सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

मनुस्मृति (कुल्लूकभट्ट टीका व हिन्दी अनुवाद सहित)

Manusmriti with Kulluka Bhatta Tika & Hindi Translation

महर्षि मनु द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत संस्थान · चौखम्बा संस्कृत संस्थान (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished649 पृष्ठ

सातवां अध्याय । २२७

सातवां अध्याय । २२७
पदार्थ हैं उनको वहां नियुक्त राजपुरुष ग्रहण करे । अर्थात् सब
वस्तुओं का संग्रह करके राजस्थान को पहुँचाया करे ॥ ११४-११८॥
दशी कुलं तु भुञ्जीत विंशी पञ्चकुलानि च ।
ग्रामं ग्रामशताध्यक्षः सहस्राधिपतिःपुरम् ॥ ११९ ॥
तेषां ग्राम्याणि कार्याणि पृथक्कार्याणि चैव हि ।
राज्ञोऽन्यः सचिवः स्निग्धस्तानि पश्येदतन्द्रितः॥१२०॥
नगरे नगरे चैकं कुर्यात्सर्वार्थचिन्तकम् ।
उच्चैः स्थानं घोररूपं नक्षत्राणामिव ग्रहम् ॥ १२१ ॥
स ताननुपरिक्रामेत्सर्वानैव सदा स्वयम् ।
तेषां वृत्तं परिणयेत्सम्यग्राष्ट्रेषु तच्चरैः ॥ १२२ ॥
राज्ञो हि रक्षाधिकृताः परस्वादायिनः शठाः ।
भृत्या भवन्ति प्रायेण तेभ्यो रक्षेदिमाः प्रजाः॥ १२३ ।
दश गाँव का अधिपति एक कुल-दो हल से जोतने योग्य
ज़मीन, अपने निर्वाह के लिए काम में लावे । बीस गाँव का पाँच
कुल, सौ गाँव का एक साधारण गाँव और हज़ार गाँव का मालिक
एक नगर को अपनी जीविका में भोगे । राजा के गाँवों के कार्य
और दूसरे कार्यों को भी, एक मन्त्री, जो सर्वप्रिय हो, वह निरालस
होकर देखे । प्रत्येक नगर में एक एक अध्यक्ष जो बड़े पद पर हो,
तेजस्वी हो, उसको क़ायम करे । वह सदा ग्रामाधिपतियों के कार्यों
को जाँचे और दूतों से उनके आचरणों को भी जान रखे । क्योंकि
रक्षाधिकारी राजपुरुष, प्रायः दूसरों के धन हरनेवाले, वञ्चक होते
हैं । राजा उनसे प्रजा की रक्षा करे ॥ ११९-१२३ ॥
ये कार्यिकेभ्योऽर्थमेव गृह्णीयुः पापचेतसः ।
तेषां सर्वस्वमादाय राजा कुर्यात्प्रवासनम् ॥ १२४ ॥

२२८ : मनुस्मृति ।
राजा कर्मसु युक्तानां स्त्रीणां प्रेष्यजनस्य च ।
प्रत्यहं कल्पयेद्वृत्तिं स्थानकर्मानुरूपतः ॥ १२५ ॥
पणो देयोऽवकृष्टस्य षडुत्कृष्टस्य वेतनम् ।
षाण्मासिकस्तथाच्छादो धान्यद्रोणस्तु मासिकः १२६॥
और जो पापी पुरुष, रिश्वत आदि ही लिया करते हैं उनको,
सब कुछ छीनकर, राजा देश से निकाल देवे। कार्यों में लगे स्त्री
और पुरुषों को उनके कर्म के अनुसार सदा वृत्ति नियत करे अर्थात्
कभी तनख़्वाह बढ़ावे कभी घटावे। निकृष्ट नौकर को एक पण देवे
और छ महीने में दो कपड़े और एक महीने में द्रोण भर अन्न देवे।
उत्तम कार्यवालों को छ गुना देवे । मध्यम नौकर को मध्यम श्रेणी
का सब पदार्थ देवे ॥ १२४-१२६ ॥
क्रयविक्रयमध्वानं भक्तं च सपरिव्ययम् ।
योगक्षेमं च संप्रेक्ष्य वणिजो दापयेत्करान् ॥ १२७ ॥
यथा फलेन युज्येत राजा कर्ता च कर्मणाम् ।
तथावेक्ष्य नृपो राष्ट्रे कल्पयेत्सततं करान् ॥ १२८ ॥
यथाल्पल्पमदन्त्याद्यं वार्योकोवत्सषट्पदाः ।
तथाल्याल्पो ग्रहीतव्यो राष्ट्राद्राज्ञाब्दिकः करः॥१२६॥
पञ्चाशद्भाग आदेयो राजा पशुहिरण्ययोः ।
धान्यानामष्टमो भागः षष्ठो द्वादश एव वा ॥ १३०॥
आददीताथ षड्भागं द्रुमांसमधुसर्पिषाम् ।
गन्धौषधिरसानां च पुष्पमूलफलस्य च ॥ १३१ ॥
पत्रशाकतृणानां च चर्मणो वै दलस्य च ।
मृन्मयानां च भाण्डानां सर्वस्याश्ममयस्य च ॥ १३२॥