सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

पृष्ठ 119, कुल 600 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 119

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० ४ ॥ ८१
जो इसका मृत्यु में होता है [ अर्थात् क्रोध छोड़ने से वह मृत्यु को वश में करता
है ]-४ ॥ ३ ॥
भावार्थः-ब्रह्मचारी नित्य अग्निहोत्र, आचार्य्य सेवा, भिक्षा से निर्वाह, और सब
पर दया करने से संसार में ऐश्वर्य्यवान् होता है ॥ ३ ॥
कण्डिका ४ ॥
पञ्च ह वा एते ब्रह्मचारिण्यग्नयो धीयन्ते, द्वौ पृथग्घस्तयोर्मुखे हृदय उपस्थ
एव पञ्चमः । स यद्दक्षिणेन पाणिना स्त्रियन्न स्पृशति तेनाहरहर्याजिनां लोकमव-
रुन्धे, यत्सव्येन तेन प्रव्राजिनां, यन्मुखेन तेनाग्निप्रस्कन्दिनां, यद्धृदयेन तेन
शूराणां, यदुपस्थेन तेन गृहमेधिनां, तँश्चेत् स्त्रियं नराहरत्यनग्निरिव शिष्यते ।
स यदहरहराचार्य्याय कुलेऽनुतिष्ठते सोऽनुष्ठाय ब्रूयाद्धर्मंगुप्तो मा गोपायेति
॰धर्मो हैनँ गुप्तो गोपायति, १ तस्य ह प्रजाः श्वः श्वः श्रेयसी श्रेयसी ह भवति ।
धाय्यैव प्रतिधीयते, स्वर्गे लोके पितॄन्निदधाति, तान्तवं न वसीत, यस्तान्तवं
वस्ते क्षत्रं वर्द्धते न ब्रह्म तस्मात्तान्तवं न वसीत, ब्रह्म वर्द्धतां मा क्षत्रमिति, नोप-
य्र्यासीत यदुपर्य्यास्ते प्राणमेव तदात्मनोऽधरं कुरुते यद्वातो वहति, अध एवा-
सीत, अधः शयीत, अधस्तिष्ठेदधो व्रजेदेवं ह स्म वैतत् पूर्वे ब्राह्मणा ब्रह्मचर्य्यं-
श्वरन्ति तं ह स्म तत् पुत्रं भ्रातरं वोपतापिनमाहुस्त्नपयेतैनमित्यासमिद्धारात्
स्वरेष्यन्तोऽन्नमद्यादथाह जघेनमाहुः, स्नापयेतैनमित्यासमिद्धारान्नह्येतानि
व्रतानि भवन्ति, तं चेच्छयानमाचार्य्योऽभिवदेत्, स प्रतिसंहाय प्रतिशृणुयात्तं
चेच्छयानमुत्थाय तञ्चेदुत्थितमभिप्रक्रम्य तं चेदभिप्रक्रान्तमभिपलायमानमेवं ह
स्म वैतत् पूर्वे ब्राह्मणा ब्रह्मचर्य्यं चरन्ति, तेषां ह स्म वैषा पुण्या कीर्त्तिर्गच्छत्याह
वा अयं सोऽद्य गमिष्यतीति ॥ ४ ॥
कण्डिका ४ ॥ ब्रह्मचारी का अ ने पांच अग्नियों का
वशीकरण और दूसरा विनीत कर्त्तव्य ।
( पञ्च ह वै एते अग्नयः ब्रह्मचारिणि धीयन्ते, द्वौ पृथक्हस्तयोः-१, २,
मुखे-३, हृदये-४, उपस्थे एव पञ्चमः-५) यही पांच अग्नियां [ उत्तेजक
व्यवहार ] ब्रह्मचारी में घरे होते हैं, दो अलग अलग दोनों हाथों में-१, २, मुख में-३,
हृदय में-४, और उपस्थ में ही पांचवां है--५ । (सः यत् दक्षिणेन पाणिना स्त्रियं
न स्पृशति तेन याजिनां लोकम् अहरहः अवरुन्धे-१) वह जो दाहिने हाथ से स्त्री
को नहीं छूता, उससे वह सत्कर्मयों के लोक को दिन दिन पाता है-१ । (यत् सव्येन
तेन प्रव्राजिनाम्-२) वह जो बांये हाथ से [स्त्री को नहीं छूता], उससे वह संन्यासियों
के [लोक को दिन दिन पाता है]-२ । (यत् मुखेन तेन अग्निप्रस्कन्दिनाम्-३)
४-(धीयन्ते) ध्रियन्ते (याजिनाम्) यज देवपूजासंगतिकरणदानेषु-
णिनिः । सत्कर्मिणाम् (लोकम्) स्थानम् (प्रव्राजिनाम्) प्र+'व्रज गतो-णिनिः ।
१. पू० सं० 'गोपायेति' इति पाठः, स चाशुद्धः ॥ सम्पा० ॥
६