मनुस्मृति (कुल्लूकभट्ट टीका व हिन्दी अनुवाद सहित)
Manusmriti with Kulluka Bhatta Tika & Hindi Translation
महर्षि मनु द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत संस्थान · चौखम्बा संस्कृत संस्थान (उद्गम)
आठवां अध्याय । २६१
आठवां अध्याय । २६१
क्षेत्रकूपतडागानामारामस्य गृहस्य च ।
सामन्तप्रत्ययो ज्ञेयः सीमासेतुविनिर्णयः ॥ २६२ ॥
खेत, कुआं, तालाब, बगीचा और घरों की सीमा का निर्णय
आसपास के गवाहों से करना चाहिए ॥ २६२ ॥
सामन्ताश्चेन्मृषा ब्रूयुः सेतौ विवदतां नृणाम् ।
सर्वे पृथक् पृथग्दण्ड्याः राज्ञा मध्यमसाहसम्॥ २६३॥
गृहं तडागमारामं क्षेत्रं वा भीषया हरन् ।
शतानि पञ्च दण्ड्यः स्यादज्ञानाद् द्विशतो दमः॥२६४॥
सीमायामविषह्यायां स्वयं राजैव धर्मवित् ।
प्रविशेद्भूमिमेतेषामुपकारादिति स्थितिः ॥ २६५ ॥
एषोऽखिलेनाभिहितो धर्मः सीमाविनिर्णये ।
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि वाक्पारुष्यविनिर्णयम् ॥ २६६ ॥
यदि सीमाके झगड़े में पास के सामन्त झूठ बोलें तो हर एक
को पांच पांच सौ पण दण्ड करे । घर, तालाब, बगीचा वा खेत
को डर दिखा कर कोई छीनले तो पांचसौ पण उसपर दण्ड करे
और अजान में ले तो दोसौ पण दण्ड करे । सीमा के निर्णय का
कोई भी ठीक सबूत न मिले तो धर्मज्ञ राजा स्वयं सीमा को बांध
दे यही मर्यादा है इस भांति सब सीमा निर्णय का विषय कहा
गया है, अब कठोर वचन का निर्णय कहा जायगा ॥ २६३-२६६ ॥
शतं ब्राह्मणमाक्रुश्य क्षत्रियोदण्डमर्हति ।
वैश्योऽप्यर्धशतं द्वे वा शूद्रस्तु वधमर्हति ॥ २६७ ॥
पञ्चाशद् ब्राह्मणो दण्ड्यः क्षत्रियस्याभिशंसने ।
वैश्ये स्यादर्धपञ्चाशच्छूद्रे द्वादशको दमः ॥ २६८ ॥
२६२ मनुस्मृति।
समवर्णो द्विजातीनां द्वादशैव व्यतिक्रमे ।
वादेष्ववचनीयेषु तदेव द्विगुणं भवेत् ॥ २६६ ॥
एकजातिर्द्विजातींस्तु वाचा दारुणया क्षिपन् ।
जिह्वायाः प्राप्नुयाच्छेदं जघन्यप्रभवो हि सः॥ २७० ॥
कठोर वचन-गाली आदि का निर्णय ।
ब्राह्मण को क्षत्रिय गाली दे तो सौ पण दण्ड करे, वैश्य को
डेढ़ सौ या दो सौ पण दण्ड करे । शूद्र को तो पीटनाही योग्य
है। क्षत्रिय को गाली ब्राह्मण दे तो पचास पण, वैश्य को दे तो
पचीस और शूद्र को गाली दे तो बारह पण दण्ड करे । द्विजाति
अपने समान वर्ण को गाली दे तो बारह पण और गंदी गाली दे
तो इसका दूना दण्ड करे। कोई शूद्र, द्विजाति का कठोर वाणी
से अपमान करे तो उसकी जीभ काट ले । क्योंकि शूद्र पैर से
पैदा हुआ है ॥ २६७-२७० ॥
नामजातिग्रहं त्वेषामभिद्रोहेण कुर्वतः।
निक्षेप्योऽयोमयः शङ्कुर्ज्वलन्नास्येदशाङ्गुलः॥२७१॥
धर्मोपदेशं दर्पेण विप्राणामस्य कुर्वतः।
तप्तमासेचयेत्तैलं वक्त्रे श्रोत्रे च पार्थिवः ॥ २७२ ॥
श्रुतं देशं च, जातिं च, कर्म शारीरमेव च ।
वितथेन ब्रुवन्दप्यादाप्यः स्याद् द्विशतं दमम् ॥ २७३ ॥
काणं वाप्यथवा खञ्जमन्यं वापि तथाविधम्।
तथ्येनापि ब्रुवन् दाप्यो दण्डं कार्षापणावरम् ॥ २७४ ॥
मातरं पितरं जायां भ्रातरं तनयं गुरुम् ।
आक्षारयञ्छतं दाप्यः पन्थानं चाददद्गुरोः॥ २७५ ॥