Skip to content
SarvaKosh
Back to the archive

छान्दोग्योपनिषद् (शाङ्करभाष्य सहित)

Chandogya Upanishad with Shankara Bhashya

by आदि शङ्कराचार्य

Source: Gita Press Gorakhpur · Gita Press, Gorakhpur (origin)

Report a copyright issue

DevanagariSanskritpublished978 pages

About this granth

The Chandogya Upanishad (छान्दोग्योपनिषद्) is an ancient and extensive Upanishad of the Samaveda. The preface to this Gita Press edition places it within the Talavakara Brahmana of the Samaveda, the same branch as the Kena Upanishad, which is why the two share a peace invocation. Its eight chapters set out spiritual knowledge together with the meditations and rites connected with it.

Famous passages include the meditation on Om as the udgitha, the Shandilya vidya, the stories of Satyakama Jabala and Raikva, the doctrine of the five fires, Uddalaka Aruni's teaching 'tat tvam asi' to his son Shvetaketu, the dialogue of Sanatkumara and Narada on the infinite (bhuma), the meditation on the small space in the heart, and the tale of Indra and Virochana learning about the Self from Prajapati. Many of the Brahma Sutras rest on these passages.

This is volume three of the Gita Press, Gorakhpur Upanishad-bhashya series (book code 582), giving the text, Shankara's commentary and a Hindi translation of both. Its imprint records 32,000 copies printed between Samvat 1993 and 2050 and an eighth edition of 5,000 in Samvat 2052. It has 978 pages.

Page 945Permalink

खण्ड १४] शाङ्करभाष्यार्थ ९४१


शाङ्करभाष्यम्भाष्यार्थ
ब्रह्मेत्यवगन्तव्यम् । तच्चात्मा ब्रह्मामृतममरणधर्मा ।ही ब्रह्म है—ऐसा जानना चाहिये। वह आत्मरूप ब्रह्म अमृत—अमरणधर्मा है।
अत ऊर्ध्वं मन्त्रः। प्रजापतिश्चतुर्मुखस्तस्य सभां वेश्म प्रभुविमितं वेश्म प्रपद्ये गच्छेयम् । किञ्च यशोऽहं यशो नामात्माऽहं भवामि ब्राह्मणानाम् । ब्राह्मणा एव हि विशेषतस्तमुपासते ततस्तेषां यशो भवामि । तथा राज्ञां विशां च । तेऽप्यधिकृता एवेति तेषामप्यात्मा भवामि । तद्यशोऽहमनुप्रापत्स्येऽनुप्राप्तुमिच्छामि । स हाहं यशसामात्मनां देहेन्द्रियमनोबुद्धिलक्षणानामात्मा ।इसके आगे मन्त्र है—प्रजापति चतुर्मुख ब्रह्माका नाम है, उनकी सभा अर्थात् प्रभुविमितनामक गृहको मैं प्राप्त होऊँ--जाऊँ। मैं ब्राह्मणोंका यश-यशसंज्ञक आत्मा होऊँ क्योंकि ब्राह्मण ही विशेषरूपसे उसकी उपासना करते हैं; अतः मैं उनका यश होऊँ। इसी प्रकार मैं क्षत्रिय और वैश्योंका भी यश होऊँ। वे भी अधिकारी ही हैं, अतः मैं उनका भी आत्मा होऊँ। मैं उनका यश प्राप्त करना चाहता हूँ। वह मैं यशःस्वरूप आत्माओंका अर्थात् देह, इन्द्रिय, मन और बुद्धिरूप आत्माओंका आत्मा हूँ।
किमर्थमहमेवं प्रपद्ये ? इत्युच्यते—श्येतं वर्णतः पक्वबदरसमं रोहितम् । तथादत्कं दन्तरहितमप्यदत्कं भक्षयितृ स्त्रीव्यञ्जनं तत्सेविनां तेजोबलवीर्यविज्ञान-मैं इस प्रकार आत्माको क्यों प्राप्त होता हूँ ? सो बतलाया जाता है—श्येत—जो रङ्गमें पके हुए बेरके समान लाल है, यथा 'अदत्क'—दन्तरहित होनेपर भी 'अदत्क' भक्षण करनेवाले स्त्रीचिह्नको; क्योंकि वह अपना सेवन करनेवालेके तेज, बल, वीर्य, विज्ञान

९४२ छान्दोग्योपनिषद् [ अध्याय ८

Page 946Permalink

९४२ छान्दोग्योपनिषद् [ अध्याय ८


| धर्माणामपहन्तृ विनाशयित्रीत्ये- | और धर्मका हनन अर्थात् विनाश |
| तत् । यदेवंलक्षणं श्येतं लिन्दु | करनेवाला है। जो ऐसे लक्षणों- |
| | वाला श्येत लिन्दु—पिच्छिल स्त्री- |
| पिच्छलं तन्माभिगां माभिग- | चिह्न है उसे प्राप्त न होऊँ उसमें |
| | गमन न करूँ । 'माभिगाम् |
| च्छेयम् । द्विर्वचनमत्यन्तानर्थ- | माभिगाम्' यह द्विरुक्ति उसका |
| | अत्यन्त अनर्थहेतुत्व प्रदर्शित |
| हेतुत्वप्रदर्शनार्थम् ॥ १ ॥ | करनेके लिये है ॥ १ ॥ |

—: ❀ :—

इतिच्छान्दोग्योपनिषद्यष्टमाध्याये चतुर्दशखण्ड-
भाष्यं सम्पूर्णम् ॥ १४ ॥

Page 947Permalink

पञ्चदश खण्ड

—:०:—

आत्मज्ञानकी परम्परा, नियम और फलका वर्णन

तद्धैतद्ब्रह्मा प्रजापतय उवाच प्रजापतिर्मनवे मनुः प्रजाभ्य आचार्यकुलाद्वेदमधीत्य यथाविधानं गुरोः कर्मातिशेषेणाभिसमावृत्य कुटुम्बे शुचौ देशे स्वाध्याय-मधीयानो धार्मिकान्विदधदात्मनि सर्वेन्द्रियाणि सम्प्र-तिष्ठाप्याहिंसन्सर्वभूतान्यन्यत्र तीर्थेभ्यः स खल्वेवं वर्तयन्यावदायुषं ब्रह्मलोकमभिसम्पद्यते न च पुनरा-वर्तते न च पुनरावर्तते ॥ १ ॥

उस इस आत्मज्ञानका ब्रह्मा ने प्रजापतिके प्रति वर्णन किया, प्रजापतिने मनुसे कहा, मनुने प्रजावर्गको सुनाया । नियमानुसार गुरुके कर्त्तव्यकर्मोंको समाप्त करता हुआ वेदका अध्ययन कर आचार्यकुलसे समावर्तनकर कुटुम्बमें स्थित हो पवित्र स्थानमें स्वाध्याय करता हुआ [ पुत्र एवं शिष्यादिको ] धार्मिक कर सम्पूर्ण इन्द्रियोंको अपने अन्तः-करणमें स्थापित कर शास्त्रकी आज्ञासे अन्यत्र प्राणियोंकी हिंसा न करता हुआ वह निश्चय ही आयुकी समाप्तिपर्यन्त इस प्रकार बर्तता हुआ [ अन्तमें ] ब्रह्मलोकको प्राप्त होता है; और फिर नहीं लौटता, फिर नहीं लौटता ॥ १ ॥

तद्धैतदात्मज्ञानं सोपकरणम्[शमादि] उपकरणोंके सहित उस इस आत्मज्ञानका 'ओमित्येतदक्षरम्'
'ओमित्येतदक्षरम्' इत्याद्यैः सहो-इत्यादि उपासनाओंके सहित उसका

| ९५४ | छान्दोग्योपनिषद् | [ अध्याय ८ |

Page 948Permalink
९५४छान्दोग्योपनिषद्[ अध्याय ८

संस्कृत-भाष्यहिन्दी-अनुवाद
पासनैस्तद्वाचकेन ग्रन्थेनाष्टाध्यायीलक्षणेन सह ब्रह्मा हिरण्यगर्भः परमेश्वरो वा तद्द्वारेण प्रजापतये कश्यपायोवाच, असावपि मनवे स्वपुत्राय, मनुः प्रजाभ्यः, इत्येवं श्रुत्यर्थसम्प्रदायपरम्परागतमुपनिषद्विज्ञानमद्यापि विद्वत्स्ववगम्यते।वर्णन करनेवाले इस आठ अध्यायवाले ग्रन्थके साथ ब्रह्मा-हिरण्यगर्भ अथवा परमेश्वरने प्रजापति—कश्यपके प्रति वर्णन किया था। उन्होंने अपने पुत्र मनुसे कहा और मनुने प्रजावर्गको सुनाया। इस प्रकार श्रुत्यर्थसम्प्रदायपरम्परासे आया हुआ वह विज्ञान आज भी विद्वानोंमें देखा जाता है।
यथेह षष्ठाद्यध्यायत्रये प्रकाशितात्मविद्या सफलावगम्यते तथा कर्मणां न कश्चनार्थ इति प्राप्ते तदानर्थक्यप्राप्तिपरिजिहीर्षयेदं कर्मणो विद्वद्भिरनुष्ठीयमानस्य विशिष्टफलवत्त्वेनार्थवत्त्वमुच्यते—जिस प्रकार छठे आदि इन तीन अध्यायोंमें वर्णन की हुई आत्मविद्या सफल समझी जाती है उस प्रकार कर्मोंका कोई प्रयोजन नहीं है—यह बात प्राप्त होनेपर कर्मोंकी व्यर्थता प्राप्त होती है; अतः उसकी निवृत्तिकी इच्छासे विद्वानोंद्वारा अनुष्ठित होनेवाले कर्मोंके विशिष्टफलयुक्त होनेसे उनकी सार्थकताका निरूपण किया जाता है—
आचार्यकुलाद्वेदमधीत्य सहार्थतोऽध्ययनं कृत्वा यथाविधानं यथास्मृत्युक्तैर्नियमैर्युक्तः सन्नित्यर्थः। सर्वस्यापि विधेः स्मृत्युक्तस्योपकुर्वाणं प्रति कर्त-आचार्यकुलसे वेदाध्ययन कर अर्थात् यथाविधान—जैसे कि स्मृतियोंने नियम बतलाये हैं उनसे युक्त हो अर्थके सहित वेदका स्वाध्याय कर—क्योंकि उपकुर्वाण ब्रह्मचारीके लिये स्मृत्युक्त सम्पूर्ण विधि कर्तव्य है, अतः उसमें
Page 949Permalink

खण्ड १५ ] शाङ्करभाष्यार्थ ९४५


शाङ्करभाष्यम्भाष्यार्थ
न्यत्वे गुरुशुश्रूषायाः प्राधान्यप्रदर्शनार्थमाह—गुरोः कर्म यत्कर्त्तव्यं तत्कृत्वा कर्मशून्यो योऽतिशिष्टः कालस्तेन कालेन वेदमधीत्येत्यर्थः । एवं हि नियमवताधीतो वेदः कर्मज्ञानफलप्राप्तये भवति नान्यथेत्यभिप्रायः ।<br><br>अभिसमावृत्य धर्मजिज्ञासां समापयित्वा गुरुकुलान्निवृत्य न्यायतो दारानहृत्य कुटुम्बे स्थित्वा गार्हस्थ्ये विहिते कर्मणि तिष्ठन्नित्यर्थः । तत्रापि गार्हस्थ्यविहितानां कर्मणां स्वाध्यायस्य प्राधान्यप्रदर्शनार्थमुच्यते—शुचौ विविक्तेऽमेध्यादिरहिते देशे यथावदासीनः स्वाध्यायमधीयानो नैत्यकमधिकं च यथाशक्ति ऋगाद्यभ्यासं च कुर्वन्द्धार्मिकान्पुत्राञ्छिष्यांश्च धर्मयुक्तान्विदधद्धार्मिकत्वेन तान्नियमयन्नात्मनिगुरुशुश्रूषाकी प्रधानता प्रदर्शित करनेके लिये श्रुति कहती है—गुरुका जो करनेयोग्य कर्म हो उसे करके जो कर्मशून्य समय शेष रहे उस समयमें वेदका अध्ययन कर—ऐसा इसका तात्पर्य है। अतः अभिप्राय यह है कि इस प्रकार नियमवान् विद्यार्थीका अध्ययन किया हुआ वेद ही कर्म और ज्ञानकी फलप्राप्तिका हेतु होता है और किसी प्रकार नहीं।<br><br>'अभिसमावृत्य' अर्थात् धर्मजिज्ञासाको समाप्त कर गुरुकुलसे निवृत्त हो नियमपूर्वक स्त्रीपरिग्रह कर कुटुम्बमें स्थित हो अर्थात् गृहस्थाश्रममें विहित कर्ममें तत्पर हो; वहाँ भी गृहस्थाश्रमके लिये विहित कर्मोंमें स्वाध्यायकी प्रधानता प्रदर्शित करनेके लिये ऐसा कहा जाता है—शुचि—विविक्त अर्थात् अपवित्र पदार्थोंसे रहित स्थानमें यथावत् बैठकर स्वाध्याय करता हुआ अर्थात् प्रतिदिनका नियमित पाठ और यथाशक्ति उससे अधिक भी ऋगादिका अभ्यास करता हुआ पुत्र एवं शिष्योंको धार्मिक—धर्मवान् बनाता हुआ अर्थात् धार्मिकत्वद्वारा उनका नियमन करता हुआ 'आत्मनि'—अपने

९४६ छान्दोग्योपनिषद् [ अध्याय ८

Page 950Permalink

९४६ छान्दोग्योपनिषद् [ अध्याय ८

संस्कृत भाष्यहिन्दी अनुवाद
स्वहृदये हार्दे ब्रह्मणि सर्वेन्द्रियाणि सम्प्रतिष्ठाप्योपसंहृत्येन्द्रियग्रहणात्कर्माणि च संन्यस्याहिंसन् हिंसां परपीड़ामकुर्वन् सर्वभूतानि स्थावरजङ्गमानि भूतान्यपीडयन्नित्यर्थः ।हृदयमें यानी हृदयस्थ ब्रह्ममें सम्पूर्ण इन्द्रियोंको स्थापित—उपसंहृत कर और इन्द्रियनिग्रहद्वारा कर्मोंका संन्यास कर ‘अहिंसन्’—हिंसा अर्थात् परपीड़ा न करता हुआ यानी स्थावर-जंगम समस्त प्राणियोंको पीडित न करता हुआ ।
भिक्षानिमित्तमटनादिनापि परपीड़ा स्यादित्यत आह—भिक्षाके लिये किये हुए भ्रमणादिसे भी परपीड़ा ( हिंसा ) हो सकती है, इसलिये श्रुति कहती है—‘अन्यत्र तीर्थेभ्यः’ ।
अन्यत्र तीर्थेभ्यः । तीर्थं नाम शास्त्रानुज्ञाविषयस्ततोऽन्यत्रेत्यर्थः।जो शास्त्राज्ञाका विषय है उसे ‘तीर्थ’ कहते हैं, अतः तात्पर्य यह है कि उसके सिवा अन्यत्र हिंसा न करता हुआ ।
सर्वाश्रमिणां चैतत् समानम् । तीर्थेभ्योऽन्यत्राहिंसैवेत्यन्ये वर्णयन्ति । कुटुम्ब एवैतत्सर्वं कुर्वन्स खल्वधिकृतो यावदायुषं यावज्जीवमेवं यथोक्तेन प्रकारेणैव वर्तयन् ब्रह्मलोकमभिसम्पद्यते देहान्ते । न च पुनरावर्तते शरीर-यह नियम सभी आश्रमोंके लिये समान है । कुछ अन्य विद्वान् लोग तो ऐसा कहते हैं कि तीर्थोंके सिवा और सब जगह अहिंसाका ही विधान है । अपने कुटुम्बमें ही यह सब करता हुआ वह अधिकारी पुरुष आयुपर्यन्त अर्थात् यावज्जीवन उपर्युक्त प्रकारसे ही बर्तता हुआ देहान्त होनेपर ब्रह्मलोकको प्राप्त होता है, और फिर शरीर ग्रहण करनेके लिये नहीं लौटता; क्योंकि
Page 951Permalink

खण्ड १५ ] शाङ्करभाष्यार्थ ९५७


| ग्रहणाय; पुनरावृत्तेः प्राप्तायाः प्रतिषेधात् । अर्चिरादिना मार्गेण कार्यब्रह्मलोकमभिसम्पद्य यावद्ब्रह्मलोकस्थितिस्तावत्तत्रैव तिष्ठति प्राक्ततो नावर्तत इत्यर्थः । द्विरभ्यास उपनिषद्विद्यापरिसमाप्त्यर्थः ॥ १ ॥ | पुनरावृत्तिकी प्राप्तिका प्रतिषेध किया गया है । तात्पर्य यह है कि अर्चिरादि मार्गसे कार्यब्रह्मके लोकको प्राप्त हो जबतक ब्रह्मलोककी स्थिति रहती है तबतक वह वहीं रहता है, उसका नाश होनेसे पूर्व वह वहाँसे नहीं लौटता ।☸ 'न च पुनरावर्तते, न च पुनरावर्तते' यह द्विरुक्ति उपनिषद्विद्याकी समाप्ति सूचित करनेके लिये है ॥ १ ॥ |


इतिच्छान्दोग्योपनिषद्यष्टमाध्याये पञ्चदश-खण्डभाष्यं सम्पूर्णम् ॥ १५ ॥


इति श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीशङ्करभगवतः कृतौ छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये ऽष्टमोऽध्यायः ॥ ८ ॥
॥ छान्दोग्योपनिषद्भाष्यं समाप्तम् ॥
॥ ॐ तत्सत् ॥


☸ यहाँ यह शंका होती है कि क्या ब्रह्मलोकके नाश होनेके बाद वह लौटता है ? तो इसका उत्तर है नहीं, वह ब्रह्ममें विलीन हो जाता है, क्योंकि ब्रह्मलोकके नाश होनेके बाद तो कोई लोक ही नहीं रह जाता है।

Page 952Permalink

(इस पृष्ठ पर केवल मध्य में एक पुष्प-अलंकरण / सज्जा-चिह्न अंकित है; शेष पाठ पृष्ठ के पीछे से झलकता हुआ (bleed-through) प्रतीत होता है।)


<div align="center">

❦ ꕥ ❦

</div>
Page 953Permalink

श्रीहरिः

मन्त्राणां वर्णानुक्रमणिका


मन्त्रप्रतीकानिअ०खं०मं०पृष्ठ
अग्निहिंङ्कारो वायुः२२०१२०२
अग्निष्टे पादं वक्तेति४६१३८९
अजा हिङ्कारोऽवयः२१८११९९
अतो यान्यन्यानि१३५६९
अत्र यजमानः परस्तादायुषः२२४६२३७
,, ,,२२४१०२३९
अत्स्यन्नं पश्यसि प्रियम्५१२२५४७
,, ,,५१४२५५२
,, ,,५१५२५५३
,, ,,५१६२५५५
,, ,,५१७२५५७
अथ खलु य उद्गीथः१५१८३
,, ,,१५५८७
अथ खलु व्यानमेवोद्गीथम्१३३६७
अथ खलूद्गीथाक्षराणि१३६७०
अथ खल्वमुमादित्यम्२९११७३
अथ खल्वात्मसंमितमति०२१०११८१
अथ खल्वाशीः१३८७३
अथ खल्वेतयर्चा पच्छः५२७४९८
अथ जुहोति नमः२२४१४२४०
अथ जुहोति नमो वायवे२२४९२३८
अथ जुहोति नमोऽग्नये२२४५२३६
अथ तत ऊर्ध्वः३१११२७२
अथ प्रतिसृप्याञ्जलौ५२६४६७
अथ य आत्मा स सेतुः८४१८३६
अथ य इमे ग्रामे५१०३५०९
Page 954Permalink

( ९५० )

मन्त्रप्रतीकानिअ०खं०मं०पृष्ठ
अथ य एतदेवम्५२४२५७०
अथ य एतदेवं विद्वान्१७७१०३
अथ य एष सम्प्रसादः८३४८३१
अथ य एषोऽन्तराक्षिणि१७५१००
अथ यच्चतुर्थममृतम्३९१२६८
अथ यत्तदजायत३१९३३४८
अथ यत्तपो दानम्३१७४३३१
अथ यत्तृतीयममृतम्३८१२६४
अथ यत्पञ्चमममृतम्३१०१२७०
अथ यत्प्रथमास्तमिते२९८१७९
अथ यत्प्रथमोदिते२९३१७५
अथ यत्रैतत्पुरुषः६८५६५४
अथ यत्रैतदबलिमानम्८६४८६०
अथ यत्रैतदस्माच्छरीराद्८६५८६१
अथ यत्रैतदाकाशम्८१२४९३१
अथ यत्रोपाकृते४१६४४३२
अथ यत्सङ्गववेलायाम्२९४१७६
अथ यत्सम्प्रति मध्यन्दिने२९५१७७
अथ यत्सत्त्रायणमित्याचक्षते८५२८४३
अथ यदतः परो दिवः३१३७२९८
अथ यदनाशकायनमित्याचक्षते८५३८४४
अथ यदवोचं भुवः३१५६३२१
अथ यदवोचं भूः३१५५३२०
अथ यदवोचं स्वः३१५७३२१
अथ यदश्नाति३१७२३३०
अथ यदास्य वाङ्मनसि६१५२६९५
अथ यदि गन्धमाल्यलोककामः८२६८२३
अथ यदि गीतवादित्रलोककामः८२८८२३
अथ यदि तस्याकर्ता६१६२७००
अथ यदिदमस्मिन्ब्रह्मपुरे८११८०५
अथ यदि भ्रातृलोककामः८२३८२२
अथ यदि महज्जिगमिषेद्५२४४६४
Page 955Permalink

( ९५१ )

मंत्रप्रतीकानिअ०खं०मं०पृष्ठं
अथ यदि मातृलोककामः....८२२८२२
अथ यदि यजुष्टो रिष्येत्....४१७५४३६
अथ यदि सखिलोककामः....८२५८२३
अथ यदि सामतो रिष्येत्....४१७६४३७
अथ यदि स्त्रीलोककामः....८२९८२४
अथ यदि स्वसृलोककामः...८२४८२२
अथ यदु चैवाहिश्चोल्ब्यम्...४१५५४२३
अथ यदूर्ध्वं मध्यन्दिनात्...२९६१७८
अथ यदूर्ध्वमपराह्नात्...२९७१७९
अथ यदेतदक्षणः शुक्लम्...१७४९९
अथ यदेतदादित्यस्य...१६५९२
अथ यदेवैतदादित्यस्य....१६६९३
अथ यद्द्वितीयममृतम्....३७१२६२
अथ यद्धसति...३१७३३३१
अथ यद्यज्ञ इत्याचक्षते....८५१८४२
अथ यद्यन्नपानलोककामः....८२७८२३
अथ यद्यप्येनानुत्क्रान्त०....७१५३७७१
अथ यद्येनमूष्मसूपाल्भेत...२२२४२१२
अथ या एता हृदयस्य....८६१८५४
अथ यां चतुर्थीम्...५२२१५६७
अथ यां तृतीयाम्....५२११५६६
अथ यां द्वितीयाम्....५२०१५६५
अथ यां पञ्चमीम्....५२३१५६८
अथ यानि चतुश्चत्वारिँशत्...३१६३३२६
अथ यान्यष्टाचत्वारिँशत्...३१६५३२७
अथ ये चास्येह....८३२८२७
अथ येऽस्य दक्षिणा रश्मयः...३२१२४९
अथ येऽस्य प्रत्यञ्चः...३३१२५१
अथ येऽस्योदञ्चः....३४१२५२
अथ येऽस्योर्ध्वा रश्मयः....३५१२५५
अथ यो वेदेदं मन्वानीति....८१२५९३३
अथ योऽस्य दक्षिणः....३१३२२९१
Page 956Permalink

( १५२ )

मन्त्रप्रतीकानिअ०खं०पृष्ठ
अथ योऽस्य प्रत्यङ् सुषिः...३१३३२९३
अथ योऽस्योदङ् सुषिः...३१३४२९४
अथ योऽस्योर्ध्वः सुषिः....३१३५२९५
अथ सप्तविधस्य वाचि...२८११७०
अथ ह हँसा निशायाम्....४१२३५४
अथ ह चक्षुरुद्गीथम्....१२४५२
अथ ह प्राण उच्चिक्रमिषन्....५११२४५१
अथ ह प्राणा अहँश्रेयसि....५१६४४६
अथ ह मन उद्गीथम्....१२६५३
अथ ह य एतानेवम्...५१०१०५३५
अथ ह य एवायं मुख्यः....१२७५४
अथ ह वाचमुद्गीथम्....१२३५२
अथ ह शौनकं च...४३५३७२
अथ ह श्रोत्रमुद्गीथम्....१२५५३
अथ हाग्नयः समूदिरे...४१०४४०३
अथ हेन्द्रोऽप्राप्यैव....८९१८८७
अथ हैनँ गार्हपत्यः....४१११४०९
अथ हैनँ प्रतिहर्तोपससाद....१११८१३६
अथ हैनँ प्रस्तोतोपससाद....१११४१३३
अथ हैनँ यजमान उवाच....१११११३१
अथ हैनँ वागुवाच...५११३४५२
अथ हैनँ श्रोत्रमुवाच...५११४४५२
अथ हैनमन्वाहार्यपचनः....४१२१४१२
अथ हैनमाहवनीयः...४१३१४१४
अथ हैनमुद्गातोपससाद....१११६१३५
अथ हैनमृषभोऽभ्युवाद...४५१३८६
अथ होवाच जनशाँर्कराक्ष्य....५१५१५५३
अथ होवाच बुडिलमाश्वतराश्विम्....५१६१५५५
अथ होवाच सत्ययज्ञम्...५१३१५४९
अथ होवाचेन्द्रद्युम्नम्...५१४१५५१
अथ होवाचोद्दालकम्...५१७१५५७
अथात आत्मादेश एव....७२५२७९४
Page 957Permalink

( ९५३ )

मन्त्रप्रतीकानिअ०खं०मं०पृष्ठ
अथातः शौव उद्गीथः...११२११३८
अथाधिदैवतं य एवासौ...१३१६४
अथाध्यात्मं प्राणो वाव....४३३३७१
अथाध्यात्मं य एवायम्....१५३८५
अथाध्यात्मं वागेवक्प्राणः....१७१९८
अथानु किमनुशिष्टः....५३४४७५
अथानेनैव ये चैतस्मात्....१७८१०४
अथावृत्तेषु यौर्हिङ्कारः...२२२१५७
अथैतयोः पथोर्न कतरेण....५१०८५३१
अथोताप्याहुः....२१३१५२
अधीहि भगव इति....७११७१२
अनिरुक्तस्त्रयोदशः...११३३१४७
अन्तरिक्षमेवग्वायुः....१६२९१
अन्तरिक्षोदरः कोशः....३१५१३१७
अन्नं वाव बलाद्भूयः....७९१७४९
अन्नमयँ॒ हि सोम्य...६५४६२६
,, ,,...६६५६३१
अन्नमशितं त्रेधा विधीयते....६५१६२३
अन्नमिति होवाच....१११९१३६
अन्यतरामेव वर्तनीम्....४१६३४३०
अपां का गतिरित्यसौ....१८५१११
अपाँ॒ सोम्य पीयमानानाम्....६६३६३०
अपाने तृप्यति वाक्तृप्यति....५२१२५६६
अभिमन्थति स हिङ्कारः...२१२११८९
अभ्रं भूत्वा मेघो भवति...५१०६५२१
अभ्राणि संप्लवन्ते....२१५११९४
अमृतत्वं देवेभ्यः....२२२२२१०
अयं वाव लोकः....११३११४४
अयं वाव स योऽयमन्तः....३१२८२८५
अयं वाव स योऽयमन्तर्हृदये....३१२९२८५
अरिष्टं कोशम्....३१५३३२०
अशनापिपासे मे सोम्य....६८३६४८
Page 958Permalink

( ९५४ )

मन्त्रप्रतीकानिअ०खं०मं०पृष्ठ
अशरीरो वायुरभ्रं विद्युत्८१२२९२२
असौ वा आदित्यः३११२४३
असौ वाव लोकः५४१४८३
अस्य यदेकाँ शाखां६११२६७२
अस्य लोकस्य का गतिः१९१११७
अस्य सोम्य महतो वृक्षस्य६१११६७१
आकाशो वाव तेजसः७१२१७५८
आकाशो वै नाम८१४१९३९
आगाता ह वै कामानाम्१२१४६३
आत्मानमन्तत उपसृत्य१३१२७६
आदिप्रत्नस्य रेतसः३१७७३३५
आदित्य इति होवाच१११७१३५
आदित्य ऊकारः११३२१४५
आदित्यमथ वैश्वदेवम्२२४१३२४०
आदित्यो ब्रह्मेत्यादेशः३१९१३४४
आदिरिति द्व्यक्षरम्२१०२१८३
आपः पीतास्त्रेधा विधीयन्ते६५२६२४
आपयिता ह वै कामानाम्११७४०
आपो वावान्नाद्भूयस्यः७१०१७५२
आप्नोति हादित्यस्य२१०६१८६
आशा वाव स्मराद्भूयसी७१४१७६४
इति तु पञ्चमायामाहुतावापः५९१४९६
इदं वाव तज्ज्येष्ठाय३११५२७६
इदमिति ह प्रतिजज्ञे४१४३४१७
इमाः सोम्य नद्यः६१०१६६८
इयमेवर्गग्निः१६१८९
उदशराव आत्मानमवेक्ष्य८८१८७६
उदाने तृप्यति त्वक्तृप्यति५२३२५६८
उद्गीथ इति त्र्यक्षरम्२१०३१८३
उद्गच्छति तन्निधनम्२३२१६०
उद्दालको हारुणिः६८१६४१
उच्चन्निङ्कार उदितः२१४११९२
Page 959Permalink

( ५५५ )

मन्त्रप्रतीकानिअ०खं०मं०पृष्ठ
उपकोसलो ह वै४१०१४००
उपमन्त्रयते स हिङ्कारः२१३११९१
ऋग्वेदं भगवोऽध्येमि७१२७१३
ऋतुषु पञ्चविधम्२५११६३
एकविँशत्यादित्यम्२१०५१८५
एतँ संयद्वाम इत्याचक्षते४१५२४२२
एतद्ध स्म वै तद्विद्वाँसः६४५६१९
एतद्ध स्म वै तद्विद्वानाह३१६७३२८
एतमु एवाहमभ्यगासिषम्१५२८४
,, ,,१५४८६
एतमृग्वेद मभ्यतपँस्तस्याभि०३१३२४४
एतेषां मे देहीति११०३१२४
एवं यथाश्मानमाखणमृत्वा१२८५६
एवँ सोम्य ते षोडशानाम्६७६६३७
एवमेव खलु सोम्य६६२६२९
,, ,,६११३६७४
एवमेव खलु सोम्येमाः६१०२६६९
एवमेव प्रतिहर्तारमुवाच११०१११३०
एवमैवैष मघवन्निति८९३८९२
,, ,,८११३९०३
एवमैवैष सम्प्रसादः८१२३९२४
एवमेवोद्गातारमुवाच११०१०१३०
एवमेषां लोकानामासाम्४१७८४३८
एष उ एव भामनीरेष हि४१५४४२३
एष उ एव वामनीरेष हि४१५३४२२
एष तु वा अतिवदति७१६१७७४
एष म आत्मान्तर्हृदये३१४३३११
एष वै यजमानस्य२२४१५२४०
एष ह वा उदक्प्रवणः४१७९४३९
एष ह वै यज्ञो योऽयम्४१६१४२८
एषां भूतानां पृथिवी रसः११२३३
ओ ३ मदा ३ मो ३ पिबा०११२५१४२
Page 960Permalink

( ९५६ )

मन्त्रप्रतीकानिअ०खं०मं०पृष्ठ
ओमित्येतदक्षरमुद्गीथमुपासीत१४११७७
,, ,,१११३१
औपमन्यव कं त्वम्५१२१५४५
कं ते काममागायानीत्येषः१७९१५४
कतमा कतमर्क्कतमत्११४३५
कल्पन्ते हास्मा ऋतवः२५२१६४
कल्पन्ते हास्मै२२३१५८
का साम्नो गतिरिति१८४१०९
कुतस्तु खलु६२२५८८
क्व तर्हि यजमानस्य२२४२२३४
गायत्री वा इदँ सर्वम्३१२१२७९
गोअश्वमिह महिमेत्याचक्षते७२४२७९१
चक्षुरेव ब्रह्मणश्चतुर्थः३१८५३४२
चक्षुरेवर्गात्मा१७२९८
चक्षुर्होवाचकाम५१९४४९
चित्तं वाव सङ्कल्पाद्भूयः७५१७३४
जानश्रुतिर्ह पौत्रायणः४११३५२
तं चेदेतस्मिन्वयसि३१६२३२५
,, ,,३१६४३२६
,, ,,३१६६३२७
तं चेद्ब्रूयुरस्मिंश्चेदिदम्८१४८११
त चेद्ब्रूयुर्यदिदमस्मिन्८१२८०७
तं जायोवाच ततः४१०२४०१
तं जायोवाच हन्त११०७१२७
तं मद्गुरुपनिपत्याभ्युवाद४८२३९४
तँ हँ स उपनिपत्याभ्युवाद४७२३९२
तँ ह चिरं वसेत्याशा०५३७४७९
तँ ह प्रवाहणः१८८११५
तँ ह शिलकः१८६११२
तँ हाङ्गिरा उद्गीथम्१२१०५९
तँ हाभ्युवाद रैक्वेदम४२४३६६
तँ हैतमतिधन्वा१९३११९

| तँ होवाच नैतदब्राह्मणः | ४ | ४ | ५ | ३८४ |

Page 961Permalink

( १५७ )

मन्त्रप्रतीकानिअ०खं०मं०पृष्ठ
तँ होवाच किंगोत्रः४४४३८२
तँ होवाच नैतदब्राह्मणः४४५३८४
तँ होवाच यं वै६१२२६७७
तँ होवाच यथा सोम्य६७५६३६
तँ होवाच यथा सोम्य६७३६३५
त इमे सत्याः कामाः८३१८२६
त इह व्याघ्रो वा सिँहो वा६९३६६५
त एतदेव रूपमभि०३६२२५९
,, ,,३७२२६२
,, ,,३८२२६४
,, ,,३९२२६८
,, ,,३१०२२७०
तत्रोद्गातृनास्तावे११०८१२८
तथाऽमुष्मिल्लोके१९४१२०
तथेति ह समुपविविशुः१८२१०८
तद्दुताप्याहुः साम्नैनामुपा०२१२१५१
तदु ह जानश्रुतिः४१५३५९
,, ,,४२१३६३
तदु ह शौनकः कापेयः४३७३७४
तदेतच्चतुष्पादब्रह्म३१८२३३९
तदेतन्मिथुनमोमिति११६३९
तदेष श्लोकः८६६८६३
तदेष श्लोको न पश्यः७२६२७९९
तदेष श्लोको यदा५२८४७०
तदेष श्लोको यानि२२१३२०६
तदैक्षत बहु स्याम्६२३५९५
तद्वैतत्सत्यकामः५२३४६३
तद्वैतद्घोर आङ्गिरसः३१७६३३३
तद्वैतद्ब्रह्मा प्रजापतये३११४२७५
,, ,,८१५१९४३
तद्धोभये देवासुराः८७२८६८
तद्य इत्थं विदुः५१०१५००
Page 962Permalink

( ९५८ )

मन्त्र प्रतीकानिअ०खं०मं०पृष्ठ
तद्य इह रमणीयचरणाः५१०७५२९
तद्य एवैतं ब्रह्मलोकम्८४३८४०
तद्य एवैतावरं च८५४८४७
तद्यत्प्रथमममृतम्३६१२५७
तद्यत्रैतत्सुप्तः८६३८५७
,, ,,८१११९०१
तद्यथा महापथ आततः८६२८५६
तद्यथा लवणेन४१७७४३८
तद्यथेषीकातूलमग्नौ५२४३५७०
तद्यथेह कर्मजितो लोकः८१६८१९
तद्यदृक्तो रिष्येद् भूः४१७४४३५
तद्यन्दक प्रथममागच्छेत्५१९१५६३
तद्यद्रजतं सेयं पृथिवी३१९२३४७
तथा एतदनुज्ञाक्षरं यद्धि१२८४१
तद्यध्यक्षरतदादित्यम्३१४२४७
,, ,,३२३२५०
,, ,,३३३२५१
,, ,,३४३२५२
,, ,,३५३२५४
तमग्निरभ्युवाद सत्यकाम४६२३८९
तमु ह परः प्रत्युवाच४१३३५६
` तमु ह परः प्रत्युवाचाह४२३३६४
तयोरन्यतरां मनसा४१६२४३०
तस्मा आदित्याश्च२२४१६२४१
तस्मा उ ह ददुस्ते४३८३७६
तस्मादप्यद्येहाददान०८८५८८५
तस्मादाहुः सोष्यति३१७५३३२
तस्मादु हैवंविद्यद्यपि५२४४५७१
तस्माद्वा एतं सेतुम्८४२८३९
तस्मिन्निमानि सर्वाणि२९२१७४
तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ५४२४८४
,, ,,५५२४८८
Page 963Permalink

( ९५९ )

मन्त्रप्रतीकानिअ०खं०मं०पृ०
तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ५६२४९०
,, ,,५७२४९१
,, ,,५८२४९४
तस्मिन्यावत्सम्पातम्५१०५५१४
तस्मै श्वा श्वेतः११२२१४०
तस्य क्व मूलँ स्याद्६८४६५१
,, ,,६८६६५६
तस्य प्राची दिग्जुहूर्नाम३१५२३१८
तस्य यथा कप्यासम्१६७९४
तस्य यथाभिनहनम्६१४२६८६
तस्य ये प्राञ्चो रश्मयः३१२२४४
तस्यर्क् च साम च गेष्णौ१६८९६
तस्य ह वा एतस्य३१३१२८९
तस्य ह वा एतस्यात्मनः५१८२५६१
तस्य ह वा एतस्यैवम्७२६१७९८
तस्या ह मुखमुपोद्गृह्णन्४२५३६६
तस्यैषा दृष्टिर्यत्रैतत्३१३८३००
त्रयी विद्या हिङ्कारस्त्रयः२२११२०४
त्रयो धर्मस्कन्धा यज्ञः२२३१२१४
त्रयो होद्गीथे१८११०६
ता आप ऐक्षन्त६२४५९९
तानि वा एतानि यजूं ष्येतम्३२२२४९
तानि वा एतानि सामानि३३२२५१
तानि ह वा एतानि७४२७२९
,, ,,७५२७३५
,, ,,८३५८३४
तानु तत्र मृत्युरंया१४३७९
तान्यभ्यतपत्तेभ्यः२२३३२३१
तान्होवाच प्रातर्वः५११७५४३
तान्होवाचाश्वपतिर्वे५११४५४०
तान्होवाचोहैव११२३१४०
तान्होवाचैते वै खलु५१८१५५९
Page 964Permalink

( ९६० )

मन्त्रप्रतीकानिअ०खं०मं०पृ०
तावानस्य महिमा३१२६२८४
तासां त्रिवृतं त्रिवृतमेकैकाम्६३३६१०
,, ,,६३४६१२
तेजसः सोम्याश्यमानस्य६६४६३०
तेजो वावाद्भ्यो भूयः७१११७५५
तेजोऽशितं त्रेधा विधीयते६५३६२५
तेभ्यो ह प्राप्तेभ्यः५११५५४०
तेन तँ ह बकः१२१३६२
तेन तँ ह बृहस्पतिः१२११६१
तेन तँ हायास्य१२१२६१
तेनेयं त्रयी विद्या११९४२
तेनोभौ कुरुतो यश्चैतत्१११०४४
ते यथा तत्र न विवेकम्६९२६६४
ते वा एते गुह्याः३५२२५४
ते वा एतेऽथर्वाङ्गिरसः३४२२५२
ते वा एते पञ्च३१३६२९६
ते वा एते रसानाँ रसाः३५४२५५
तेषां खल्वेषां भूतानाम्६३१६०४
ते ह प्राणाः प्रजापतिम्५१७४४७
ते ह नासिक्यम्१२२५०
ते ह यथैवेह११२४१४१
ते ह सम्पादयाञ्चक्रुरुद्दालकः५११२५३८
ते होचुरूपकोसलेषा४१४१४१६
ते होचुर्येन हैवार्थेन५१३६५४२
तौ वा एतौ द्वौ४३४३२७
तौ ह द्वात्रिँ शतं वर्षाणि८७३८७०
तौ ह प्रजापतिरुवाच८७४८७१
,, ,,८८२८७८
तौ हान्वीक्ष्य प्रजापतिः८८४८८३
तौ होचतुर्यथैववेद०८८३८८१
दध्नः सोम्य मथ्यमानस्य६६१६२९
दुग्धेऽस्मै वाग्दोहम्११३४१४७
,, ,,२८३१७२