भिक्षा देने वाले
गृहपति को छोड़ कर सब प्रजाओं को मृत्यु को दिया ॥
(ब्रह्म ह वै प्रजाः मृत्यवे सम्प्रायच्छत्, ब्रह्मचारिणम् एव न सम्प्रददौ)
ब्रह्म ने निश्चय करके सब प्रजाओं [उत्पन्न पदार्थों को] मृत्यु को सौंप दिया, ब्रह्मचारी
को ही न सौंपा । (सः ह उवाच अस्याम् अस्मिन् इति किम् इति, यां रात्रीं
समिधम् अनाहृत्य वसेत् ताम् आयुषः अवरुन्धीय इति) वह [मृत्यु] बोला—इस
[नीति] में और इस [कर्म] में क्या है, जिस रात्रि को समिधा न लाकर वह
[ब्रह्मचारी] बसे, उस [रात्रि] को उसका जीवन मैं नष्ट करूं । (तस्मात् ब्रह्मचारी
अहरहः समिधः आहृत्य सायं प्रातः अग्निं परिचरेत्) इस लिये ब्रह्मचारी समिधायें
लाकर सायंकाल और प्रातःकाल अग्नि को सेवे । (न उपरि उपसादयेत्, अथ
प्रतिष्ठापयेत्) वह [समिधाओं को] ऊपर न गिरावे, और संभाल कर घरे । (यत्
उपरि उपसादयेत्, तत् अहः जीमूतवर्षी पर्जन्यः भवति) जो वह ऊपर से गिरावे,
६—(सम्प्रायच्छत्) सम्प्रायच्छत् । समर्पितवान् (अस्याम्) वर्तमानायां नीतौ
(अस्मिन्) प्रवृत्ते कर्माणि (आयुषः) जीवनस्य (अवरुन्धीय) अहं निरोध नाशं कुर्याम्
(उपसादयेत्) प्रस्थापयेत् (जीमूतवर्षी) जेर्मूट् चोदात्त. (उ० ३ । ९१) जि जये—
१. 'गृहिणीम् आमेय्युः' इति पू० सं० भ्रष्टः पाठः ॥ सम्पा० ॥
कण्डिका ७ ॥
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्रं० २ । क० ७ ॥ ८७
उस दिन जल बरसाने वाला मेघ हो जावे । ( ते देवाः अब्रुवन् अयम् ब्राह्मणः वै
ब्रह्मचर्य्यं चरिष्यति, अस्मै भिक्षाः ब्रूत इति ) • देवता [ विद्वान् ब्रह्म से ] बोले-यह
ब्राह्मण ब्रह्मचर्य्य करेगा, इसको भिक्षायें [ भिक्षा विधान ] बताओ । ( ब्रूत गृहपतिः
बहुचारी इति, अस्याः अददत्याः गृहपत्नयाः किम् वृञ्जीत इति ) [ ब्रह्म बोला ]-
कहो-गृहपति बहुत कर्म करने वाला है । [ वह भिक्षा देगा ] . [ देवता बोले ]-इस न
देने वाली गृहपत्नी का क्या नष्ट होवे । ( इष्टापूर्तं सुकृतद्रविणम् अवरुन्ध्यात् इति )
[ ब्रह्म बोला ] इष्टापूर्त्त [ यज्ञ, वेदाध्ययन, तथा अन्नदानादि ], पुण्य कर्म और धन
[ उसका ] नष्ट हो जावे, (तस्मात् ब्रह्मचारिणे अहरहः भिक्षां दद्यात् इयं
गृहिणी मा मा इष्टापूर्तंसुकृतद्रविणम् अवरुन्ध्यात् इति ) इसलिये ब्रह्मचारी को
वह दिन दिन भिक्षा देवे, और यह गृहपत्नी इष्टापूर्त्त [यज्ञ, वेदाध्ययन, तथा अन्नदानादि],
पुण्यकर्म और धन कभी भी नष्ट न करे । ( सप्तमीं न अतिनयेत्, सप्तमीम् अतिनयन्
ब्रह्मचारी न भवति ) सप्तमी [ रात्रि ] को न त्यागे, सप्तमी को त्यागता हुआ ब्रह्मचारी
नहीं होता है, (समिद्भैक्षे सप्तरात्रम् अचरितवान् ब्रह्मचारी पुनः उपनेयः
भवति ) समिधा और भिक्षा को सात रात्रि न करने वाला ब्रह्मचारी फिर उपनयन योग्य
होता है ॥ ६ ॥
भावार्थः-ब्रह्मचारी कष्ट उठाकर ब्रह्मचर्य का पालन करे और गृहपति उसको
भिक्षा दान करता रहे, उससे वे दोनों दीर्घजीवी और पुण्यात्मा होवें ॥ ६ ॥
कण्डिका ७ ॥
नोपरिशायी स्यान्न गायनो न नर्त्तनो न सरणो न निष्ठीवेत् यदुपरि-
शायी भवत्यभीक्ष्णं निवासा जायन्ते, यद् गायनो भवत्यभीक्ष्णश आक्रन्दान्धावन्ते,
यन्नर्त्तनो भवत्यभीक्ष्णशः प्रेताग्निनिर्हरन्ते, यत्सरणो भवत्यभीक्ष्णशः प्रजाः संविशन्ते,
यन्निष्ठीवति मध्य एव तदात्मनो निष्ठीवति, स चेन्निष्ठीवेद्दिवो नु मां यदन्नापि
मघोरहं यदन्नापि रसस्य म इत्यात्मानमनुमन्त्रयते । यदन्नापि मघोरहं निरिष्ट-
विषमस्मृतम् । अग्निश्च तत्सविता च पुनर्मे जठरे धत्ताम् । यदन्नापि रसस्य मे
परापपातास्म तम् । तदिहोपह्वयामहे तन्म आप्यायतां पुनरिति । न श्मशान-
मातिष्ठेत्, स चेदभितिष्ठेदुदकं हस्ते कृत्वा यदीदमृतुकाम्येत्यभिमन्त्र्य जपन्
सम्प्रोक्ष्य परिक्रामेत् समयायोपरि व्रजेत् यदीदमृतुकाम्याघं रिप्रमुपेयिम अन्धः
क्तः मूडागमश्च + वृषु सेचने-णिनिः । जीमूतस्य मेघजलस्य वर्षकः ( पर्ज्जन्यः )
पर्जन्यः ( उ० ३ । १०३) पृषु सेचने-अन्यप्रत्ययः, षस्य जः निपातनात् । सेचकः ।
मेघः ( ब्रूत ) आदराय बहुवचनम् । ब्रूहि । कथय ( बहुचारी ) बहुकर्मा ( वृञ्जीत )
वृजो वृजि वर्जने-विधिलिङ् । वर्जयेत् ( अददत्याः ) ददातेः-शतृः । दानम्
अकुर्वंत्याः ( इष्टापूर्तम् ) यज देवपूजासंगतिकरणदानेषु, इषु वाञ्छायाम् वा-क्तः,
पूर्वपददीर्घः । यज्ञवेदाध्ययनान्नप्रदानादि पुण्यकर्म (द्रविणम्) धनम् ( अवरुन्ध्यात् )
नश्येत् ( उपनेयः ) उप + णीञ् प्रापणे-यत् । उपनयनयोग्यः ॥
कण्डिका ७ ॥ ब्रह्मचारी के दोषों का प्रायश्चित्त विधान ॥
८८ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । कं० ७ ॥
श्लोण इव हीयताम् । मा नोऽन्वागादघं यत इति । अथ हैतद्देवानां परिषूतं यद्
ब्रह्मचारी । तदप्येतदृचोक्तम् । देवानामतेत्परिषूतमन्भ्यारूढं चरति रोचमानं
तस्मिन् सर्वे पशवस्तत्र यज्ञास्तस्मिन्नन्नं सह देवताभिरिति ब्राह्मणम् ॥ ७ ॥
कण्डिका ७ ॥ ब्रह्मचारी के दोषों का प्रायश्चित्त विधान ॥
( न उपरिशायी स्यात् न गायनः न नर्त्तनः न सरणः न निष्ठीवेत् )
वह [ ब्रह्मचारी ] ऊपर [ खाट आदि पर ] न सुवैया होवे १, न गवैय्या २,
न नचकैया ३, न घुमक्कड़ ४, और न थूके ५ । ( यत् उपरिशायी भवति
अभीक्ष्णं निवासाः जायन्ते ) जो वह ऊपर सुवैया होता है बारम्बार [ उसके ] घर
[ जन्म ] होते हैं १ । ( यत् गायनः भवति अभीक्ष्णशः आक्रन्दान् धावन्ते ) जो वह
गवैय्या होता है बारंबार विलापों को पाता है २ । ( यत् नर्त्तनो भवति अभी-
क्ष्णशः प्रेतान् निर्हरन्ते ) जो वह नचकैया होता है बारबार प्रेतों [ मृतकों ] को ले
जाता है ३ । ( यत् सरणः भवति अभीक्ष्णशः प्रजाः संविशन्ते ) जो वह घुमक्कड़
होता है, बारंबार लोगों में घुसता रहता है-४ । ( यत् निष्ठीवति तत् आत्मनः मध्ये
एव निष्ठीवति ) जो वह थूकता है वह अपने भीतर ही थूकता है [ मन को मलीन करता
है ], ( स चेत् निष्ठीवेत् दिवः नु मां- यत् अत्र अपि-मधोः अहं, यत् अत्र अपि
-रसस्य मे-इति आत्मानम् अनुमन्त्रयते ) जो वह थूके-दिवो नु मां... ( अथ० ६ ।
१२४ । १ )-इस मन्त्र से, जो इस पर भी [ वह थूके ]-मधोरहं...इस ब्राह्मण
वचन से, जो इस पर भी [ थूके ]-रसस्य मे...इस ब्राह्मण वचन से अपने को मन्त्र के
अनुकूल करे । ( यत् अत्रापि-मधोरहं..., निरिष्टं-विषमस्मृतम्..., अग्निश्च
तत् सविता च पुनर्मे जठरे धत्ताम्... ) जो इस पर भी [ वह थूके ]-मधोरहं...१,
निरिष्टं विषमस्मृतम्... २ अग्निश्च तत् सविता च पुनर्मे जठरे धत्ताम्... [ इन तीन ब्राह्मण
वचनों से अपने को मन्त्र के अनुकूल करे ] । ( यत् अत्रापि-रसस्य मे...परापपातास्म
तं...तदिहोपह्वयामहे...तन्म आप्यायतां पुनः-इति ) जो इस पर भी [ वह थूके ]-
रसस्य मे...१, परापपातास्म तं...२, तदिहोपह्वयामहे...३, तन्म आप्यायतां पुनः...४,
[ इन चार ब्राह्मण वचनों से वह अपने को मन्त्र के अनुकूल करे ], ५ । ( श्मशानम् न
आतिष्ठेत् ) वह मरघट में न ठहरे, ६ । ( सः चेत् अभितिष्ठेत् उदकं हस्ते कृत्वा--
यदीदमुतृकाम्या...इति अभिमन्त्र्य जपन् सम्प्रोक्ष्य परिक्रमेत्, समयाय उपरि व्रजेत्-
७--( शायी ) शीङ् शयने--णिनिः । शयनशीलः । ( गायनः ) गै गाने--
ल्युः । गानोपजीवी ( नर्तनः ) नर्तकः । नटः ( सरणः ) सरणशीलः । गमनशीलः
( निष्ठीवेत् ) नि + ष्ठिवु निरासे । मुखेन श्लेष्मादिवमनं कुर्यात् । ( अभीक्ष्णम्,
अभीक्ष्णशः ) वारंवारम् ( निवासाः ) गृहाणि ( आक्रन्दान् ) रोदनकर्माणि
( धावन्ते ) गच्छति । प्राप्नोति ( प्रेतान् ) मृतान् ( संविशन्ते ) सम्यक् प्रविशति
( श्मशानम् ) श् मन् + शानस् । शीङ् स्वप्ने--मनिन् डिच्च । श्मानः शवाः शेरते
यत्र । शीङ्-शानच्, डिच्च । श्मशानं श्म शयनं श्म शरीरम्--निरु० ३ । ५ ।
ब्राह्मणं ब्रह्म ज्येष्ठं देवाश्च सर्वे अमृतेन साकम् ॥ अथ० ११ । ५ । २३ ॥
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० ७ ॥ ८९
यदीदमृतुकाम्पा˙˙˙१, अघं रिप्रमुपेयिम अन्धः श्लोण इव हीयतां˙˙˙२, मा नोऽन्वा-
गादघं यतः—इति ) जो वह [ मरघट में ] ठहरे, जल हाथ में करके--यदीदमृतुकाम्या
˙˙˙इस [ ब्राह्मण वचन ] को पढ़ करके जप करता हुआ मार्जन करके घूमे और समय
[ आचार ] के लिए ऊपर जावे, यदीदमृतुकाम्या˙˙˙१, अघं रिप्रमुपेयिम अन्धः श्लोण
इव हीयताम्˙˙˙२, मा नोऽन्वागादघं यतः˙˙˙इति ३, [ इन तीन ब्राह्मण वचनों से वह
अपने को मन्त्र के अनुकूल करे ] ६ । ( अथ ह एतत् देवानां परिषूतं यत् ब्रह्मचारी )
और भी यह दिव्य लोकों का चलाने वाला है जो ब्रह्मचारी है ।
( तत् अपि एतत् ऋचा उक्तम्--देवानामेतत्परिषूतमन्भ्यारूढं चरति
रोचमानं, तस्मिन् सर्वे पशवस्तत्र यज्ञास्तस्मिन्नन्नं सह देवताभिः-इति ब्राह्मणम् )
वह भी इस ऋचा से कहा गया है--देवानामेतत्˙˙˙रोचमानं—अथ०--११ । ५ । २३ ॥
तस्मिन् सर्वे˙˙˙˙˙देवताभिः—ब्राह्मण वचन, दिव्य लोकों का सर्वथा चलाने वाला, कभी
न हराया गया, प्रकाशमान यह [ व्यापक ब्रह्म ] विचरता है, उसमें सब पशु [ जीव ],
उसमें यज्ञ, उसमें अन्न सब दिव्य पदार्थों के साथ हैं--यह ब्राह्मण है ॥ ७ ॥
भावार्थ:--ब्रह्मचारी दोष करने पर अनेक प्रकार प्रायश्चित करके परमात्मा में
ध्यान लगाने से शुद्ध होवे ॥ ७ ॥
विशेष:—प्रतीक वाले वेद मन्त्र अर्थ सहित लिखे जाते हैं ।
१-दिवो नु मां बृहतो अन्तरिक्षादपां स्तोको अभ्यपप्तद् रसेन । समिन्द्रि-
येण पयसाहमग्ने छन्दोभिर्यज्ञैः सुकृतां कृतेन ॥ अथ० ६ । १२४ । १ ॥ ( दिवः )
प्रकाशमान सूर्य से, ( नु ) अथवा ( बृहतः ) [ सूर्य से ] बड़े ( अन्तरिक्षात् ) आकाश
से ( अपाम् ) जल का ( स्तोकः ) बिन्दु ( माम् अभि ) मेरे ऊपर ( रसेन ) रस के
साथ ( अपप्तत् ) गिरा है । ( सुकृताम् ) सुकर्मियों के ( कृतेन ) कर्म से, ( अग्ने )
हे सर्वव्यापी परमेश्वर ! ( इन्द्रियेण ) इन्द्रपन अर्थात् सम्पूर्ण ऐश्वर्य के साथ ( पयसा )
अन्न के साथ, ( छन्दोभिः ) आनन्ददायक कर्मों के साथ, ( यज्ञैः ) विद्यादि दानों के साथ
( अहम् ) मैं ( सम्=संगच्छेयम् ) मिला रहूँ ॥
२-देवानामेतत् परिषूतमन्भ्यारूढं चरति रोचमानम् । तस्माज्जातं
ब्राह्मणं ब्रह्म ज्येष्ठं देवाश्च सर्वे अमृतेन साकम् ॥ अथ० ११ । ५ । २३ ॥
( देवानाम् ) प्रकाशमान लोकों का ( परिषूतम् ) सर्वथा चलाने वाला, ( अनभ्यारूढम् )
कभी न हराया गया, ( रोचमानम् ) प्रकाशमान ( एतत् ) यह [ व्यापक ब्रह्म ]
( चरति ) विचरता है, ( तस्मात् ) उस [ ब्रह्मचारी ] से ( ज्येष्ठम् ) सर्वोत्कृष्ट
शवदाहस्थानम् ( समयाय ) सम् + इण् गतौ-पचाद्यच् । आचाराय ( अघम् )
पापम् ( रिप्रम् ) लीरीङोर्ह्रस्वः पुट् च तरी० ( उ० ५ । ५५ ) रीङ् स्रवणे—रप्रत्ययः
पुडागमो ह्रस्वश्च । रिप्रं पापनाम-निरु० ४ । २१ । पापम् । ( उपेयिम ) उप + इण्
गतौ—लिट् । वयं प्राप्तवन्तः ( श्लोणः ) रस्य लः । श्लोणः । पङ्गुः ( परिषूतम् )
षू क्षेपे प्रेरणे—क्तः । परितः सूतम् । सर्वतः प्रेरकम् ॥
कण्डिका ८ ॥
९० गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० ८ ॥
( ब्राह्मणम् ) ब्रह्म ज्ञान ओर ( ब्रह्म ) बुद्धिकारक धन ( जातम् ) प्रकट [ होता है ],
( च ) ओर ( सर्वे देवाः ) सब विद्वान् ( अमृतेन साकम् ) अमरपन [ मोक्ष सुख ] के
साथ [ होते हैं ] ॥
कण्डिका ८ ॥
प्राणापानौ जनयन्निति शङ्खस्य मूले महर्षेर्वसिष्ठस्य पुत्र एतां वाचं
ससृजे, शीतोष्णाविहोत्सौ प्रादुर्भूवेयातामिति तथा तच्छश्वदनुवर्त्तते, अथ खलु
विपाण्मध्ये वसिष्ठशिला नाम प्रथम आश्रमो, द्वितीयः कृष्णशिलास्तस्मिन् वसिष्ठः
समतपद्विश्वामित्रजमदग्नी जामदग्ने तपतः, गौतमभरद्वाजौ सिंहो प्रभवे तपतः
गुंगुर्गंगुवासे तपत्यृषिस्त्रिंशद्भिद्रोणेऽभ्यतपदगस्त्योऽगस्त्यतीर्थे तपति दिव्यत्रिहं तपति
स्वयम्भूः कश्यपः कश्यपतुङ्गेऽभ्यतपद्गुलवृकक्षं तरक्षुः श्वा वराहचिल्वटिबह्वृकाः
सर्पदंष्ट्रनः संहनुकृण्वान्राः कश्यपतुङ्गदर्शनात्स्मरणवाटात् सिद्धिर्भवति ब्राह्मं वर्ष-
सहस्रमृषिवने ब्रह्मचार्ग्येकपादेनातिष्ठद् द्वितीयं वर्षसहस्रं मूर्द्धन्येवामृतस्य धाराम-
धारयद्, ब्राह्माण्यष्टाचत्वारिंशतं वर्षसहस्राणि सलिलस्य पृष्ठे शिवोऽभ्यतपत्त-
स्मात्तप्तात्तपसो भूय एवाभ्यतपत् । तदप्येता ऋचोऽभिवदन्ति प्राणापानौ जनय
न्निति ब्राह्मणम् ॥ ८ ॥
कण्डिका ८ ॥ ब्रह्मचारी के आश्रम वा तपोवन ॥
( प्राणापानौ जनयन् इति-शंखस्य मूले महर्षेः वसिष्ठस्य पुत्रः एतां
वाचं ससृजे, शीतोष्णौ उत्सौ इह प्रादुर्भूवेयाताम् इति-तथा तत् शश्वत् अनुवर्त्तते )
[ प्राणापानौ जनयन्-अथ० ११ । ५ । २४ पाद ३, ४, मन्त्र २५, २६ ] प्राण और
अपान [ बल वर्धक श्वास और दोषनाशक प्रश्वास ] को प्रकट करता हुआ.......इन मन्त्रों
से शङ्ख के मूल में [ मुख लगाने के स्थान पर ] महर्षि वसिष्ठ के पुत्र ने इस वाणी को
उत्पन्न किया-शीत और उष्ण दो झरने यहाँ प्रकट हो जावें-वह वैसा ही सदा लगातार
होता रहता है [ अर्थात् पदार्थों में प्राण और अपान द्वारा शीत और उष्णता का प्रवाह
होता है ] । ( अथ खलु विपाण्मध्ये वसिष्ठशिला नाम प्रथमः आश्रमः, द्वितीयः
कृष्णशिलाः तस्मिन् वसिष्ठः समतपत् ) और कहा जाता है कि विपाट् [ विविध
प्रकार चलने वाली वा रोकने वाली नदी ] के बीच में वसिष्ठ शिला नाम पहिला आश्रम
है, [ जिसके समीप ] दूसरा कृष्णशिला है, उस [ वसिष्ठ शिला आश्रम ] में वसिष्ठ ने
यथाविधि तप किया । ( विश्वामित्रजमदग्नी जामदग्ने तपतः ) विश्वामित्र और जमदग्नि
८-( उत्सौ ) उन्दिगुधिकुषिभ्यश्च ( उ० ३ । ६८ ) उन्दी क्लेदने - सप्रत्ययः ।
जलस्रवणस्थाने ( विपाट् ) वि + पट गतौ, यद्वा । पश बाधनस्पर्शनयोः, ण्यन्तो -
क्विप् । विपाड् विपाटनाद्वा विपाशनाद्वा विप्रायणाद्वा-निरु० ९ । २६ । विपाट् या
विविधं पटति गच्छति विपाटयति वा सा--दयानन्दभाष्ये, ऋग्वेद ३ । ३३ । १ ।
विविधं गमनशीला नदी ( वसिष्ठः ) वसुमत्--इष्ठन्, मतुपो लुक् । वसुमत्तमः ।
अतिशयेन धनवान् । यद्वा वसु--इष्ठन् । सर्वश्रेष्ठः (विश्वामित्रः) मित्रे चर्षौ (पा० ६ ।
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० ८ ।। ९१
दोनों जामदग्न में तप करते हैं । ( गौतमभरद्वाजो सिँहौँ प्रभव तपतः ) गौतम और
भरद्वाज दोनों सिंह [ बलवान् ] प्रभव [ आश्रम ] में तप करते हैं । ( गुङ्गुः गुगुवासे
तपति ) गुङ्गु गुगुवास में तप करता है । ( ऋषिः ऋषिद्रोणे अभ्यतपत् ) ऋषि ने
ऋषि द्रोण [ ऋषिवन ] में सब ओर से तप किया । ( अगस्त्यः अगस्त्यतीर्थे तपति )
अगस्त्य अगस्त्यतीर्थ में तप करता है । ( दिवि अत्रिः ह तपति ) द्यौ. [ स्वर्ग, सुखस्थान ]
में अत्रि तप करता है । ( स्वयम्भूः कश्यपः कश्यपतुङ्गे अभ्यतपत् ) स्वयम्भू कश्यप
ने कश्यप तुङ्ग [ कश्यप पहाड़ ] पर सब प्रकार तप किया । [ यह दस ऋषि दस इन्द्रियां
हैं ] ( उलवूक-ऋक्ष-तरक्षुः श्वा वराह चिल्वटि-वभ्रुकाः सर्पदंष्ट्रनः संहनु
कृणवानाः ) उलवूक-[ भेड़िया ], ऋक्ष [ ऋक्ष, रीछ ], तरक्षु [ लकड़बग्घा ], श्वा
[ कुत्ता ], वराह [ सूअर ], चिल्वटि, वभ्रुक [ बभ्रु, नेवला ], सर्पदंष्ट्रन [ सांप के
समान डाढ़ों वाला जन्तु, यह आठ वनैले जीव ] संगति करते हुये वा परस्पर हिंसा का
नाश करते हुए [ तप करते हैं ] । ( कश्यपतुङ्गदर्शनात् सरणवाटात् सिद्धिः भवति )
कश्यप तुङ्ग के दर्शन से और चलने के मार्ग से सिद्धि [ ऐश्वर्य प्राप्ति ] होती है । ( ब्राह्म्यं
वर्षसहस्रम् ऋषिवने ब्रह्मचारी एकपादेन अतिष्ठत्, द्वितीयं वर्षसहस्रं मूर्द्धनि एव
अमृतस्य धाराम् अधारयत् ) ब्रह्मा के सहस्र वर्ष [ द्वीप समान नाड़ियों में ] ऋषिवन में
३ । १३०) इति दीर्घः । विश्वामित्रः सर्वमित्रः—निरु० २ । २४। सर्वहितः (जमदग्निः)
जमु भक्षणे दीप्तौ च--शतु+अग्निः । जमदग्नयः प्रज्वलिताग्नयो वा प्रज्वलिताग्नयो
वा । निरु० ७ । २४ । जमन्तः प्रज्वलन्तोऽग्नयो यज्ञे शिल्पसिद्धौ वा यस्य स
महर्षिः ( गौतमः ) गौतमस्यापत्यं शिष्यो वा ( भरद्वाजः ) भृञ् धारणपोषणयोः—
शतृः+ वज-गतौ घञ् । अन्नस्य बलस्य विज्ञानस्य वा भर्त्ता धारकः पोषको वा
( गुङ्गुः ) गुङ् ध्वनौ-डुः + गम्ऌ गतौ--डुः । अलुक्समासः । गुङ् ध्वनिं गच्छति
प्राप्नोति यः स. वेदपाठकः (गुगुवासे) गुग्गुलवने (ऋषिद्रोणे ) ऋषिवने (अगस्त्यः)
अग वक्रगतौ--अच् । वसेस्तिः ( उ० ४ । १६० ) अग+अगु क्षेपणे-तिप्रत्ययः ।
तत्र साधुः ( पा० ४ । ४ । ९८ ) यत्, दीर्घाभावः । अगस्य कुटिलगतेः पापस्य असने
क्षेपणे समर्थः ( दिवि ) स्वर्गे । सुखस्थाने ( अत्रिः ) अदेस्त्रिनिश्च ( उ० ४ । ६८ )
अद भक्षणे, अत सातत्यगमने वा-त्रिप् । दोषस्य पापस्य भक्षको नाशकः । सदा
ज्ञानशीलः ( कश्यपः ) कश शब्दे यत् + पा पाने-कः । सोमपानशीलः । यद्वा, दृशिर्
प्रेक्षणे--वुनू । अशिति परतो ऽपि दृशेः पश्य् इत्यादेशः । आद्यन्तविपर्ययेन
रूपसिद्धिः । कश्यपः । यथार्थद्रष्टा ( उलवूकः ) वृकभेदः (ऋक्षः) ऋक्षः । भल्लूकः
( तरक्षुः ) तर + क्षि हिंसायाम्--डुः । तरं गतिं मार्गं वा क्षिणोतीति । क्षुद्रव्याघ्रः
( चिल्वटिः ) जाङ्गलपशुभेदः ( वभ्रुकः ) बभ्रुः । नकुलः । ( संहनु ) श्वश्वस्निहि-
त्रप्यसि० ( उ० १ । १० ) सम् + हन हिंसागत्योः-उप्रत्ययः । संगतिम् परस्पर-
हिंसनम् ( कृणवानाः ) कृवि हिंसाकरणयोः गतौ च-शानच्, उप्रत्ययः, वस्य
अकारः । हिंसन्तः । कुर्वाणाः ( सरणवाटात् ) गमनमार्गात् (सिद्धिः) ऐश्वर्यप्राप्तिः
(ब्राह्म्यम्) ब्रह्मन्-ण्यत् । ब्रह्मसम्बन्धि (वर्षम्) वृषु सेचने-अच् यद्वा, वृतृवदिवचि०
६२ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० ८ ।।
[ इन्द्रिय गणों के बीच ] ब्रह्मचारी एक पग से खड़ा रहा, दूसरे सहस्र वर्ष [ नाड़ियों में ]
मस्तक पर ही अमृत [ जल ] की धारा को धारण किया ( ब्राह्माणि अष्टाचत्वारिंशतं
वर्षसहस्राणि सलिलस्य पृष्ठे--शिवः अभ्यतपत् ) ब्रह्मा के अड़तालीस सहस्र वर्ष
[ सलिलस्य पृष्ठे-अथ० ११ । ५ । २६ ] जल के ऊपर [ विद्या रूप जल में स्नान करने
के लिये ] शिव [ मंगलदायक ब्रह्मचारी ] ने सब ओर से तप किया, ( तस्मात् तप्तात्
तपसः भूयः एव अभ्यतपत् ) उस तप किये हुये तप से अधिक भी उसने तप किया ।
( तत् अपि एताः ऋचः अभिवदन्ति-प्राणापानौ जनयन्--इति ब्राह्मणम् ) वह
भी यह ऋचायें बतलाती हैं [ अथ० ११ । ५ । २४ पाद ३, ४, मन्त्र २५, २६ ] प्राण
और अपान [ बलवर्धक श्वास और दोषनाशक प्रश्वास ] को प्रकट करता हुआ···यह मन्त्र
है, यह ब्राह्मण है ॥ ८ ॥
भावार्थः-यह कण्डिका [ प्राणापानौ जनयन्...... ] इन अढ़ाई मन्त्रों से आरम्भ
होकर इन ही मन्त्रों पर समाप्त होती है, इससे इस कण्डिका का इन मन्त्रों से दृढ़
सम्बन्ध है, वे मन्त्र यह हैं ।
प्राणापानौ जनयन्नाद् व्यानं वाचं मनो हृदयं ब्रह्म मे धाम् ॥ २४ ॥ चक्षुः
श्रोत्रं यशो अस्मासु धेह्यन्नं रेतो लोहितमुदरम् ॥ २५ ॥ तानि कल्पद् ब्रह्म-
चारी सलिलस्य पृष्ठे तपोऽतिष्ठत् तप्यमानः समुद्रे । स स्नातो बभ्रुः पिङ्गलः
पृथिव्यां बहु रोचते ॥ २६ ॥ अथ० ११ । ५ । २४, म० २५, २६ ॥ वह [ ब्रह्मचारी ]
( प्राणापानौ ) प्राण और अपान [ श्वास प्रश्वास विद्या ] को (आत्) और ( व्यानम् )
व्यान [ सर्वशरीर व्यापक वायु विद्या ] को ( वाचम् ) वाणी [भाषण विद्या] को, (मनः)
मन [मनन विद्या] को, ( हृदयम्) हृदय [ के ज्ञान ] को, (ब्रह्म ) ब्रह्म [ परमेश्वर ज्ञान]
को और ( मेधाम् ) धारणावती बुद्धि को ( जनयन् ) प्रकट करता हुआ [ वर्तमान होता
है ] ॥ २४ पाद ३, ४ ॥ [ हे ब्रह्मचारी ! ] ( अस्मासु ) हम लोगों में ( चक्षुः ) नेत्र,
(श्रोत्रम् कान (यशः) यश, ( अन्नम् ) अन्न, (रेतः) वीर्य, ( लोहितम् ) रुधिर और
(उदरम् ) उदर [ की स्वस्थता ] (धेहि ) धारण कर ॥२५॥ (ब्रह्मचारी ) ब्रह्मचारी
( तानि ) उन [ कर्मों ] को ( कल्पत् ) करता हुआ ( समुद्रे ) समुद्र [ के समान गम्भीर
ब्रह्मचर्य ] में ( तपः तप्यमानः ) तप तपता हुआ [ वीर्य निग्रह आदि तप करता हुआ ]
( सलिलस्य पृष्ठे ) जल के ऊपर [ विद्या रूप जल में स्नान करने के लिये ]
( अतिष्ठत् ) स्थित हुआ है । ( सः ) वह ( स्नातः ) स्नान किये हुये [ स्नातक-
ब्रह्मचारी] (बभ्रुः) पोषण करने वाला और (पिङ्गलः) बलवान् होकर ( पृथिव्याम् )
पृथिवी पर (बहु ) बहुत ( रोचते ) प्रकाशमान होता है ॥ २६ ॥
ऐसे बहुत से मन्त्र हैं जैसे ( जीवेम शरदः शतम् ॥ भूयसीः शरदः शतात् ॥
अथ० १९ । ६७ । २,८ ) अर्थ-सौ वर्षों तक हम जीते रहें ।। और सौ से भी अधिक
( उ० ३ । ६२ ) वृञ् वरणे--सप्रत्ययः । संवत्सरः । द्वीप यथा भारतवर्षम्,
हरिवर्षम् । नाडीसमूहः (ब्राह्माणि ) ब्रह्मन्-अण् । ब्रह्मसम्बन्धीनि ॥
कण्डिका ९ ॥
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० ६ ॥ ६३
वर्षों तक ॥ ८ ॥ इस से जाना जाता है कि इस कण्डिका का सम्बन्ध शरीर से, और
ब्रह्मा के सहस्र वर्ष, दूसरे सहस्र वर्ष, और अड़तालीस सहस्र वर्ष और उससे अधिक सहस्र
वर्ष, शरीर की नाड़ियों से तात्पर्य्य है । वर्ष द्वीप को भी कहते हैं, जैसे भारतवर्ष, हरिवर्ष
यहां नाड़ी समूहों को वर्ष माना है । और ऋषि आदि इन्द्रियों के भी नाम हैं, और प्राण
और अपान के सम्बन्ध से इन्द्रियां बलवर्धक और दोषनाशक हैं ॥ विद्वान् लोग पदों के
साथ अर्थ की संगति विचार कर लगा लेवें ॥ ८ ॥
कण्डिका ९ ॥
एकपाद् द्विपद इति वायुरेकपात्तस्याकाशं पादश्चन्द्रमा द्विपातस्य पूर्व-
पक्षापरपक्षौ पादावादित्यस्त्रिपात्तस्येमे लोकाः पादा अग्निः षट्पादस्तस्य पृथिव्य-
न्तरिक्षं द्यौराप ओषधिवनस्पतय इमानि भूतानि पादास्तेषां सर्वेषां वेदा
गतिरात्मा प्रतिष्ठिताश्चतस्रो ब्रह्मणः शाखा, अथो आहुः षडिति मूर्त्तिराकाश-
श्चेत्यृचा मूर्त्तिर्याजुषी गतिः साममयन्तेजो भृग्वङ्गिरसामपैतद् ब्रह्मैव यज्ञश्चतु-
ष्पाद् द्विः संस्थित इति । तस्य भृग्वङ्गिरसः संस्थे अयो¹ आहुरेकसंस्थित इति,
यद्धोतर्चा मण्डलैः करोति पृथिवीं तेनाप्याययति एतस्यां ह्यग्निश्चरति ।
तदप्येतदृचोक्तम् । अग्निवासाः पृथिव्यसि तन्नूरिति ।
यदध्वर्युर्यजुषा करोत्यन्तरिक्षं तेनाप्याययति तस्मिन् वायुर्न निविशते
कतमच्च नाहः इति ।
तदप्येतदृचोक्तम् । अन्तरिक्षे पथिभिर्डीयमाणो न निविशते कतमच्च
नाहः । अपां योनिः प्रथमजा ऋतस्य क्व स्वज्जातः कुत आबभूवेति ।
यदुद्गाता साम्ना करोति दिवं तेनाप्याययति तत्र ह्यादित्यः शुक्रश्चरति ।
तदप्येतदृचोक्तम् । उच्चा पतन्तमरुणं सुपर्णमिति । यद् ब्रह्मर्चा काण्डैः
करोत्यपस्तेनाप्याययति चन्द्रमा ह्यप्सु चरति ।
तदप्येतदृचोक्तम् । चन्द्रमा अप्स्वन्तरिति । तासामोषधिवनस्पतयः
काण्डानि, ततो मूलकाण्डपर्णपुष्पफलप्ररोहरसगन्धैर्यज्ञो वर्त्ततेऽद्भिः कर्माणि
प्रवर्त्तन्तेऽद्भिः सोमोऽभिषूयते, तद् यद् ब्रह्माणं कर्मणि कर्मण्यामन्त्रयत्यपस्ते-
नानुजानात्येषो ह्यस्य भागस्तद्यथा भोक्ष्यमाणोऽप एव प्रथममाचामयेदप उप-
रिष्टादेवं यज्ञोऽद्भिरव प्रवर्त्ततेऽप्सु संस्थाप्यते तस्माद् ब्रह्मा पुरस्ताद्धोमसंस्थित-
होमैर्यज्ञो वर्त्ततेऽन्तरा हि पुरस्ताद्धोमसंस्थितहोमैर्यज्ञं परिगृह्णान्त्यन्तरा हि
भृग्वङ्गिरसः वेदानोदुह्य भृग्वङ्गिरवः सोमपानं मन्यन्ते सोमात्मको ह्ययं वेदः ।
तदप्येतदृचोक्तम् । सोमं मन्यते पपिवानिति ।
तद्यथेमां पृथिवीमुदीर्णां ज्योतिषा धूमायमानां वर्षा शमयत्येवम् ब्रह्मा
भृग्वङ्गिरोभिर्व्याहृतिभिर्यज्ञस्य विरिष्टं शमयत्यग्निरादित्याय शमयत्येतेऽङ्गिरस
एत इदं सर्वं समाप्नुवन्ति, वायुरापश्चन्द्रमा इत्येते भृगव एत इदं सर्वं समा-
प्याययन्त्येकमेव संस्थं भवतीति ब्राह्मणम् ॥ ९ ॥
१. अत्र "म इति" पू० सं० भ्रष्टः पाठः ॥ सम्पा० ॥