मनुस्मृति (कुल्लूकभट्ट टीका व हिन्दी अनुवाद सहित)
Manusmriti with Kulluka Bhatta Tika & Hindi Translation
महर्षि मनु द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत संस्थान · चौखम्बा संस्कृत संस्थान (उद्गम)
आठवां अध्याय । २६५
आठवां अध्याय । २६५
उसीके अनुसार अपराधी को दण्ड भी दुःखदायी करना
चाहिये ॥ २८४-२८६ ॥
अङ्गवपीडनायां च व्रणशोणितयोस्तथा ।
समुत्थानव्ययं दाप्यः सर्वदण्डमथापि वा ॥ २८७ ॥
द्रव्याणि हिंस्याद्यो यस्य ज्ञानतोऽज्ञानतोऽपि वा ।
स तस्योत्पादयेत्तुष्टिं राज्ञो दद्याच्च तत्समम् ॥ २८८ ॥
चर्मचार्मिकभाण्डेषु काष्ठलोष्ठमयेषु च ।
मूल्यात्पञ्चगुणो दण्डः पुष्पमूलफलेषु च ॥ २८६ ॥
यानस्य चैव यातुश्च यानस्वामिन एव च ।
दशातिवर्तनान्याहुः शेषे दण्डो विधीयते ॥ २६० ॥
छिन्नास्ये भग्नयुगे तिर्यक्प्रतिमुखागते ।
अक्षभङ्गे च यानस्य चक्रभङ्गे तथैव च ॥ २६१ ॥
छेदने चैव यन्त्राणां योक्त्ररश्म्योस्तथैव च ।
आक्रन्दे चाप्यपैहीति न दण्डं मनुरब्रवीत् ॥ २६२ ॥
हाथ, पैर आदि अङ्ग तोड़ने वा घायल करनेवाले से उसके
अच्छे होने के लिए खर्च दिलवावे अथवा सब प्रकार का दण्ड
देय । जो जानकर वा न जानकर किसी की कोई वस्तु बिगाड़े तो
उसको दाम वगैरह देकर खुश करे और राजा को उतनाही दण्ड
देय । चमड़ा, चाम के पात्र-मशक आदि, काठ और मिट्टी के
पात्र, फूल, मूल और फलों की हानि करने पर मूल्य से पाँच
गुना दण्ड करे । सवारी सारथि और सवारी के मालिक को
दश हालतों में छोड़कर बाक़ी में दण्ड दिया जाता है। नाथ टूटने,
जुवा टूटने, नीचे ऊंचे के कारण, टेढ़े वा अड़कर चलने, रथ
का धुरा टूटने, पहिया टूटने, रस्सी टूटने, गले की रस्सी टूटने,
लगाम टूटने और 'हटो-बचो' आदि कहने पर भी यदि किसी
२६६ मनुस्मृति ।
का नुक़सान होजाय तो मनुजी ने दण्ड नहीं कहा ॥ २८७-२६२ ॥
यत्रापवर्त्तते युग्यं वैगुण्यात्प्राजकस्य तु ।
तत्र स्वामी भवेद्दण्ड्यो हिंसायां द्विशतं दमम् ॥ २६३ ॥
प्राजकश्चेद्भवेदाप्तः प्राजको दण्डमर्हति ।
युग्यस्थाः प्राजकेऽनाप्ते सर्वेदण्ड्याः शतं शतम् ॥२६४॥
जहां सारथि के चतुर न होने से रथ इधर उधर चलता है उस
से नुक़सान होने पर स्वामी को दो सौ पण दण्ड होना चाहिए ।
और सारथि चतुर-होशियार हो तो उसीको दो सौ पण दण्ड
करे । सारथि कुशल न होने पर जो सवारी करते हैं वे सब सौ
सौ पण दण्ड क़ाबिल हैं ॥ २६३-२६४ ॥
स चेत्तु पथि संरुद्धः पशुभिर्वा रथेन वा ।
प्रमापयेत् प्राणभृतस्तत्र दण्डोऽविचारितः ॥ २६५ ॥
मनुष्यमारणे क्षिप्रं चौरवत्किल्बिषं भवेत् ।
प्राणभृत्सु महत्स्वर्धं गोगजोष्ट्रहयादिषु ॥ २६६ ॥
क्षुद्रकाणां पशूनां तु हिंसायां द्विशतो दमः ।
पञ्चाशत्तु भवेद्दण्डः शुभेषु मृगपक्षिषु ॥ २६७ ॥
गर्दभाजाविकानां तु दण्डः स्यात्पञ्चमाषिकः ।
माषकस्तु भवेद्दण्डः श्वसूकरनिपातने ॥ २६८ ॥
भार्या पुत्रश्च दासश्च प्रेष्यो भ्राता च सौदरः ।
प्राप्तापराधास्ताड्याः स्यू रज्ज्वा वेणुदलेन वा ॥२६६॥
पृष्ठतस्तु शरीरस्य नोत्तमाङ्गे कथञ्चन ।
अतोऽन्यथा तु प्रहरन्प्राप्तः स्याच्चोरकिल्विषम् ॥ ३०० ॥