मनुस्मृति (कुल्लूकभट्ट टीका व हिन्दी अनुवाद सहित)

मनुस्मृति के विषयों का संकलन॑ ।
१ । आचारकाण्ड-
आरम्भ=मनु १-४ श्लोक, १ अ० ।
स्थूल और सूक्ष्मसृष्टि=आसीत् ५-५७ श्लो०, १ अ० ।
६१-८४ श्लो०, १ अ० । ८७ श्लो० १ अ० ।
शास्त्र का प्रचार=इदं ५८-६० श्लो० १ अ० । ११६
श्लो० १ अ० ।
शास्त्रकी प्रशंसा=तस्य १०२-११० श्लो० १ अ० ।
( आचार माहात्म्य )
शास्त्र के विषय । सूची=जगतः १११-११८ श्लो० १ अ० ।
शास्त्र के अधिकारी=निषेक १६ श्लो० २ अ० ।
अप्रामाणिक शास्त्र=या ६५-६६ श्लो० १२ अ० ।
धर्मपीठिका=विद्वद्भिः १-५ श्लो० २ अ० ।
धर्म=वेदो ६-१५ श्लो० २ अ० । ( धर्म में प्रमाण )
१७०-१७६ श्लो० ४ अ० । २३८-२४३ श्लो०
४ अ० । १५-१७ श्लो० ८ अ० । ( वृषलशब्द
की निरुक्ति ) ८५-८६ श्लो० १ अ० । ६१-६३
श्लो० ६ अ० । ( धर्म के दश लक्षण ) ६३ श्लो०
१० अ० । ( साधारण धर्म ) ६३ श्लो० १० अ० ।
१ स्मृतियों में गृह्यकर्म का उद्देश्यमात्र होता है, यदि उनका अनुष्ठान
जानना हो तो अपने शाखासूत्र को देखना चाहिये । जैसा कि मनु का सूत्र कृष्ण-
यजुर्वेदीय-मैत्रायणी शाखा का मानवगृह्यसूत्र है ।

१३० मनुस्मृति ।
धार्मिक सभा=नैश्रेयस १०७-११७ श्लो० १२ अ० ।
१०५-१०६ श्लो० १२ अ० । (धर्मशास्त्री होने
की योग्यता)
आचार=श्रुति १५५-१५८ श्लो० ४ अ० । (धर्ममूल)
यज्ञिय देश=सरस्वती १७-२५ श्लो० २ अ०। (देशविभाग)
अपवित्र देश=शनकैः ४३-४४ श्लो० १० अ० ।
ब्राह्मणजाति=ऊर्ध्वं ९२-१०१ श्लो० १ अ० ।
ब्राह्मण के कर्म=अध्यापन ८८ श्लो० १ अ० । ७४-७६
श्लो० १० अ० ।
ब्राह्मण का महत्त्व=ब्राह्मस्य १५०-१५६ श्लो० २ अ० ।
(दृष्टान्त) १८३-१८६ श्लो० ३ अ०। ३१३-३२१
श्लो० ९ अ० । (दृष्टान्तगर्भ उक्ति) ३५ श्लो०
११ अ० । ३ श्लो० १० अ० ।
ब्राह्मण के धर्म=संमानात् १६२-१६३ श्लो० २ अ०। १६७
श्लो० २ अ० । १-१७ श्लो० ४ अ० । ३३-३६
श्लो० ४ अ० । ८०-८१ श्लो० ४ अ० । (शूद्र
को उपदेश का निषेध) ८४-९१ श्लो० ४ अ०।
११०-१११ श्लो० ४ अ० । ११७ श्लो० ४ अ० ।
१८६-१८७ श्लो० ४ अ० । (प्रतिग्रह का निषेध)
२०५-२०६ श्लो० ४ अ० । (भोजन का निषेध)
२४७-२५२ श्लो० ४ अ० । १०६-११४ श्लो०
१० अ० । २४-२५ श्लो० ११ अ० । (यज्ञ के
लिये धन मांगकर उसका शेष रखने से ब्राह्मण
काक होता है) ३८-४३ श्लो० ११ अ० ।
ब्राह्मण के आपद्धर्म=नाद्याद् २२३ श्लो० ४ अ०। ८१-६३

[Page Header]
विषयों का संकलन । १३१

श्लो० १० अ० । १०१-१०४ श्लो० १० अ० ।
( अजीगर्त, वामदेव, भरद्वाज, और विश्वामित्र का
दृष्टान्त ) १६-१७ श्लो० ११ अ० ।
ब्राह्मण के भक्ष्याभक्ष्य=मत्त २०७-२२२ श्लो० ४ अ० ।
६६ श्लो० ११ अ० ।
अयोग्य ब्राह्मण=न तिष्ठति १०३ श्लो० २ अ० । ११८ श्लो०
२ अ० । १६८ श्लो० २ अ० । ३६-३७ श्लो०
११ अ० ।
मूर्ख ब्राह्मण=यथा १५७-१५८ श्लो० २ अ० । १३२-१३३
श्लो० ३ अ० । १८८-१६१ श्लो० ४ अ० ।
क्षत्रियजाति=प्रजानां ८६ श्लो० १ अ० । ७७ श्लो० १० अ० ।
७९-८० श्लो० १० अ० । ११७ श्लो० १० अ० ।
वश्यजाति=पशूनां ६० श्लो० १ अ० । ३२६-३३३ श्लो०
६ अ० । ७८ श्लो० १० अ० । ६८ श्लो० १० अ० ।
शूद्रजाति=एकमेव ६१ श्लो० १ अ० । १३६-१४० श्लो०
५ अ० । ३३४-३३५ श्लो० ६ अ० । ६६-१००
श्लो० १० अ० । १२१-१३१ श्लो० १० अ० ।
२५३-२५६ श्लो० ४ अ० ।
ब्रह्मचारी=उप ६६ श्लो० २ अ० । १०६-११६ श्लो० २
अ० । ( योग्य को पढ़ाना ) १४०-१४४ श्लो०
२ अ० । ( आचार्य आदि नाम ) १४७-१४६
श्लो० २ अ० ।
ब्रह्मचारी के धर्म=अध्येष्य ७०-८७ श्लो० २ अ० । ( गायत्री
के बिना ब्राह्मण क्षत्रिय वैश्यों की निन्दा ) १०१-
१०८ श्लो० २ अ० । १५६-१६१ श्लो० २ अ० ।

१३२ मनुस्मृति ।
१६४-१६६ श्लो० २ अ० । १६६-२२३ श्लो० २
अ० । १-३ श्लो० ३ अ० । ६५-१२७ श्लो०
४ अ० । ८८ श्लो० ५ अ० । १५६ श्लो० ५ अ० ।
गृहस्थ=यथा ७७-८० श्लो० ३ अ० । ८७-६० श्लो०
६ अ० । ६३-६६ श्लो० ३ अ० । १-२ श्लो०
१० अ० । ११५-११६ श्लो० १० अ० । २८-३०
श्लो० ११ अ० ।
वर्णधर्म ( संस्कार ) =वैदिकैः २६-६८ श्लो० २ अ० ।
आह्निक ( दिनचर्या ) =वैवाहिके ६७-७६ श्लो० ३ अ० ।
८१-१२१ श्लो० ३ अ० । ४५-५२ श्लो० ४ अ० ।
६२-६४ श्लो० ४ अ० । २०१-२०३ श्लो०
४ अ० । १३२-१३६ श्लो० ५ अ० ।
स्नातक और गृहस्थ के धर्म=धर्मार्था २२४-२४० श्लो० २
अ० । ४५-५० श्लो० ३ अ० । १८-३२ श्लो० ४
अ० । ३७-४४ श्लो० ४ अ० । ५३-७६ श्लो०
४ अ० । ८२-८३ श्लो० ४ अ० । १२८-१५३
श्लो० ४ अ० । १५६-१६६ श्लो० ४ अ० । १७५-
१८५ श्लो० ४ अ० । १६२-२०४ श्लो० ४ अ० ।
२२४-२३७ श्लो० ४ अ० । २४४-२४६ श्लो० ४
अ० । २५७-२६० श्लो० ४ अ० । ६-१० श्लो०
११ अ० ।
सन्मान=लौकिकं ११७ श्लो० २ अ० । ११६-१३६ श्लो०
२ अ० । १४५-१४६ श्लो० २ अ० । १५४ श्लो०
४ अ० ।
आपत्काल=शस्त्रं ३४८-३५१ श्लो० ८ अ० । ३१-३४ श्लो०

विषयों का संकलन । १३३
११ अ० । ( खुशामद से आपद् को दूर करना
ब्राह्मण के लिये मना है )
विवाह = चतुर्णां २०-२१ श्लो० ३ अ० । २२-४४ श्लो०
३ अ० । ५१-५४ श्लो० ३ अ० । ४७ श्लो० ६ अ० ।
वर के धर्म = गुरुणा ४-१६ श्लो० ३ अ० ।
कन्या के धर्म = त्रीणि ६०-६२ श्लो० ६ अ० ।
विवाह के नियम = दारा १७१-१७२ श्लो० ३ अ० ।
१६७-१६६ श्लो० ५ अ० । २०४-२०५ श्लो०
८ अ० । २२४-२२७ श्लो० ८ अ० । ( वेदमन्त्र
से कन्याही की विवाहविधि है-अकन्या की नहीं )
६६-७३ श्लो० ६ अ० । ८८-८६ श्लो० ६ अ० ।
६३-१०० श्लो० ६ अ० । ८०-८३ श्लो० ६ अ० ।
१७५-१७६ श्लो० ६ अ० । ५ श्लो० ११ अ० ।
पुत्रिकाकरण = अपुत्रो १२७-१२६ श्लो० ६ अ० । ( दक्षका
दृष्टान्त ) १३६-१४० श्लो० ६ अ० ।
स्त्री = पितृभिः ५५-६२ श्लो० ३ अ० । १-२५ श्लो० ६ अ० ।
( वसिष्ठ, अक्षमाला का और मन्दपाल, शारङ्गी
का दृष्टान्त ) २६-४६ श्लो० ६ अ० । ४८-५६
श्लो० ६ अ० । ( बीज और योनि ) ७४-७६
श्लो० ६ अ० । १७७-१७८ श्लो० ११ अ० ।
स्त्री के धर्म = बालया १४६-१५८ श्लो० ५ अ० ।
१६०-१६६ श्लो० ५ अ० । ८४-८७ श्लो० ६ अ० ।
स्त्री पुरुष के धर्म = अन्यो १०१-१०२ श्लो० ६ अ० ।
स्त्री का नियोग = भ्रातुः ५७-६८ श्लो० ६ अ० । ( ब्राह्मण
क्षत्रिय वैश्यों में नियोग का निषेध )

१३४ मनुस्मृति।
पुत्र=पुत्रेण १३७-१३८ श्लो० ९ अ० । १८२-१८३ श्लो०
९ अ० । १५८-१८१ श्लो० ९ अ० ।
जाति और जीवन=ब्राह्मणः ४-६२ श्लो० १० अ० ।
६४-७३ श्लो० १० अ० । (बीज और क्षेत्र)
श्राद्ध=पितृयज्ञं १२२-२८६ श्लो० ३ अ० ।
द्विजातियों के भक्ष्याभक्ष्य=श्रुत्वैता १-२५ श्लो० ५ अ०
(अगस्त्य का दृष्टान्त)
मांस का निषेध=एतदुक्तं २६-५६ श्लो० ५ अ० ।
पदार्थों की शुद्धि=तैजसानां ११०-१३१ श्लो० ५ अ० ।
धर्मभिक्षुक=सांतानिकं १-४ श्लो० ११ अ० । ११-१६
श्लो० ११ अ० । १८-२३ श्लो० ११ अ० ।
२। व्यवहारकाण्ड-
राजा का महत्त्व=राज १-१३ श्लो० ७ अ०। ३०१-३०२
श्लो० ९ अ० ।
राजा के धर्म=तस्या २६-४० श्लो० ७ अ० । ४१-४२ श्लो०
७ अ० । (राजाओं के दृष्टान्त) ४३-५३ श्लो०
७ अ० । ७७-८६ श्लो० ७ अ० । ९६-११२ श्लो०
७ अ० । १४५-१६६ श्लो० ७ अ० । २१२-२२६
श्लो० ७ अ० । १७२-१७५ श्लो० ८ अ० । ३६५
श्लो० ८ अ० । ३०० श्लो० ९ अ० । ३०३-३१२
श्लो० ९ अ० । ३२२-३२५ श्लो० ९ अ० ।
राज्यप्रबन्ध=मौलान् ५४-७६ श्लो० ७ अ० । १४१-१४४
श्लो० ७ अ० । ११३-१२६ श्लो० ७ अ० ।
२७-४१ श्लो० ८ अ० । ३८६-३८७ श्लो० ८ अ०।
२६४-२६९ श्लो० ९ अ० ।

[Header] विषयों का संकलन । १३५
राज्यकर=क्रय १२७-१४० श्लो० ७ अ० । ३६४ श्लो०
८ अ० । ४०४-४०६ श्लो० ८ अ० । ११८-१२०
श्लो० १० अ० ।
संग्राम=समो ८७-६८ श्लो० ७ अ० । १७०-२११ श्लो० ७ अ०।
ऋण=व्यवहारान् १-१४ श्लो० ८ अ० । ( व्यवहार के १८
स्थान ) १८-२६ श्लो० ८ अ० । ४२-११२ श्लो०
८ अ० । ( राजा पैजवन के पास वसिष्ठ का शपथ )
११३-१२३ श्लो० ७ अ० । ( वत्स का शपथ )
१४०-१७१ श्लो० ८ अ० । १७६-१७८ श्लो० ८ अ० ।
निक्षेप=कुलजे १७६-१८६ श्लो० ८ अ० ।
परधनविक्रय=विक्रीणीते १६७-२०३ श्लो० ८ अ० ।
संभूयकर्मकारी (साझेदार)=ऋत्विक २०६-२१३ श्लो० ८ अ० ।
वेतन=दत्तस्यै २१४-२१७ श्लो० ८ अ० ।
मर्यादाभेदन=एष २१८-२२१ श्लो० ८ अ० ।
क्रीतपरावर्तन=क्रीत्वा २२२-२२३ श्लो० ८ अ० । २२८
श्लो० ८ अ० ।
पशुस्वामिपाल=पशुषु २२६-२४४ श्लो० ८ अ० ।
सीमा ( हद ) = सीमा २४५-२६५ श्लो० ८ अ० ।
वाक्पारुष्य (कठोर वचन)=एषो २६६-२७७ श्लो० ८ अ० ।
दण्डपारुष्य ( प्रहार ) = एष २७८-३०० श्लो० ८ अ० ।
चौर्य ( चोरी ) = एषो ३०१-३३१ श्लो० ८ अ० । ३३३-
३४७ श्लो० ८ अ० । ( अपराधी पिता आचार्य
आदि भी दण्ड्य कहे हैं )
साहस ( डकैती आदि ) = स्यात् ३३२ श्लो० ८ अ० ।
व्यभिचार=पर ३५२-३८५ श्लो० ८ अ० ।

१३६ मनुस्मृति ।
द्यूत ( जुआ )=अथ २२०-२२८ श्लो० ८ अ० ।
दण्ड का महत्त्व और विधान=ब्रह्म १४-२५ श्लो० ७ अ०।
१२४-१३६ श्लो० ८ अ० । ३८८-३६३ श्लो०-
८ अ० । ३६६-४०३ श्लो० ८ अ० । ४१०-४२०
श्लो० ८ अ० । २२६-२६३ श्लो० ९ अ० । ६६
श्लो० १० अ० ।
भ्रातृभाग=एष १०३-११७ श्लो० ९ अ० । ११९-१२६
श्लो० ९ अ० । २०४-२१६ श्लो० ९ अ० ।
२१८-२१६ श्लो० ९ अ० ।
पुत्रभाग=पुत्रिकायां १३४-१३६ श्लो० ९ अ० । १४१-१४२
श्लो० ९ अ० । १४५-१४७ श्लो० ९ अ० । १८४
श्लो० ९ अ० ।
एकयोनिजपुत्रभाग=एतद्विधानं १४८-१५७ श्लो० ९ अ० ।
भगिनीभाग=स्वेभ्यो ११८ श्लो० ९ अ० ।
निरंश=अनियुक्ता १४३-१४४ श्लो० ९ अ० । २०१-२०३
श्लो० ९ अ० ।
अपुत्रधनभाग=यथैवात्मा १३०-१३३ श्लो० ९ अ० ।
१८५-१६१ श्लो० ९ अ० । २१७ श्लो० ९ अ० ।
स्त्रीधनभाग=जनन्यां १६२-२०० श्लो० ९ अ० ।
३ । प्रायश्चित्तकाण्ड-
प्रेतशुद्धि=प्रेत ५७-६० श्लो० ५ अ० । ६४-७३श्लो० ५ अ० ।
वैदेशिक प्रेतशुद्धि=संनिधा ७४-७८ श्लो० ५ अ० ।
जन्मशुद्धि=यथेदं ६१-६३ श्लो० ५ अ० ।
जन्म-मरणशुद्धि=अन्तः ७९ श्लो० ५ अ० ।
आचार्यादिमरणशुद्धि=त्रिरात्र ८०-८२ श्लो० ५ अ० ।

विषयों का संकलन । १३७
शुद्धिदिन=शुद्धयेत् ८३ श्लो० ५ अ० । ( वर्तमानकाल में
वर्णानुसार शुद्धि की व्यवस्था न रहने से दूसरी
जाति में घुसने के लिये बड़ी सुविधा हुई )
शुद्धिविशेष=न ८४-८८ श्लो० ५ अ० । ६१ श्लो० ५अ०।
प्रेतक्रियानिषेध=वृथा ८९-९० श्लो० ५ अ० ।
शवनिर्हरणद्वार=दक्षिणेन ९२ श्लो० ५ अ० ।
सद्यः शौच=न ९३-९६ श्लो० ५ अ० ।
असपिण्ड-प्रेतशुद्धि=एतद्भो १००-१०४ श्लो० ५ अ० ।
शुद्धि-हेतु=ज्ञानं १०५ श्लो० ५अ०। १०७-१०९ श्लो० ५अ०।
अर्थशौच=सर्वेषा १०६ श्लो० ५.अ० ।
नानाविधशौच=१४१-१४५ श्लो० ५ अ० ।
प्रायश्चित्त=अकुर्वन् ४४-४७ श्लो० ११ अ० ।
महापातकादि=ब्रह्म ५५-७२ श्लो० ११ अ० ।
महापातकादिप्रायश्चित्त=ब्रह्महा ७३-१३१ श्लो० ११अ०।
नानाविधहिंसाप्रायश्चित्त=मार्जारं १३२-१४६श्लो०११अ०
अभक्ष्यभक्षणप्रायश्चित्त=अज्ञानाद् १४७-१६२श्लो०११अ०
नानाविधस्तेयप्रायश्चित्त=धान्यान्नं १६३-१७०श्लो०११अ०
अगम्यागमनप्रायश्चित्त=गुरु १७१-१७६श्लो० ११ अ० ।
१७६-१८० श्लो० ११ अ० ।
संसर्गप्रायश्चित्त=संवत्सरेण १८१-१८६ श्लो० ११अ० ।
ग्राह्याग्राह्यव्यवस्था=एन १९०-१९१ श्लो० ११ अ० ।
नानाविधप्रायश्चित्त=येषां १९२-२०६ श्लो० ११ अ० ।
प्रायश्चित्तकल्पना=अनुक्त २१० श्लो० ११ अ० ।
देवब्राह्मणस्वहरणप्रायश्चित्त=देवस्वं २६-२७श्लो०११अ०।
गुप्तप्रायश्चित्त=अतः २४८-२६६ श्लो० ११ अ० ।

१३८ मनुस्मृति ।
प्राजापत्यादिव्रत=यै २११-२२७ श्लो० ११ अ० ।
पश्चात्ताप और तप=ख्यापनेना २२८-२४७ श्लो० ११ अ०।
( प्रजापति का दृष्टान्त )
पापचिह्न=इह ४८-५३ श्लो० ११ अ० । १-६ श्लो०
१२ अ० । ५२-८१ श्लो० १२ अ० ।
वानप्रस्थ=एवं १-३२ श्लो० ६ अ० ।
संन्यास=चतुर्थ ३३-८६ श्लो० ६ अ० । ६४-६७ श्लो०
६ अ० । ८८-१०० श्लो० २ अ० । १०-५१ श्लो०
१२ अ० । ८२-६४ श्लो० १२ अ० । ६७-१०४
श्लो० १२ अ० । ११६-१२६ श्लो० १२ अ० ।
मनुस्मृति के श्लोकों की संख्या—
१=११६
२=२४६
३=२८६
४=२६०
५=१६६
६= ९७
७=२२६
८=४२०
९=३३६
१०=१३१
११=२६६
१२=१२६
पूर्णसंख्या=२६८५