मनुस्मृति (कुल्लूकभट्ट टीका व हिन्दी अनुवाद सहित)
Manusmriti with Kulluka Bhatta Tika & Hindi Translation
महर्षि मनु द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत संस्थान · चौखम्बा संस्कृत संस्थान (उद्गम)
छठवां अध्याय । १६१
छठवां अध्याय । १६१
वसेत चर्म चीरं वा सायं स्नायात्प्रगे तथा ।
जटाश्च बिभ्रियान्नित्यं श्मश्रुलोमनखानि च ॥ ६ ॥
यद्भक्ष्यं स्यात्ततो दद्याद्बलिं भिक्षां च शक्तितः ।
अम्मूलफलभिक्षाभिरर्चयेदाश्रमागतान् ॥ ७ ॥
मृगचर्म या वल्कल धारण करे और प्रातःकाल-सायंकाल
दोनों समय स्नान करे। जटा, दाढ़ी मूंछ, लोम और नख का
सदा धारण करे। अपने भोजनार्थ जो कुछ हो उसमें से बलि और
भिक्षा देवे और आश्रम में आए मनुष्यों का जल, कन्द, फल और
भिक्षा से सत्कार करे ॥ ६-७ ॥
स्वाध्याये नित्ययुक्तः स्याद्दान्तो मैत्रः समाहितः ।
दाता नित्यमनादाता सर्वभूतानुकम्पकः ॥ ८ ॥
वैतानिकं च जुहुयादग्निहोत्रं यथाविधि ।
दर्शमस्कन्दयन्पर्व पौर्णमासं च योगतः ॥ ९ ॥
ऋक्षेष्ट्याग्रायणं चैव चातुर्मास्यानि चाहरेत् ।
उत्तरायणं च क्रमशॊ दक्षस्यायनमेव च ॥ १० ॥
वासन्तशारदैर्मेध्यैर्मुन्न्यन्नैः स्वयमाहृतैः ।
पुरोडाशांश्चरूंश्चैव विधिवन्निर्वपेत्पृथक् ॥ ११ ॥
देवताभ्यस्तु तद्हुत्वा वन्यं मेध्यतरं हविः ।
शेषमात्मनि युञ्जीत लवणं च स्वयंकृतम् ॥ १२ ॥
स्थलजौदकशाकानि पुष्पमूलफलानि च ।
मेध्यवृक्षोद्भवान्यद्यात्स्नेहांश्च फलसम्भवान् ॥ १३ ॥
वर्जयेन्मधुमांसं च भौमानि कवकानि च ।
१६२ मनुस्मृति ।
भूस्तृणं शिग्रुकं चैव श्लेष्मान्तकफलानि च ॥ १४ ॥
सदा वेदपाठ में लगा रहे, इन्द्रियाँ वश में रक्खे, सब से मित्रता
रक्खे, मनको स्थिर रक्खे, सदा दान देवे, किसीका दान न लेवे
और सब प्राणियों पर दयादृष्टि रक्खे । वैतानिक अग्निहोत्र सदा
करे, और अमावस—पूर्णिमा को इष्टि भी किया करे । नक्षत्रयाग,
चातुर्मास्य, उत्तरायण और दक्षिणायन याग को क्रम से करे । व-
सन्त और शरद् ऋतु के मुनि अन्नों को खुद लाकर, विधि से चरु
और पुरोडाश बनाकर याग करे । इस पवित्र हवि से देव होम
करके, बाक़ी खुद खा लेवै । भूमि और जल में पैदा होनेवाले शाक,
पवित्र वृक्षों के फूल, फल, कंद और फलों से निकला तेल आदि
खाना । मद्य, मांस, कुकुरमुत्ता, सहँजन, लहसोड़ा वगैरह
न खाना ॥ ८-१४ ॥
त्यजेदाश्वयुजे मासि मुन्यन्नं पूर्वसंचितम् ।
जीर्णानि चैव वासांसि शाकमूलफलानि च ॥ १५ ॥
कुआर के महीना में, पहले इकट्ठा किया हुआ मुनि अन्न को
अलग कर दे, नया संग्रह करले और पुराने कपड़े, शाक, कन्द, फल
को भी अलग करदेवे ॥ १५ ॥
न फालकृष्टमश्नीयादुत्सृष्टमपि केनचित् ।
न ग्रामजातान्यार्त्तोऽपि मूलानि च फलानि च ॥ १६ ॥
अग्निपक्काशनो वा स्यात्कालपक्वभुगेव वा ।
अश्मकुट्टो भवेद्वापि दन्तोलूखलिकोऽपि वा ॥ १७ ॥
सद्यःप्रक्षालको वा स्यान्माससंचयिकोऽपि वा ।
षण्मासनिचयो वा स्यात्समानिचय एव वा ॥ १८ ॥
नक्तं चान्नं समश्नीयाद्दिवा वाहृत्य शक्तितः ।
चतुर्थकालिको वा स्यात्स्याद्वाप्यष्टमकालिकः ॥ १९ ॥