मनुस्मृति (कुल्लूकभट्ट टीका व हिन्दी अनुवाद सहित)
Manusmriti with Kulluka Bhatta Tika & Hindi Translation
महर्षि मनु द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत संस्थान · चौखम्बा संस्कृत संस्थान (उद्गम)
नवाँ अध्याय। ३४५
नवाँ अध्याय। ३४५
समान् वर्ण की स्त्रियों में जो पुत्र उत्पन्न हों वे बड़े भाई को
कुछ अधिक देकर, बाक़ी सम्पत्ति को समान बाँट लें। शूद्र की
समान जाति ही की भार्या होती है, दूसरे वर्ण की विधि नहीं है।
उसमें यदि सौ पुत्र भी हों तो भी वे, समान-भाग के अधिकारी
होंगे ॥ १५६-१५७ ॥
पुत्रान् द्वादश यानाह नृणां स्वायम्भुवो मनुः ।
तेषां षड्वन्धुदायादाः षडदायादबान्धवाः ॥ १५८ ॥
औरसः क्षेत्रजश्चैव दत्तः कृत्रिम एव च ।
गूढोत्पन्नोऽपविद्धश्च दायादा बान्धवाश्च षट् ॥ १५९ ॥
कानीनश्च सहोढश्च क्रीतः पौनर्भवस्तथा ।
स्वयं दत्तश्च शौद्रश्च षडदायादबान्धवाः ॥ १६० ॥
यादृशं फलमाप्नोति कुप्लवैः संतरन् जलम् ।
तादृशं फलमाप्नोति कुपुत्रैः संतरंस्तमः ॥ १६१ ॥
यद्येकरिक्थिनौ स्यातामौरसक्षेत्रजौ सुतौ ।
यस्य यत्पैतृकं रिक्थं स तद्गृह्णीत नेतरः ॥ १६२ ॥
एक एवौरसः पुत्रः पित्र्यस्य वसुनः प्रभुः ।
शेषाणामानृशंस्यार्थं प्रदद्यात्तु प्रजीवनम् ॥ १६३ ॥
षष्ठं तु क्षेत्रजस्यांशं प्रदद्यात्पैतृकाद्धनात् ।
औरसो विभजन् दायं पित्र्यं पञ्चममेव वा ॥ १६४ ॥
औरसक्षेत्रजौ पुत्रौ पितृरिक्थस्य भागिनौ ।
दशापरे तु क्रमशो गोत्ररिक्थांशभागिनः ॥ १६५ ॥
स्वायम्भुव मनुने मनुष्यों के जो बारह पुत्र कहे हैं, उनमें छः
बान्धव और दायाद कहलाते हैं और छः अदायाद-अबान्धव हैं।
४४
३४६ मनुस्मृति ।
औरस, क्षेत्रज, दत्तक, कृत्रिम, गूढोत्पन्न और अपविद्ध ये छः दा-
याद (सम्पत्ति के भागी) बान्धव हैं। कानीन, सहोढज, क्रीतक,
पौनर्भव, स्वयंयत्त और शौद्र ये छः अदायाद—अवान्धव हैं। टूटी-
फूटी नांव से जल तैरता हुआ जैसा फल पाता है, वैसाही फल कु-
पुत्रों से नरकपार होने में पिता आदि को मिलता है। यदि अपुत्र के
क्षेत्र में नियोगविधि से एक पुत्र हो, और किसी प्रकार दूसरा
औरस पुत्र भी हो जाय तो दोनों क्षेत्रज—औरस अपने अपने
पिताकी सम्पत्ति के भागी हैं। एक औरस पुत्रही पिता के धन का
भागी होता है। शेष को दयावश, अन्न-वस्त्र देना चाहिए। औरस
पुत्र पिताकी सम्पत्ति का विभाग करे तो क्षेत्रज को छठवां या पां-
चवां भाग देवे। औरस और क्षेत्रज उक्त रीति से पितृधन के
अधिकारी हैं। बाक़ी दश पुत्र, क्रम से गोत्रधन के भागी
हैं ॥ १५८-१६५ ॥
स्वक्षेत्रे संस्कृतायां तु स्वयमुत्पादयेद्धि यम् ।
तमौरसं विजानीयात् पुत्रं प्रथमकल्पितम् ॥ १६६ ॥
यस्तल्पजः प्रमीतस्य क्लीबस्य व्याधितस्य वा ।
स्वधर्मेण नियुक्तायां स पुत्रः क्षेत्रजः स्मृतः ॥ १६७ ॥
माता पिता वा दद्यातां यमद्भिः पुत्रमापदि ।
सदृशं प्रीतिसंयुक्तं स ज्ञेयो दत्रिमः सुतः ॥ १६८ ॥
सदृशं तु प्रकुर्याद्यं गुणदोषविचक्षणम् ।
पुत्रं पुत्रगुणैर्युक्तं स विज्ञेयश्च कृत्रिमः ॥ १६६ ॥
उत्पद्यते गृहे यस्य न च ज्ञायेत कस्य सः ।
स गृहे गूढ उत्पन्नस्तस्य स्याद्यस्य तल्पजः ॥ १७० ॥
मातापितृभ्यामुत्सृष्टं तयोरन्यतरेण वा ।
यं पुत्रं परिगृह्णीयादपविद्धः स उच्यते ॥ १७१ ॥