गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
कण्डिका १० ॥ प्रायणीय अतिरात्र आदि पन्द्रह प्रकार के यज्ञ
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ४। क० १० ॥ १६३
देवता भवन्ति एषां लोकानां देवानां सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति । १२ ।
अथ यद् दशममहरुपयन्ति संवत्सरमेव तद् देवं देवतां यजन्ते संवत्सरो देवो देवता
भवति संवत्सरस्य देवस्य सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति । १३ । अथ
यन्महाव्रतमुपयन्ति प्रजापतिमेव तद् देवं देवतां यजन्ते प्रजापतिर्देवो देवता भवति
प्रजापतेर्देवस्य सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति । १४ । अथ यदुदयनीयमति-
रात्रमुपयन्ति स्वर्गमेव तल्लोकं देवं देवतां यजन्ते स्वर्गो लोको देवो देवता भवति
स्वर्गस्य लोकस्य देवस्य सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति । १५ । तद् वा
एतत्संवत्सरस्य जन्म, स य एवमेतत्संवत्सरस्य जन्म वेदाप्नोति संवत्सरं स्वर्गे लोके
प्रतिष्ठति प्रतितिष्ठति प्रजया पशुभिर्य एवं वेद संवत्सरेण सात्मा सलोको भूत्वा
देवाँ अप्येतीति ब्राह्मणम् ॥ १० ॥
कण्डिका १० ॥ प्रायणीय अतिरात्र आदि पन्द्रह प्रकार के यज्ञ
और उनके फल और संवत्सर का जन्म ॥
( अथ यत् प्रायणीयम् अतिरात्रम् उपयन्ति तत् अहोरात्रौ एव देवो देवते
यजतः अहोरात्रौ देवो देवते भवतः अहोरात्रयो। देवयोः सायुज्यं सलोकतां यन्ति
ये एतत् उपयन्ति ) फिर जब प्रायणीय अतिरात्र [ यज्ञ क० ६ ] को स्वीकार करते हैं
तब दिन और रात ही दोनों देव देवता पूजे जाते हैं, दिन और रात दोनों देव देवता
[ मुख्य विषय ] होते हैं, दिन और रात दोनों देवों के सहयोग और सहवास को वे पाते हैं,
जो इसको स्वीकार करते हैं । १ । ( अथ यत् चतुर्विशम् अहः उपयन्ति तत् अर्द्ध-
मासान् एव देवान् देवतां यजन्ते, अर्द्धमासाः देवाः देवताः भवन्ति, अर्द्धमासानां
देवानां सायुज्यं सलोकतां यन्ति ये एतत् उपयन्ति ) फिर जब चतुर्विंश अहः [ यज्ञ ]
को स्वीकार करते हैं, तब आधे-आधे महीनों देवों देवता को ही पूजते हैं, आधे-आधे महीने
देव देवता होते हैं, आधे-आधे महीनों देवों के सहयोग और सहवास वे पाते हैं जो इसको
स्वीकार करते हैं । २ । ( अथ यत् अभिप्लवम् उपयन्ति तत् ब्रह्माणम् एव देवं देवतां
यजन्ते, ब्रह्मा देवः देवता भवति ब्रह्मणः देवस्य सायुज्यं सलोकतां यन्ति ये एतत्
उपयन्ति ) फिर जब अभिप्लव को स्वीकार करते हैं, तब ब्रह्मा ही देव देवता को पूजते
हैं, ब्रह्मा देव देवता होता है, ब्रह्मा देव का सहयोग और सहवास वे पाते हैं जो इसे
स्वीकार करते हैं । ३ । ( अथ यत् पृष्ठ्यम् उपयन्ति तत् क्षत्रम् एव देवं देवतां
यजन्ते क्षत्रं देवः देवता भवति, क्षत्रस्य देवस्य सायुज्यं सलोकतां यन्ति ये एतत्
उपयन्ति ) फिर जब पृष्ठ्य यज्ञ को स्वीकार करते हैं, तब क्षत्रिय ही देव देवता को पूजते हैं,
क्षत्रिय देव देवता होता है, क्षत्रिय देव का सहयोग और सहवास वे पाते हैं जो इसे स्वीकार
करते हैं । ४ । ( अथ यत् अभिजितम् उपयन्ति तत् अग्निम् एव देवं देवतां यजन्ते
अग्निः देवः देवता भवति अग्नेः देवस्य सायुज्यं सलोकतां यन्ति ये एतत् उपयन्ति )
फिर जब अभिजित् यज्ञ को स्वीकार करते हैं, तब अग्नि ही देव देवता को पूजते हैं, अग्नि देव
१०—( यजतः ) पूज्येते । अन्यद् व्याख्यातम् क० ८, ६. ।।
१३
१६४ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ४ । क० १० ॥
देवता होता है, अग्नि देव का सहयोग और सहवास वे पाते हैं जो इसे पूजते हैं। ५। (अथ
यत् स्वरसाम्नः उपयन्ति, तत् अपः एव देवीः देवताः यजन्ते, आपः देव्यः देवताः
भवन्ति अपां देवीनां सायुज्यं सलोकतां यन्ति ये एतत् उपयन्ति ) फिर जब स्वर-
साम यज्ञों को स्वीकार करते हैं, तब जल ही देव देवता को पूजते हैं, जल देव देवता
होता है, जल देव का सहयोग और सहवास वे पाते हैं जो इसे स्वीकार करते हैं। ६। ( अथ
यत् विषुवन्तम् उपयन्ति तत् सूर्य्यम् एव देवं देवतां यजन्ते, सूर्यः देवः देवता
भवति सूर्य्यस्य देवस्य सायुज्यं सलोकतां यन्ति ये एतत् उपयन्ति ) फिर जब विषु-
वत् [ ग्रीष्म और शीत में तुल्य दिन रात वाले यज्ञ ] को स्वीकार करते हैं तब सूर्य ही
देव देवता को पूजते हैं, सूर्य देव देवता होता है, सूर्यदेव का सहयोग और सहवास वे
पाते हैं, जो इसे स्वीकार करते हैं। ७। ( आवृत्ताः स्वरसामानः उक्ताः ) बार बार
आने वाले स्वरसाम कहे गये । ( अथ यत् विश्वजितम् उपयन्ति तत् इन्द्रम् एव देवं
देवतां यजन्ते, इन्द्रः देवः देवता भवति, इन्द्रस्य देवस्य सायुज्यं सलोकतां यन्ति
ये एतत् उपयन्ति ) फिर जब विश्वजित् यज्ञ को स्वीकार करते हैं तब इन्द्र [ ऐश्वर्य
वान् ] ही देव देवता को पूजते हैं, इन्द्र देव देवता होता है, इन्द्र देव का सहयोग और
सहवास वे पाते हैं जो इसे स्वीकार करते हैं। ८। ( पृष्ठचाभिपप्लवौ उक्तौ ) पृष्ठ्य
ओर अभिपप्लव यज्ञ दोनों कहे गये । ( अथ यत् गवामयुषीं उपयन्ति तत् मित्रावरुणौ
एव देवौ देवते यजतः मित्रावरुणौ देवौ देवते भवतः मित्रावरुणयोः देवयोः
सायुज्यं सलोकतां यन्ति ये एतत् उपयन्ति ) फिर जब गवामयुषी [ गो विद्या वा पृथिवी
ओर आयु अर्थात् जीवन वाले दो यज्ञों ] को स्वीकार करते हैं, तब मित्र और वरुण [ प्राण
और अपान ] दोनों देव देवता पूजे जाते हैं, मित्र और वरुण दोनों देव देवता होते हैं,
मित्र और वरुण देव का सहयोग और सहवास वे पाते हैं जो इसे स्वीकार करते हैं । ६ ।
( अथ यत् दशरात्रम् उपयन्ति, तत् विश्वान् एव देवान् देवतां यजन्ते,
विश्वेदेवाः देवताः भवन्ति विश्वेषां देवानां सायुज्यं सलोकतां यन्ति ये एतत्
उपयन्ति ) फिर जब दशरात्रि यज्ञ को स्वीकार करते हैं, तब सब ही देवों देवता को
पूजते हैं सब ही देव देवता होते हैं, सब ही देवों का सहयोग और सहवास वे
पाते हैं जो इसे स्वीकार करते हैं। १०। (अथ यत् दाशरात्रिकं पृष्ठ्यं
षडहम् उपयन्ति तत् दिशः एव देवीः देवताः यजन्ते दिशः देव्यः देवताः भवन्ति,
दिशां देवीनां सायुज्यं सलोकतां यन्ति ये एतत् उपयन्ति ) फिर जब दाशरात्रिक
पृष्ठ्य पडहं [ छह दिन वाले यज्ञ ] को स्वीकार करते हैं तब दिशा ही देवियों देवता को
पूजते हैं दिशा देवियां देवता होती हैं, दिशा देवियों का सहयोग और सहवास वे पाते हैं
जो इसे स्वीकार करते हैं। ११। (अथ यत् छन्दोमतत्त्र्यहम् उपयन्ति तत् इमान्
एव लोकान् देवान् देवतां यजन्ते इमे लोकाः देवाः देवताः भवन्ति एषां लोकानां
देवानां सायुज्यं सलोकतां यन्ति ये एतत् उपयन्ति ) फिर जब छन्दोमत् त्र्यह
[ छन्दयुक्त तीन दिन वाले यज्ञ ] को स्वीकार करते हैं, तब इन ही लोकों देवों देवता को
पूजते हैं, यह लोक देव देवता होते हैं इन दिव्य लोकों का सहयोग और सहवास वे पाते
हैं, जो इसे स्वीकार करते हैं। १२। ( अथ यत् दशमम् अहः उपयन्ति तत् संवत्सरम्
कण्डिका ११ ॥
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ४ । क० ११ ॥ १६५
एव देवं देवतां यजन्ते, संवत्सरः देवः देवता भवति, संवत्सरस्य देवस्य सायुज्यं
सलोकतां यन्ति ये एतत् उपयन्ति ) फिर जब दशम अहः [ दसवें दिन वाले यज्ञ ]
को स्वीकार करते हैं, तब संवत्सर ही देव देवता को पूजते हैं, संवत्सर देव देवता होता
है, संवत्सर देव का सहयोग और सहवास वे पाते हैं जो इसे स्वीकार करते हैं । १३ ।
( अथ यत् महाव्रतम् उपयन्ति तत् प्रजापतिम् एव देवं देवतां यजन्ते. प्रजापतिः
देवः देवता भवति, प्रजापतेः देवस्य सायुज्यं सलोकतां यन्ति ये एतत् उपयन्ति )
फिर जब महाव्रत यज्ञ को स्वीकार करते हैं तब प्रजापति ही देव देवता को पूजते हैं,
प्रजापति देव देवता होता है, प्रजापति देव का सहयोग और सहवास वे पाते हैं जो इसे
स्वीकार करते हैं । १४ । ( अथ यत् उदयनीयम् अतिरात्रम् उपयन्ति तत् स्वर्गम् एव
लोकम् देवं देवतां यजन्ते. स्वर्गः लोकः देवः देवता भवति, स्वर्गस्य लोकस्य
देवस्य सायुज्यं सलोकतां यन्ति ये एतत् उपयन्ति ) फिर जब उदयनीय अतिरात्र
यज्ञ को स्वीकार करते हैं तब स्वर्ग ही लोक देव देवता को पूजते हैं, स्वर्ग लोक देव
देवता होता है स्वर्ग लोक देव का सहयोग और सहवास वे पाते हैं जो इसे स्वीकार
करते हैं । १५ । ( तत् वै एतत् संवत्सरस्य जन्म ) सो यही संवत्सर का जन्म है ।
( यः एवं संवत्सरस्य जन्म वेद सः एतत् संवत्सरम् आप्त्वा स्वर्गे लोके प्रतिष्ठति )
जो इस प्रकार संवत्सर के इस जन्म को जानता है, वह इस संवत्सर को पाकर स्वर्ग-
लोक में ठहरता है । ( प्रजया पशुभिः प्रतितिष्ठति, यः एवं वेद, संवत्सरेण सात्मा
सलोकः भूत्वा देवान् अप्येति इति ब्राह्मणम् ) वह प्रजा [ संतानादि ] से और
पशुओं से प्रतिष्ठा पाता है जो ऐसा जानता है, और संवत्सर के साथ एक आत्मा वाला
और एक लोक वाला होकर दिव्य गुणों को पाता है—यह ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञान ]
है ॥ १० ।
भावार्थः—यहां संवत्सर यज्ञ का विशेष वर्णन है, भावार्थ कण्डिका ९ के
समान है ॥ १०॥
विशेषः—इस कण्डिका का मिलान क० ७ । ८ । ९ से करो ॥
कण्डिका ११ ॥
स वा एष संवत्सरोऽधिदेवं चाध्यात्मं च प्रतिष्ठितः स य एवमेतत्
संवत्सरमधिदैवं चाध्यात्मं च प्रतिष्ठितं वेद प्रतिष्ठति प्रतितिष्ठति प्रजया पशु-
भिर्य एवं वेद स वा एष संवत्सरः ॥ ११ ॥
'कण्डिका ११ ॥ संवत्सर के ज्ञान की महिमा ॥
( सः वै एषः संवत्सरः अधिदैवं च अध्यात्मं च प्रतिष्ठितः ) सो यही संवत्सर
अधिदैव [ मुख्य देवता ] और अध्यात्म [ आत्मा के अधिकार वाला ज्ञान ] होकर
ठहरा है । ( यः एवम् एतत् संवत्सरम् अधिदैवं च अध्यात्मं च प्रतिष्ठितं वेद. सः
प्रतिष्ठति ) जो पुरुष इस प्रकार इस संवत्सर को अधिदेव और अध्यात्म ठहरा हुआ
कण्डिका १२ ॥
१६६ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ४ । क० १२ ॥
जानता है वह ठहरता है। (प्रजया पशुभिः प्रतितिष्ठति यः एवं वेद) वह प्रजा के
साथ और पशुओं के साथ प्रतिष्ठा पाता है जो ऐसा जानता है। (सः वै एषः संवत्सरः)
सो यही संवत्सर है ॥ ११ ॥
भावार्थः—मनुष्य संवत्सर [यथावत् बसाने वाले काल] को बाहिर और भीतर
से ठीक ठीक काम में लाने से संसार में यश पाता है ॥ ११ ॥
कण्डिका १२ ॥
स वा एष संवत्सरो बृहतीमभिसम्पन्नो द्वावक्षरावह्नां षडहो द्वौ पृष्ठचा-
भिलवो गवायूषी दशरात्रस्तथा खलु षट्त्रिंशत् सम्पद्यन्ते षट्त्रिंशदवदाना गौः
षट्त्रिंशदक्षरा बृहती बार्हतो वै स्वर्गो लोको बृहत्या वै देवाः स्वर्गे लोके यजन्ते
बृहत्या' स्वर्गे लोके प्रतिष्ठति प्रतितिष्ठति प्रजया पशुभिर्य एवं वेद स वा एष
संवत्सरः ॥ १२ ॥
कण्डिका १२ ॥ संवत्सर की बृहती छन्द से
उपमा और महिमा ॥
(सः वै एषः संवत्सरः बृहतीम् अभिसंपन्नः) सो यही संवत्सर बृहती
[छन्द] से यथावत् मिला हुआ है-(द्वौ अक्षरो अह्नां षडहः द्वौ पृष्ठचाभिपॢवो
गवायूषी दशरात्रः) दो अक्षर (अह्नाम्) बहुत दिन वाले यज्ञों में (षडहः) छह
दिन वाला यज्ञ है, दो पृष्ठ्य और अभिप्लव तथा गवायूषी [गो और आयु यज्ञ]
(दशरात्रः) दश रात्रि वाला यज्ञ है। (तथा खलु षट्त्रिंशत् सम्पद्यन्ते) इस प्रकार
से ही वे छत्तीस [ ? ? ] बनते हैं [षडह, पृष्ठ्य और अभिप्लव तथा गवायूषी और
दशरात्र वा दाशरात्रिक पदों के लिये देखो कण्डिका ६, १०]। (षट्त्रिंशदवदाना गौः
षट्त्रिंशदक्षरा बृहती) छत्तीस खण्ड वाली गौ है [और गौ के समान] छत्तीस अक्षर
वाला बृहती छन्द [वेदवाणी] है। (बार्हतः वै स्वर्गः लोकः) बृहती [वेदवाणी]
वाला ही स्वर्ग है। (बृहत्या वै देवाः स्वर्गे लोके यजन्ते) बृहती [वेदवाणी] के
द्वारा देवता [विद्वान् लोग] स्वर्ग लोक में पूजे जाते हैं। (बृहत्याः स्वर्गे लोके
प्रतिष्ठति, प्रजया पशुभिः प्रतितिष्ठति यः एवं वेद) बृहती [वेदवाणी] से स्वर्ग
लोक में वह ठहरता है और प्रजा के साथ और पशुओं के साथ वह प्रतिष्ठा पाता है जो
ऐसा जानता है। (सः वै एषः संवत्सरः) सो यही संवत्सर है ॥ १२ ॥
भावार्थः—वेदवाणी द्वारा संवत्सर के सुप्रयोग से मनुष्य प्रतिष्ठा पावे ॥ १२ ॥
विशेषः—इस कण्डिका का मिलान करो गो० पू० ३ । १८ तथा ४ । ६, १० ॥
१२—(अभिसंपन्नः) सम्यग् युक्तः (बृहती) वाक् । वेदवाणी छन्दोभेदः
(बार्हतः) बृहत्यो—अण् । बृहत्या वेदवाण्या सम्बद्धः ॥
कण्डिका १३ ॥
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ४ । क० १४ १९७
कण्डिका १३ ॥
स वा एष संवत्सरस्त्रिमहाव्रतश्चतुर्विंशेन महाव्रतं विषुवति महाव्रतं महाव्रत
एव महाव्रतं तं ह स्मैतमेवं विद्वांसः पूर्वे त्रिमहाव्रतमुपयन्ति ते तेजस्विन आसन्
सत्यवादिनः संशितव्रता य एनमद्य तथापेयुर्यथाऽऽमपात्रमुदक आसिक्ते निर्मृज्ये-
देवं यजमाना निर्मृज्येरन्नुपर्य्युपयन्ति तथा हास्य सत्येन तपसा व्रतेन चाभिजित-
मवरुद्धं भवति य एवं वेद स वा एष संवत्सरः ॥ १३ ॥
कण्डिका १३ ॥ संवत्सर और महाव्रत ॥
( सः वै एषः संवत्सरः त्रिमहाव्रत', चतुर्विंशेन महाव्रतम्, विषुवति
महाव्रतम्, महाव्रते एव महाव्रतम् ) सो यही संवत्सर [ यज्ञ ] तीन महाव्रत वाला
है, [ अर्थात् ] चतुर्विंश [ चौबीस पक्ष वाले ] के साथ महाव्रत १, विषुवान् [ तुल्य दिन
रात वाले काल अर्थात् मेष तुला की सङ्क्रान्ति के काल ] में महाव्रत २, महाव्रत में
महाव्रत ३ । ( तं ह एतं त्रिमहाव्रतम् एवं पूर्वं विद्वांसः उपयन्ति स्म, ते तेजस्विनः
सत्यवादिनः संशितव्रताः आसन् ) उस ही तीन महाव्रत वाले [ संवत्सर ] को इस
प्रकार पहिले विद्वानों ने स्वीकार किया, वे तेजस्वी, सत्यवादी, व्रत पूरे करने वाले हुये ।
( ये एनं अद्य तथा अपेयुः यथा आमपात्रम् उदके आसिक्ते निर्मृज्येत् एवं यज-
मानाः निमृज्येरन् ) जो [ याजक ] इस [ संवत्सर ] को आज इस प्रकार नष्ट कर देवें,
जैसे कच्चा [ मिट्टी का ] पात्र जल भर जाने पर घुल जावे, वैसे ही [ उन मूर्ख याजकों
द्वारा ] यजमान घुल जावें । ( उपरि उपयन्ति तथा ह सत्येन तपसा व्रतेन च अस्य
अभिजितम् अवरुद्धं भवति, यः एवं वेद ) वे [ उस को ] ऊपर [ वर्तमान होता हुआ ]
स्वीकार करते हैं और भी सत्यभाषण से, [ ब्रह्मचर्य्यादि ] तप से, और अग्निहोत्र आदि
व्रत से उस का अभिजित् [ सब ओर से जीतने वाला यज्ञ ] प्राप्त हो जाता है जो इस प्रकार
जानता है । ( सः वै एषः संवत्सरः ) सो यही संवत्सर [ यज्ञ ] है ॥ १३ ॥
भावार्थः-विद्वान् कर्मकुशल याजकों द्वारा ही यजमानों का यज्ञ सिद्ध होता है ॥१३॥
कण्डिका १४ ॥
अथ यच्चतुर्विंशमहरुपैत्यानुपेत्य विषुवन्तं महाव्रतमुपेयात् कथमनाकूत्यं भव-
तीति यमेवामुं पुरस्ताद्विषुवतोऽतिरात्रमुपयन्ति तेनेति ब्रूयादभिपॢवात् पृष्ठयो
निर्मितः, पृष्ठचादभिजित्, अभिजितः स्वरसामानः, स्वरसामभ्यो विषुवान्, विषु-
वतः स्वरसामानः, स्वरसामभ्यो विश्वजित्, विश्वजितः पृष्ठचाभिपॢवौ, पृष्ठचा-
१३ - ( त्रिमहाव्रतः ) त्रीणि महाव्रतानि यस्मिन् स तथाभूतः ( उपयन्ति
स्म ) स्वीकृतवन्तः ( संशितव्रताः ) सम्यक्सम्पादितव्रताः ( अद्य ) अस्मिन् दिने ।
इदानीम् ( अपेयुः ) अप-इयुः । नाशयेयुः ( आमपात्रम् ) अपक्वपात्रम्
( आसिक्ते ) समन्तात् सिञ्चिते ( निर्मृज्येत् ) शोधनेन नश्येत् ( निर्मृज्येरन् )
नश्येयुः ( अवरुद्धम् ) लब्धम् ॥
कण्डिका १४ ॥ संवत्सर और महाव्रत यज्ञ के विषय में प्रश्नोत्तर ॥
१६८ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ४ । कं० १५ ॥
भिप्लवाभ्यां गवायूषी, गवायुभ्यां दशरात्रः, दशरात्रात्¹ महाव्रतं, 'महाव्रतादुद¹-
यनीयोऽतिरात्र उदयनीयोऽतिरात्रः स्वर्गाय लोकायान्नाद्याय प्रतिष्ठित्यै य एवं
वेद स वा एष संवत्सरः ॥ १४ ॥
कण्डिका १४ ॥ संवत्सर और महाव्रत यज्ञ के विषय में प्रश्नोत्तर ॥
( अथ यत् चतुर्विंशम् अहः उपेत्य विषुवन्तम् अनुपेत्य महाव्रतम् उपेयात्,
कथम् अनाकूत्यै भवति इति ) फिर जब चतुर्विंश अहः [ चौबीस दिन वाले यज्ञ ] को
स्वीकार करके और विषुवान् को न स्वीकार करके महाव्रत को स्वीकार करे, कैसे वह
[ यजमान ] अयोग्य संकल्प के लिये होता है। ( यम् एव अमुम् अतिरात्रम् विषुवतः
पुरस्तात् उपयन्ति तेन इति ब्रूयात् ) [ उत्तर ] जिस ही उस अतिरात्र [ यज्ञ ] को
विषुवान् से पहिले स्वीकार करते हैं, उस से [ वह अयोग्य संकल्प के लिये होता है ]
ऐसा कहे । ( अभिप्लवात् पृष्ठ्यः निर्मितः ) [ क्योंकि ] अभिप्लव [ यज्ञ ] से पृष्ठ्य
[ यज्ञ ] बनाया गया है १, (पृष्ठ्यात् अभिजित् ) पृष्ठ्य से अभिजित् [ सब ओर से
जीतने वाला यज्ञ ] २, ( अभिजितः स्वरसामानः ) अभिजित् से स्वरसाम ३, ( स्वर-
सामभ्यः विषुवान् ) स्वरसामों से विषुवान् [ ग्रीष्म और शीत के तुल्य दिन रात्रि वाले
काल में यज्ञ ] ४, ( विषुवतः स्वरसामानः ) विषुवान् से स्वरसाम ५, ( स्वरसामभ्यः
विश्वजित् ) स्वरसामों से विश्वजित् ६, ( विश्वजितः पृष्ठ्याभिप्लवौ ) विश्वजित्
से पृष्ठ्य और अभिप्लव ७, ( पृष्ठ्याभिप्लवाभ्यां गवायूषी ) पृष्ठ्य और अभिप्लव
से गवायूषी [ कण्डिका ६ ] ८, ( गवायुभ्यां दशरात्रः ) दोनों गवायू [ गो और आयु ]
से दशरात्र ९, (दशरात्रात् महाव्रतम्) दशरात्र से महाव्रत १०, ( महाव्रतात् उदयनीयः
अतिरात्रः ) महाव्रत से उदयनीय अतिरात्र [ बनाया गया है ] ११ । ( उदयनीयः
अतिरात्रः [ अस्य ] स्वर्गाय लोकाय अन्नाद्याय प्रतिष्ठित्यै, यः एवं वेद )
उदयनीय अतिरात्र [ उसके ] स्वर्ग लोक के लिये, भोजन योग्य अन्न के लिये और प्रतिष्ठा
के लिये होता है, जो ऐसा जानता है। (सः वै एषः संवत्सरः) सो यही संवत्सर है ॥ १४॥
विशेषः-इस कण्डिका के साथ देखो कण्डिका १७ तथा २२ ॥
कण्डिका १५ ॥
अथ यच्चतुर्विंशमहरुपेत्यानुपेत्य विषुवन्तं महाव्रतमुपेयात् कथमनाकूत्यै
भवतीति यमेवामुं पुरस्ताद्विषुवतोऽतिरात्रमुपयन्ति तेनेति ब्रूयादभिप्लवात् पृष्ठ्यो
निर्मितः, पृष्ठ्यादभिजित्, अभिजितः स्वरसामानः, स्वरसामभ्यो विषुवान्,
विषुवतः स्वरसामानः, स्वरसामभ्यो विश्वजित्, विश्वजितः पृष्ठ्याभिप्लवौ,
पृष्ठ्याभिप्लवाभ्यां गवायूषी, गवायुभ्यां दशरात्रोऽथ ह देवेभ्यो महाव्रतं न तस्यै
१४-(उपेत्य) स्वीकृत्य (अनुपेत्य ) अस्वीकृत्य (अनाकूत्यै ) नञ्+आ+कू
शब्दे-क्तिन् । अयोग्यसंकल्पाय ।
१. पू. सं. "दशरात्राय, 'उदयनीयाय', अतिरात्राय" इति पाठः ॥ सम्पा० ॥
कण्डिका १५ ॥ संवत्सर और महाव्रत के विषय में प्रश्नोत्तर ॥
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ४ । क० १५ ॥ १६६
कथमूर्ध्वैः स्तोमैर्विषुवन्तमुपागातां वृत्तंर्मामिति ते देवाः इह सामिवासुरुप तं
यज्ञक्रतुं जानीमो य ऊर्ध्वस्तोमो येनैतदहरवाप्नुयामेति .तत एतं द्वादशरात्रमू-
र्ध्वस्तोमं ददृशुस्तमाहरंस्तेनायजन्त तत एभ्योऽतिष्ठंस्तिष्ठति हास्मै महाव्रतं
प्रतिष्ठति प्रतितिष्ठति प्रजया पशुभिर्य एवं वेद स वा एष संवत्सरः ॥१५॥
कण्डिका १५ ॥ संवत्सर और महाव्रत के विषय में प्रश्नोत्तर ॥
( अथ यत् चतुर्विंशम् अहः उपेत्य विषुवन्तम् अनुपेत्य महाव्रतम् उपेयात्,
कथम् अनाकृत्यै भवति इति ) फिर जब चतुर्विंश अह [ चौबीस दिन वाले यज्ञ ] को
स्वीकार करके और विषुवान् को न स्वीकार करके महाव्रत को स्वीकार करे, कैसे वह
[ यजमान ] अयोग्य सकल्प के लिये होता है । ( यम् एव अमुम् अतिरात्रं विषुवतः
पुरस्तात् उपयन्ति तेन इति ब्रूयात् ) [ उत्तर ] जिस ही उस अतिरात्र [ यज्ञ ] को
विषुवान् से पहिले स्वीकार करते हैं उससे [ वह अयोग्य संकल्प के लिये होता है ]
ऐसा कहे । ( अभिप्लवात् पृष्ठ्यः निर्मितः ) [ क्योंकि ] अभिप्लव [ यज्ञ ] से पृष्ठ्य
[ यज्ञ ] बनाया गया है १, ( पृष्ठ्यात् अभिजित् ) पृष्ठ्य से अभिजित् २, ( अभिजितः
स्वरसामानः ) अभिजित् से स्वरसाम ३, ( स्वरसामभ्यः विषुवान् ) स्वरसामों से
विषुवान् [ क० १४ ] ४, ( विषुवतः स्वरसामानः ) विषुवान् से स्वरसाम ५,
( स्वरसामभ्यः विश्वजित् ) स्वरसामों से विश्वजित् ६, (विश्वजितः पृष्ठ्याभिप्लवौ)
विश्वजित् से पृष्ठ्य और अभिप्लव ७, ( पृष्ठ्याभिप्लवाभ्यां गवायूषी ) पृष्ठ्य
और अभिप्लव से गवायूषी [ क० ६ ] ८ ( गवार्युभ्यां दशरात्रः ) दोनों गवागु से
दशरात्र [ बनाया गया है ] ६ । ( अथ ह देवेभ्यः महाव्रतं न तस्थे कथम् ऊर्ध्वैः
स्तोमैः विषुवन्तम् उपागाताम् ) फिर भी देवताओं के लिये महाव्रत न ठहरा, किस
प्रकार ऊर्ध्व स्तोमों [ स्तोत्र विशेषों ] से विषुवान् यज्ञ को स्वीकार करे । ( वृत्तैः माम्
इति. ते देवाः इह सामिवासुः, तं यज्ञक्रतुम् उपजानीमः यः ऊर्ध्वस्तोमः, येन
एतत् अहः अवाप्नुयाम इति ) सच्चरित्रों से मुझको, तेरे लिये देवता [ विद्वान् लोग ]
यहां मोक्ष विद्या में निवास करने वाले हैं, उस यज्ञ कर्म को समीप होकर हम जानें जो
ऊर्ध्वस्तोम है और जिससे इस अह [ दिन अर्थात् यज्ञ विशेष ] को हम प्राप्त करें
[ इन ब्राह्मण वचनों से विषुवान् यज्ञ को स्वीकार करे ] । ( ततः एतं द्वादशरात्रम्
ऊर्ध्वस्तोमं ददृशुः तम् आहरन् तेन अयजन्त ततः एभ्यः अतिष्ठन् ) इसी से
इस द्वादशरात्र ऊर्ध्वस्तोम को उन्हों [ ऋषियों ] ने देखा, उसे वे ले आये, उससे यज्ञ
किया, उसीसे उन [ देवताओं ] के लिये वह [ महाव्रत ] ठहरा । ( अस्मै ह महाव्रतं
तिष्ठति प्रतिष्ठति, प्रजया पशुभिः प्रतितिष्ठति यः एवम् वेद ) उस [ पुरुष ]
१५-( न ) निषेधे ( तस्थे ) तस्थौ ( उपागाताम् ) उप + आ + गाङ्
गतो—लोट् । उपागच्छेत् । उपेयात् ( वृत्तैः ) वृत्तु वर्तने—क्तः । सच्चरित्रैः
( सामिवासुः ) कृवापाजिमि० ( उ० १ । १ ) सान्नि + वस निवासे—उण्, नकार-
लोपः । सान्निवासकः । मोक्षज्ञाने निवासशीलः ( उप ) उपेत्य ( यज्ञक्रतुम् )
यज्ञकर्म । यज्ञप्रज्ञाम् ( अतिष्ठन् ) अतिष्ठत् ॥
कण्डिका १६ ॥
२०० गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ४ । क० १७ ॥
के लिये ही महाव्रत ठहरता है, महाव्रत अच्छे प्रकार ठहरता है, और वह प्रजा और
पशुओं से प्रतिष्ठा पाता है जो ऐसा जानता है। ( सः वै एषः संवत्सरः ) वही यह
संवत्सर है ॥ १५ ॥
कण्डिका १६ ॥
अथ यच्चतुर्विंशमहुरुपेत्यानुपेत्य विषुवन्तं महाव्रतमुपेयात् कथमनाकृत्यै
भवतीति यमेवामुं पुरस्ताद्विषुवतोऽतिरात्रमुपयन्ति तेनेति ब्रूयात् तदाहुः कति
संवत्सरस्य पराञ्च्यहानि भवन्ति, कत्यर्वाञ्चि, तद्यानि सकृत् सकृदुपयन्ति तानि
पराञ्चि, अथ यानि पुनः पुनरुपयन्ति तान्यर्वाञ्चि, इत्येवैनान्युपासीरन् षडहयो-
र्ह्यावृत्तिमन्वावर्तन्ते य एवं वेद स वा एष संवत्सर ॥ १६ ॥
कण्डिका १६ ॥ संवत्सर और महाव्रत के विषय में प्रश्नोत्तर ॥
( अथ यत् चतुर्विंशम् अहः उपेत्य विषुवन्तम् अनुपेत्य महाव्रतम् उपेयात्
कथम् अनाकृत्यै भवति इति ) फिर जब चतुर्विंश अह [ चौबीस दिन वाले यज्ञ ] को
स्वीकार करके और विषुवान् को न स्वीकार करके महाव्रत को स्वीकार करे कैसे वह
[ यजमान ] अयोग्य संकल्प के लिये होता है। ( यम् एव अमुम् अतिरात्रं विषुवतः
पुरस्तात् उपयन्ति तेन इति ब्रूयात् ) [ उत्तर ] जिस ही उस अतिरात्र [ यज्ञ ] को विषु-
वान् से पहिले स्वीकार करते हैं, उससे [ वह अयोग्य संकल्प के लिये होता है ] ऐसा कहे ।
( तत् आहुः संवत्सरस्य कति पराञ्चि अहानि भवन्ति, कति अर्वाञ्चि ) यह कहते
हैं कि संवत्सर के कितने पराञ्चि [ प्राचीन वा पुराने ] दिन होते हैं और कितने अर्वाञ्चि
[ अर्वाचीन वा नूतन ] । ( तत् यानि सकृत् सकृत् उपयन्ति तानि पराञ्चि, अथ
यानि पुनः पुनः उपयन्ति तानि अर्वाञ्चि इति एव एनानि उपासीरन् ) [ उत्तर ]
सो जिन को एक एक बार स्वीकार करते हैं वे पराञ्चि हैं, फिर जिन को बार २ स्वीकार
करते हैं वे अर्वाञ्चि हैं, मनुष्य इनकी ही उपासना करें। ( षडहयोः हि आवृत्तिम्
अन्वावर्तन्ते यः एवं वेद ) वह दोनों षड् अह [ छह दिन वाले यज्ञों ] की आवृत्ति
निरन्तर करता रहे जो ऐसा जानता है, ( सः वै एषः संवत्सरः ) सो यही संव-
त्सर है ॥ १६ ॥
कण्डिका १७ ॥
अथ यच्चतुर्विंशमहुरुपेत्यानुपेत्य विषुवन्तं महाव्रतमुपेयात् कथमनाकृत्यै भव-
तीति यमेवामुं पुरस्ताद्विषुवतोऽतिरात्रमुपयन्ति तेनेति ब्रूयादभिपप्लवं पुरस्तात्
१६-( कति ) संख्याभेदपरिज्ञानाय प्रश्नः ( पराञ्चि ) पर + अञ्चु गति-
पूजनयोः-क्विन् । परकालगतानि । पराचीनानि ( अर्वाञ्चि ) अवर + अञ्चु
गतिपूजयोः-क्विन् । पृषोदरादित्वात् अवरस्य 'अर्व' आदेशः । पश्चात्काले
भवानि । अर्वाचीनानि । ( सकृत् ) एकवारम् ( आवृत्तिम् ) पुनः पुनरभ्यासम्
( अन्वावर्तन्ते ) अनुगत्य प्रवर्तन्ते ॥
कण्डिका १७ ॥ संवत्सर और महाव्रत के विषय में प्रश्नोत्तर ॥
विषुवतः पूर्वमुपयन्ति पृष्ठ्यमुपरिष्टात् पिता वा अभिप्लवः पुत्रः पृष्ठ्यस्तस्मात्पूर्वे
वयसि पुत्राः पितरमुपजीवन्ति पृष्ठ्यं पश्चाद्विषुवतः पूर्वमुपयन्ति अभिप्लवमुप-
रिष्टात् पिता वा अभिप्लवः पुत्रः पृष्ठ्यस्तस्मादुत्तमे वयसि पुत्रान् पितोपजीवति
य एवं वेद तदप्येतदृचोक्तम् । शतमिन्नु शरदो अन्ति देवा यत्रा नश्चक्रा जरसं तनू-
नाम् । पुत्रासो यत्र पितरो भवन्ति मा नो मध्या रीरिषतायुर्गन्तोरित्युप ह वा
एनं पूर्वे वयसि पुत्राः पितरमुपजीवन्त्युपोत्तमे वयसि पुत्रान् पितोपजीवेति १ य
एवं वेद स वा एष संवत्सरः ॥ १७ ॥
कण्डिका १७ ॥ संवत्सर और महाव्रत के विषय में प्रश्नोत्तर ॥
( अथ यत् चतुर्विंशम् अहः उपेत्य विषुवन्तम् अनुपेत्य महाव्रतम् उपेयात् कथम्
अनाकृत्यं भवति इति ) फिर जब चतुर्विंश अहः [ चौबीस दिन वाले यज्ञ ] को स्वीकार
करके और विषुवान् [ तुल्य दिन रात वाले काल के यज्ञ ] को न स्वीकार करके
महाव्रत को स्वीकार करे, कैसे वह [ यजमान ] अयोग्य संकल्प के लिये होता है !
( यम् एव अमुम् अतिरात्रं विषुवतः पुरस्तात् उपयन्ति तेन इति ब्रूयात् )
[ उत्तर ] जिस ही उस अतिरात्र [ यज्ञ ] को विषुवान् से पहिले स्वीकार करते हैं उस
से [ वह अयोग्य संकल्प के लिये होता है ] ऐसा कहे । ( पूर्वं अभिप्लवं विषुवतः
पुरस्तात् उपयन्ति पृष्ठ्यम् उपरिष्टात् पिता वै अभिप्लवः पुत्रः पृष्ठ्यः, तस्मात्
पूर्वे वयसि पुत्राः पितरम् उपजीवन्ति ) पहिले अभिप्लव को विषुवान् से पहिले
स्वीकार करते हैं और पृष्ठ्य [ यज्ञ ] को पीछे, पिता ही अभिप्लव और पुत्र पृष्ठ्य है,
इसलिये पहिली अवस्था में पुत्र पिता के सहारे जीते हैं, ( पूर्वं पृष्ठ्यं विषुवतः पश्चात्
उपयन्ति अभिप्लवम् उपरिष्टात् पिता वै अभिप्लवः पुत्रः पृष्ठ्यः, तस्मात् उत्तमे
वयसि पिता पुत्रान् उपजीवति यः एवं वेद ) पहिले पृष्ठ्य को विषुवान् से पीछे
स्वीकार करते हैं और अभिप्लव को पीछे, पिता अभिप्लव और पुत्र पृष्ठ्य है, इसलिये
पिछली अवस्था में पिता पुत्रों के सहारे जीता है जो ऐसा जानता है।
( तत् अपि एतत् ऋचा उक्तम् ) यही इस ऋचा करके कहा गया है। शतमिन्नु
शरदो अन्ति देवा यत्रा नश्चक्रा जरसं तनूनाम् । पुत्रासो यत्र पितरो भवन्ति मा
नो मध्या रीरिषतायुर्गन्तोः, इति-ऋग्वेद १ । ८६ । ६ ।। ( अन्ति ) हे जीवधारी
१७-( वयसि ) अज गतिक्षेपणयोः-असुन्, वीभावः । अवस्थायाम् ( उपजी-
वन्ति ) आश्रित्य जीवन्ति ( इत् ) निश्चयेन ( नु ) शीघ्रम् एव ( शरदः ) शरद्-
ऋतूपलक्षितान् ( अन्ति ) पदिप्रथिभ्यां नित् ( उ० ४ । १८३ ) अन प्राणने-तिः,
नित् । सुपां सुलुक्० ( पा० ७ । १ । ३९ ) जसो लुक् । हे अन्तयः । जीविताः (देवाः)
विद्वांसः (नः) अस्मभ्यम् ( चक्र ) यूयं कृतवन्तः वा कुरुत, लोडर्थे-लिट् ( जरसम् )
वृद्धावस्थाम् ( पितरः ) पितृवद्रक्षितारः ( नः ) अस्माकम् ( मध्या ) सप्तम्या
डादेशः । मध्ये ( मा रीरिषत ) रिष हिंसायाम् णिच् । मा हिंसीष्ट (आयुर्गन्तोः)
जीवनस्य मार्गान् ॥
१. पू० सं० 'उपजीवन्ति' इति पाठः ॥ सम्पा० ॥
कण्डिका १८ ॥
२०२ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ४ । क० १८ ॥
( देवाः ) विद्वानो ! ( यत्र ) जहाँ पर ( नः ) हमारे लिए ( शतं शरदः ) सौ वर्ष तक
( इत् ) निश्चय करके ( नु ) ही ( तनूनाम् ) अपने शरीरों के ( जरसम् ) बुढ़ापे को
( चक्र ) तुम व्यतीत करो, ( यत्र ) जहाँ पर ( पुत्रासः ) पुत्र लोग ( पितरः ) पिता
[ वयोवृद्ध और विद्यावृद्ध पिता के समान ] ( भवन्ति ) होवें, [ वहाँ ] ( नः ) हमारे
( आयुः ) जीवन और ( गन्तोः१ ) गतियों को ( मध्या ) बीच में ( मा रीरिषत )
मत नष्ट करो ॥
( पूर्वं उपवयसि पुत्राः ह वै एनं पितरम् उपजीवन्ति, उपोत्तमे वयसि पिता
पुत्रान् उपजीवति यः एवं वेद ) पहिली अवस्था में पुत्र निश्चय करके इस पिता के
ही सहारे जीते हैं और पिछली अवस्था [ संन्यास वा बुढ़ापे ] में पिता पुत्रों के सहारे
जीता है जो ऐसा जानता है। ( सः वै एषः संवत्सरः ) वही यह संवत्सर [यज्ञ] है ॥१७॥
भावार्थः-जैसे विषुवान् यज्ञ अभिप्लव और पृष्ठ्य यज्ञ से मिला होता है, वैसे ही
पिता और पुत्र प्रीतिपूर्वक परस्पर रक्षा करें ॥ १७ ॥
कण्डिका १८ ॥
अथ हैष महासुपर्णस्तस्य यान् पुरस्ताद्विषुवतः षण्मासानुपयन्ति स दक्षिणः
पक्षोऽथ यानावृत्तानुपरिष्टात् षडुपयन्ति स उत्तरः पक्षः आत्मा वै संवत्सरस्य
विषुवानङ्गानि पक्षौ यत्र वा आत्मा तत्तत्पक्षौ यत्र वै पक्षौ तदात्मा न वा आत्मा
पक्षावतिरिच्यते२ नो पक्षावात्मानमतिरिच्येते इत्येवमु हैव तदपरेषां स्विदितमह्नां
परेषामित्यपरेषां चैव परेषां चेति ब्रूयातस वा एष संवत्सरः ॥ १८ ॥
कण्डिका १८ ॥ संवत्सर बड़ा गरुड़, विषुवान् आत्मा और दोनों
अर्धसंवत्सर दो पक्ष ॥
( अथ ह एषः महासुपर्णः, ) फिर यही [ संवत्सर ] बड़ा गरुड़ है। (विषुवतः
पुरस्तात् तस्य यान् षट् मासान् उपयन्ति सः दक्षिणः पक्षः, अथ उपरिष्टात् यान्
आवृत्तान् षट् उपयन्ति सः उत्तरः पक्षः ) विषुवान् से पहिले उस [ संवत्सर ] के जिन
छः महीनों को स्वीकार करते हैं वह दक्षिण पक्ष [ दाहिना पंख ] है, फिर [ विषुवान् से ]
पीछे जिन लौटते हुये छह [ महीनों ] को स्वीकार करते हैं वह उत्तर पक्ष [ बायाँ पंख ]
है। (संवत्सरस्य वै आत्मा विषुवान् अङ्गानि पक्षौ ) संवत्सर का ही आत्मा [ देह ]
विषुवान् और अङ्ग दोनों पंख हैं। ( यत्र वै आत्मा तत् पक्षौ, यत्र वै पक्षौ तत् आत्मा )
१८-( महासुपर्णः ) महागरुडः । पक्षिराजः ( आवृत्तान् ) अभ्यस्तान् पुनः
पुनर्वर्त्तमानान् ( आत्मा ) देहः । जीवः ( तत् ) तत्र ( अतिरिच्यते ) अतिरिणक्ति
१. पू० सं० "गतीः" इति पाठः ॥ सम्पा० ॥
२. कर्मणि प्रयोगोऽयम्, तदनुसारेण विभक्तिविपरिणामः भवितव्यः । मूलपाठोऽत्र भ्रष्टः
प्रतीयते ॥ सम्पा० ॥
कण्डिका १९ ॥
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्रं० ४ । क० १८ ॥ २०३
जहाँ पर ही आत्मा [ देह ] है वहां दोनों पंख हैं, जहां पर ही दोनों पंख हैं वहां आत्मा
है। ( आत्मा वै पक्षौ न अतिरिच्यते नो पक्षौ आत्मानम् अतिरिच्येते इति )
आत्मा निश्चय करके दोनों पक्षों से भिन्न नहीं है और न दोनों पक्ष आत्मा से भिन्न हैं।
( एवम् उ ह एव अपरेषाम् अह्नां तत् स्विदितं परेषाम् इति ) इसी प्रकार से ही
[ विषुवान् से ] इधर वाले दिनों का वह पसीना [ निचोड़ ] है, जो उधर वालों का है।
( परेषां च अपरेषां च एव इति ब्रूयात् ) और [ जो विषुवान् से ] उधर वाले [ दिनों ]
का [ पसीना ] है, वह इधर वालों का है—ऐसा कहना चाहिये । ( सः वै एषः संवत्सरः )
वही यह संवत्सर है ॥ १८ ॥
भावार्थः—संवत्सर में विषुवान् [ तुल्य रात्रि दिन का काल ] दो बार एक ग्रीष्म
में और एक शीत में होता है और दोनों का काल परिणाम और प्रभाव तुल्य है, ऐसा
ज्योतिष से जानना चाहिये ॥ १८ ॥
कण्डिका १९ ॥
तदाहुर्यद् द्वादश मासाः संवत्सरोऽथ हैतदहरवाप्नुयामेति यद्वैषुवत मप-
रेषाम् स्विदितमह्नां परेषा मित्यपरेषां चैव परेषां चेति ब्रूयादात्मा, वै संवत्सरस्य
विषुवानङ्गानि मासा यत्र वा आत्मा तदङ्गानि यत्राङ्गानि तदात्मा, न वा आत्मा-
ऽङ्गान्यतिरिच्यते नोऽङ्गान्यात्मानमतिरिच्यन्त इत्येवमु हैव तदपरेषां स्विदितमह्नां
परेषा मित्यपरेषां चैव परेषां चेति ब्रूयात्स वा एष संवत्सरः ॥ १९ ॥
कण्डिका १९ ॥ विषुवान् से संवत्सर के बारह महीने ॥
( तत् आहुः यत् द्वादश मासाः संवत्सरः ) यह कहते हैं कि बारह महीने
संवत्सर है, ( अथ ह एतत् अहः अवाप्नुयाम यत् वैषुवतम् इति ) अब ही हम वह
दिन प्राप्त करें जो विषुवान् वाला [ दिन ] है, ( अपरेषाम् अह्नां स्विदितं परेषाम्
इति, परेषां च अपरेषां च एव इति ब्रूयात् ) [ विषुवान् से ] इधर वाले दिनों का
वह पसीना [ निचोड़ ] है जो उधर वालों का है, और [ विषुवान् से ] उधर वाले
[ दिनों ] का [ पसीना ] है, वह इधर वालों का है—ऐसा कहना चाहिये । ( संवत्सरस्य
वै आत्मा विषुवान् अङ्गानि मासाः ) संवत्सर का ही आत्मा [ देह ] विषुवान् और
अङ्ग दो महीने [ = बारह महीने ] हैं । ( यत्र वै आत्मा तत् अङ्गानि यत्र अङ्गानि
तत् आत्मा ) जहां पर ही आत्मा है वहां अङ्ग हैं, जहां अङ्ग हैं वहां आत्मा है।
( आत्मा वै अङ्गानि न अतिरिच्येते नो अङ्गानि आत्मानम् अतिरिच्यन्ते इति )
आत्मा निश्चय करके अङ्गों से भिन्न नहीं है, न अङ्ग आत्मा से भिन्न हैं । ( एवम् उ ह
इत्यर्थः । भिन्नं करोति ( अतिरिच्यते ) अतिरिङ्क्तः इत्यर्थः । भिन्नं कुरुतः
( स्विदितम् ) त्रिष्विदा घर्मस्रुतो—क्तः । स्वेदः । घर्मनिस्सरणम् ॥
१९—( अवाप्नुयाम ) प्राप्नुयाम ( वैषुवतम् ) विषुवत्—अण् । विषुवतः
सम्बद्धम् । अन्यत् पूर्ववत् ॥
कण्डिका २० ॥
२०४ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ४ । क० २० ॥
एव अपरेषाम् अह्नां तत् स्विदितं परेषाम् इति ) इसी प्रकार से ही [ विषुवान् से ]
इधर वाले दिनों का वह पसीना [ निचोड़ ] है, जो इधर वालों का है । ( परेषां च
अपरेषां च एव इति ब्रूयात् ) और [ जो विषुवान् से ] उधर वाले [ दिनों ] का
[ पसीना ] है, वह इधर वालों का है—ऐसा कहना चाहिये । ( सः वै एषः संवत्सरः )
वही यह संवत्सर है ॥ १६ ॥
भावार्थः—विषुवान् अर्थात् मेष-तुला की संक्रान्ति पर तुल्य दिन रात्रि का समय
वर्ष में दो बार होता है, एक ग्रीष्म में दूसरा शीत में और दोनों छह मासों में ताप और
शीत तुल्य होता है, इससे संवत्सर यज्ञ चाहे किसी विषुवान् से आरम्भ किया जावे ॥१६॥
कण्डिका २० ॥
तदाहुः कथमुभयतो ज्योतिषोऽभिप्लवा अन्यतरो ज्योतिस्पृष्ठ्य इत्युभ-
यतो ज्योतिषो वा इमे लोका अग्निनेता आदित्येनामुत इत्येष ह वा एतेषां
ज्योतिर्यं एनं प्रमृदीव तपति देवचक्रे ह वा एते पृष्ठ्यं प्रतिष्ठिते पाप्मानं दृंहती
परिप्लवेते तद्य एवं विदुषां दीक्षितानां पापकं कीर्त्तयेदेत एवास्य तद्देवचक्रे शिर-
श्छन्दतो दशरात्रमुद्धिः १ पृष्ठचाभिप्लवौ चक्रे दशरात्रमुद्धिः पृष्ठचाभिप्लवौ चक्रे
तन्त्रं कुर्व्वितिति ह स्माह वास्युस्तयो स्तोत्राणि च शस्त्राणि च सञ्चारयेद्यः सञ्चा-
रयेत्तस्मादिमे पुरुषे प्राणा नाना सन्त एकोदयाच्छरीरमधिवसति यन्न सञ्चारयेत्
प्रमायुको ह यजमानः स्यादेष ह वै प्रमायुको योऽन्धो वा बधिरो वा न चाग्नि-
ष्टोमा मासि सम्पद्यन्ते न वै प्राणा प्राणैर्यज्ञस्तायत एकविंशतिरुक्थ्या एकोक्थ्यः
षोडश्यन्नं वा उक्थ्यं वीर्यं षोडशैव तया रूढ्वा स्वर्गं लोकमध्यारोहन्ति ॥ २० ॥
कण्डिका २० ॥ ज्योतिष्टोम आदि यज्ञों के विषय में प्रश्नोत्तर ॥
( तत् आहुः कथं ज्योतिषः उभयतः अभिप्लवौ, अन्यतरः ज्योतिः पृष्ठचः
इति ) यह कहते हैं कि किस प्रकार ज्योति [ ज्योतिष्टोम ] के दोनों ओर [ आदि और
अन्त में ] दो अभिप्लव यज्ञ हैं, दोनों में कोई पृष्ठचं ज्योतिष्टोम होता है । ( ज्योतिषः
उभयतः वै इमे लोकाः अग्निनेता आदित्येन अमुतः इति ) [ उत्तर ] ज्योति [ सूर्य ]
के दोनों ओर ही ये लोक अग्नि से चलाये गये सूर्य द्वारा उस [ सूर्यलोक ] से हैं । ( एषः
ह वै एतेषां ज्योतिः यः एनं प्रमृदी इव तपति ) यही सूर्य इन [ लोकों ] के बीच में
है जो [ लोढ़ा से ] पीसने वाले के समान इस [ लोक ] को तपाता है । ( एते ह वै
देवचक्रे पृष्ठ्यं प्रतिष्ठिते दृंहती पाप्मानं परिप्लवेते ) यही दोनों देव [ सूर्य और
२०-( उभयतः ) उभयपार्श्वे । आद्यन्तयोः ( ज्योतिषः ) ज्योतिष्टोमस्य ।
सूर्यस्य ( अग्निनेता ) बहुवचनस्यैकवचनम् । अग्निने॑ता येषां ते अग्निनेतारः
( अमुतः ) तस्मात् । सूर्यलोकात् ( प्रमृदी ) प्र + मृद क्षोदे—क्विप् । इयाडिया-
जीकाराणामुपसंख्यानम् ( वा० पा० ७ । १ । ३९ ) प्रथमायाः ईकारादेशः ।
प्रमर्दकः । प्रपेष्टा ( इव ) यथा ( तपति ) तापयति ( देवचक्रे ) ज्योतिष्चक्रे
१. पू० सं० "ऽङ्गिम्" इति पाठः ॥ सम्पा० ॥
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ४ । क० २० २०५
अग्नि ] के चक्र पृष्ठ्य यज्ञ में स्थापित किये हुये दृढ़ होकर पाप [ दोष ] को चलायमान
कर देते हैं । (तत् यः एवं विदुषां दीक्षितानां पापकं कीर्तयेत्, एते एव देवचक्रे
तत् अस्य शिरः छन्दतः ) सो जो मनुष्य इस प्रकार विद्वान् दीक्षित लोगों के पाप
[ दोष ] बतावे, यही दोनों देवचक्र [ दोनों पृष्ठ्य और अभिप्लव ] तब उस [ पाप ] के
शिर को हटा देते हैं। (दशरात्रम् उद्भिः पृष्ठ्याभिप्लवौ चक्रे, 'दशरात्रम् उद्भिः
पृष्ठ्याभिप्लवौ चक्रे ) दशरात्र रथनाभि है और दोनों पृष्ठ्य अभिप्लव दो पहिये हैं,
दशरात्र रथनाभि है और दोनों पृष्ठ्य अभिप्लव दो पहिये हैं [ अर्थात् अवश्य हैं ] ।
(वास्युस्तयः ह स्म आह तन्त्रं कुर्वीत इति स्तोत्राणि च शस्त्राणि च संचारयेत् )
दोषनाशक [ ब्रह्मा ] ऐसा कहता है कि वह [ यजमान ] उपाय करे और स्तोत्रों और
शस्त्रों [ स्तुतिविधायक मन्त्रों और नियम विधायक मन्त्रों ] को बोले । ( यः सञ्चारयेत्
तस्मात् पुरुषे इमे प्राणाः नाना सन्तः एकोदयात् शरीरम् अधिवसति ) जो पुरुष
[ स्तोत्रों और शस्त्रों को ] बोले उससे [ उस ] पुरुष में यह प्राण अनेक प्रकार होकर
एक में उदय करने के कारण शरीर में टिकते हैं। ( यत् न संचारयेत् यजमानः प्रमायुकः
ह स्यात् ) यदि वह [ स्तोत्रों और शस्त्रों को ] न बोले, यजमान मृतक ही हो जावे ।
(एषः ह वै प्रमायुकः यः अन्धः वा बधिरः वा न च अग्निष्टोमाः मासि सम्पद्यन्ते
न वै प्राणाः प्राणैः यज्ञः तायते ) वही मृतक है जो अन्धा वा बहिरा है और न
[ जिस करके ] अग्निष्टोम महीने में किये जाते हैं और न प्राण प्राणों के साथ
[ किये जाते हैं और न दूसरा ] यज्ञ फैलाया जाता है । ( एकविंशतिः उक्थ्याः )
इक्कीस उक्थ्य [ यज्ञ विशेष ] हैं। (एकोक्थ्यः षोडशी, अन्नं वै उक्थ्यं वीर्य्यं
षोडश एव ) एक उक्थ्य षोडशी [ सोलह मन्त्र वाला ] है अन्न ही उक्थ्य सम्बन्ध वाला
सामर्थ्य षोडश [ सोलह प्रकार ] है, [ वे सोलह यह हैं-चार वर्ण, चार आश्रम, श्रवण,
( पाप्मानम् ) पापम् । दोषम् (दृंहती) दृहि वृद्धौ-शतृः । वर्धमाना । दृढा (छन्दतः)
छदिं संवरणे-लट् । अपवारयतः । नाशयतः ( उद्भिः) उपसर्गे घोः किः
( पा० ३ । ३ । ९२ ) उद्+डुधाञ् धारणपोषणयोः-किः, प्रधिः । रथनाभिः
( चक्रे ) रथचक्रद्वयं यथा ( तन्त्रम् ) उपायम् । यज्ञकार्यम् ( वास्युस्तयः )
वसिवापियजि० ( उ० ४ । १२५ ) वस वधे-इन् । वलिमलितनिभ्यः कयन् ( उ० ४ ।
६६ ) वासि+वस्त वधे-कयन्, कित्त्वात् संप्रसारणम् । वासीनां हिंसकानाम्
उस्तयो हिंसकः । दोषनाशकः ( शस्त्राणि ) नियमान् । स्तोत्रविशेषान् ( सञ्चार-
येत् ) सम्यक् चालयेत् । उच्चारयेत् ( एकोदयात् ) एकस्मिन् देहे उद्गमनात्
( अधिवसति ) निवसन्ति ( प्रमायुकः ) लषपतपदस्था० ( पा० ३ । २ । १५४ ) प्र+
मीञ् हिंसायाम्-उकञ् । युक् च मृतकः ( षोडशी ) षोडश-इनिः । षोडशमन्त्रोपेतः
( षोडश ) षोडशन्-डट् ततः अर्शादिअच् । विभक्तेर्लुक् । षोडशम् । षोडशावयव-
१. यहाँ "दशरात्रम् उद्भि पृष्ठ्याभिप्लवौ चक्रे" यह दोबारा पढ़ा हुआ पाठ अपपाठ रूप
ही प्रतीत होता है ।। सम्पा० ।।
कण्डिका २१॥
२०६ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ४ । क० २१
मनन, निदिध्यासन=तीन कर्म, अप्राप्त की इच्छा, प्राप्त की रक्षा, रक्षित का बढ़ाना, बढ़े हुये
का अच्छे मार्ग में—व्यय करना, और सोलहवां मोक्ष का अनुष्ठान—जैसा दयानन्द भाष्य
यजुर्वेद ६।३४ में व्याख्यात है]। (तया रूढ्वा स्वर्गं लोकम् अध्यारोहन्ति)
उस [इष्टि] के द्वारा चढ़कर स्वर्ग लोक में चढ़ते हैं॥२०॥
भावार्थ:—सूर्यमण्डल प्रकाशपिण्ड है, उसके दोनों ओर आगे पीछे प्रकाश है, इसी
प्रकार यज्ञ के दोनों ओर आदि अन्त में अभिप्लव अथवा पृष्ठ्य यज्ञ होता है॥२०॥
कण्डिका २१॥
अथातोऽह्नामध्यारोहः। प्रायणीयेनातिरात्रेणोदयनीयमतिरात्रमध्यारोहन्ति,
चतुर्विशेन महाव्रतमभिप्लवेन परमभिप्लवं, पृष्ठ्येन परं पृष्ठ्यमभिजिता ऽभिजितं,
स्वरसामभिः परान् स्वरसामानोऽथ हैतदहरवाप्नुयामेति यद्वैषुवतम्परेषां स्विदित-
मह्नां परेषा मित्यपरेषां च परेषां चेति ब्रूयात्स वा एष संवत्सरः ॥२१॥
कण्डिका २१॥ संवत्सर का अतिरात्र आदिकों से संबन्ध
(अथ अतः अह्नाम् अध्यारोहः) अब यहाँ दिनों [यज्ञ विशेषों] का चढ़ाव
[कहा जाता है]। (प्रायणीयेन अतिरात्रेण उदयनीयम् अतिरात्रम् अध्यारोहन्ति)
प्रायणीय अतिरात्र [यज्ञ] से उदयनीय अतिरात्र को चढ़ते हैं, (चतुर्विशेन महाव्रतम्)
चतुर्विंश से महाव्रत को, (अभिप्लवेन परम् अभिप्लवम्) अभिप्लव से पिछले अभिप्लव
को, (पृष्ठ्येन परं पृष्ठ्यम्) पृष्ठ्य से पिछले पृष्ठ्य को, (अभिजिता अभिजितम्)
अभिजित् से अभिजित् को (स्वरसामभिः परान् स्वरसामानः) स्वरसामों से पिछले
स्वरसामों को [चढ़ते हैं]। (अथ ह एतत् अहः अवाप्नुयाम यत् वैषुवतम् इति)
अब हम ही वह दिन प्राप्त करें जो विषुवान् वाला [दिन] है, (अपरेषाम् अह्नां
स्विदितं परेषा म् इति, परेषां च अपरेषां च इति ब्रूयात्) [विषुवान् से] इधर
वाले दिनों का पसीना [निचोड़] है जो उधर वालों का है, और [विषुवान् से] उधर
वाले [दिनों] का [पसीना] है, वह इधर वालों का है—ऐसा कहना चाहिये। (सः वै
एषः संवत्सरः) वही यह संवत्सर है [देखो क० १६]॥२१॥
भावार्थ:—दोनों विषुवानों में से किसी ही विषुवान् से संवत्सर यज्ञ आरम्भ करना
चाहिये। यह विषुवान् से एक ओर वाले यज्ञों का वर्णन है॥२१॥
युक्तम्। चत्वारो वर्णाश्चत्वारः आश्रमाः, श्रवणमनननिदिध्यासनानि त्रीणि
कर्माणि, अलब्धस्य लिप्सा, लब्धस्य यत्नेन रक्षणं, रक्षितस्य वृद्धिः, वृद्धस्य सन्मार्गे
व्ययीकरणम् एष चतुर्विधः पुरुषार्थः, एतैः पंचदशभिः प्राप्तः षोडशो मोक्षः—यथा
व्याख्यातं दयानन्दभाष्ये यजुर्वेदे। ९।३४। एतैः षोडशभिर्युक्तम् (रूढ्वा)
अधिरुह्य॥
२१—(अध्यारोहः) आरोहणम् (अध्यारोहन्ति) उपरिगच्छन्ति (परम्)
पश्चाद्भवम् (स्वरसामानः) स्वरसाम्नः। यज्ञविशेषान्। अन्यद्गतम्—क० १९॥
कण्डिका २२ ॥
: गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ४ । क० २३ २०७
कण्डिका २२ ॥
अथातोऽह्नां निवाहः१। प्रायणीयोऽतिरात्रश्चतुर्विंशायाह्ने निवहति, चतुर्विंश-
महरभिप्लवाय, अभिप्लवः पृष्ठ्याय, पृष्ठ्योऽभिजिते, अभिजित् स्वरसामभ्यः,
स्वरसामानो विषुवते, विषुवान् स्वरसामभ्यः, स्वरसामानो विश्वजिते, विश्वजित्
पृष्ठ्याभिप्लवाभ्यां, पृष्ठ्याभिप्लवौ गवायुभ्यां गवायूषी दशरात्राय, दशरात्रो
महाव्रताय महाव्रतमुदयनीयायातिरात्राय, उदयनीयोऽतिरात्रः स्वर्गाय लोकायान्ना-
द्याय प्रतिष्ठित्त्यै य एवं वेद स वा एष संवत्सरः ॥ २२ ॥
कण्डिका २२ ॥ संवत्सर का अतिरात्र आदिकों से संबन्ध ॥
( अथ अतः अह्नां निवाहः ) अब यहां दिनों [ यज्ञ विशेषों ] का उतार [ कहा
जाता है ] । ( प्रायणीयः अतिरात्रः चतुर्विंशाय अह्ने निवहति ) प्रायणीय अतिरात्र
चतुर्विंश दिन के लिये उतरता है, ( चतुर्विंशम् अहः अभिप्लवाय ) चतुर्विंश दिन
अभिप्लव के लिये, ( अभिप्लवः पृष्ठ्याय ) अभिप्लव पृष्ठ्य के लिये, ( पृष्ठ्यः
अभिजिते ) पृष्ठ्य अभिजित् के लिये, ( अभिजित् स्वरसामभ्यः ) अभिजित् स्वरसामों
के लिये, ( स्वरसामानः विषुवते ) सब स्वरसाम यज्ञ विषुवान् के लिये, ( विषुवान्
स्वरसामभ्यः ) विषुवान् स्वरसामों के लिये, ( स्वरसामानः विश्वजिते ) सब
स्वरसाम विश्वजित् के लिये, ( विश्वजित् पृष्ठ्याभिप्लवाभ्याम् ) विश्वजित् पृष्ठ्य और
अभिप्लव के लिये, ( पृष्ठ्याभिप्लवौ गवायुभ्याम् ) दोनों पृष्ठ्य और अभिप्लव
दोनों गवायु के लिये, ( गवायूषी दशरात्राय ) दोनों गवायु दशरात्र के लिये, ( दशरात्रः
महाव्रताय ) दशरात्र महाव्रत के लिये, ( महाव्रतम् उदयनीयाय अतिरात्राय ) महाव्रत
उदयनीय अतिरात्र के लिये, ( उदयनीयः अतिरात्रः स्वर्गाय लोकाय अन्नाद्याय
प्रतिष्ठित्त्यै यः एवं वेद ) उदयनीय अतिरात्र [ उसके ] स्वर्ग लोक के लिये, भोजन
योग्य अन्न के लिये और प्रतिष्ठा के लिये [ उतरता है ], जो ऐसा जानता है । ( सः वै
एषः संवत्सरः ) सो यही संवत्सर है [ देखो क० १४ ] ॥ २२ ॥
भावार्थः-यहाँ विषुवान् के दूसरी ओर वाले यज्ञों का वर्णन है [ देखो
कण्डिका १४ ] ॥ २२ ॥
कण्डिका २३ ॥
आदित्याश्च ह वा आङ्गिरसश्च स्वर्गे लोकेऽस्पर्द्धन्त वयं पूर्वे स्वरेष्यामो
वयं पूर्व इति त आदित्या लघुभिः सामभिश्चतुर्भिस्तोमैर्द्वाभ्यां पृष्ठ्याभ्यां स्वर्गं
लोकमभ्यप्लवन्त, यदभ्यप्लवन्त तस्मादभिपॢवोऽन्वञ्च एवाङ्गिरसो गुरुभिः सामभिः
२२-( निवाहः ) अधोगमनम् ( निवहति ) अधोगच्छति । अन्यद् गतम् ॥
१. पू. सं 'नीवाहः' इति पाठः ॥ सम्पा० ॥
कण्डिका २३ ॥ अभिप्लव और पृष्ठ्य की व्युत्पत्ति और दूसरे यज्ञ ॥
२०८ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ४ । क० २३ ॥
सर्वैः १ स्तोमैः सर्वैःपृष्ठ्यैः स्वर्गं लोकमभ्यस्पृशन्त, यदभ्यस्पृशन्त तस्मात् स्पृश्यस्तं
वा एतं स्पृशं सन्तं पृष्ठ्य इत्याचक्षते, परोक्षेण परोक्षप्रिया इव हि देवा भवन्ति
प्रत्यक्षद्विषः । अभिप्लवात् पृष्ठ्यो निर्मितः, पृष्ठ्यादभिजित्, अभिजितः स्वर-
सामानः, स्वरसामभ्यो विषुवान्, विषुवतः स्वसामानः, स्वरसामभ्यो विश्वजिद्विश्व-
जितः पृष्ठ्याभिप्लवौ, पृष्ठ्याभिप्लवाभ्यां गवामुयी, गवामुय्यां दशरात्रस्तानि ह
वा एतानि यज्ञारण्यानि यज्ञकृत्तन्त्राणि तेषां शतं शतं रथानां न्यन्तरं तद्यथाऽरण्या-
न्यारूढा अशनापिपासे ते पाप्मानं दृंहती परिप्लवेते एवं हैवते प्रप्लवन्ते ये विद्वांस
उपयन्त्यथ ये विद्वांसमुपयन्ति तद्यथा प्रवाहात् प्रवाहं स्थलात् स्थलं समात्समं
सुखात् सुखमभयादभयमुपसङ्क्रामन्तीत्येवं हैवते संवत्सरस्योदृचं समश्नवामहा
इति ब्राह्मणम् ॥ २३ ॥
कण्डिका २३ ॥ अभिप्लव और पृष्ठ्य की व्युत्पत्ति और दूसरे यज्ञ ॥
( आदित्याः च ह वै आङ्गिरसः च स्वर्गे लोके अस्पर्धन्त, वयं पूर्वे स्वः
एष्यामः वयं पूर्वे इति ) आदित्य [ अखण्ड व्रतधारी सूक्ष्मदर्शी ऋषि ] और
आङ्गिरस [ अङ्गों के रस जानने वाले स्थूलदर्शी ऋषि लोग ] स्वर्ग लोक के विषय में
झगड़ने लगे, हम पहिले स्वर्ग को जायेंगे, हम पहिले । ( ते आदित्याः लघुभिः सामभिः
चतुर्भिः स्तोमैः द्वाभ्यां पृष्ठचाभ्यां स्वर्गं लोकम् अभ्यप्लवन्त ) आदित्य ऋषि सूक्ष्म
सामों के द्वारा चार स्तोमों के द्वारा और दो पृष्ठ्यों के द्वारा स्वर्ग लोक को कूद कर पहुंचे ।
( यत् अभ्यप्लवन्त तस्मात् अभिप्लवः अन्नं च एव ) जो वे कूद कर पहुँचे, इसी से
अभिप्लव [ कूदकर पहुँचने वाला यज्ञ हुआ ] और वही अन्न है । ( आङ्गिरसः गुरुभिः
सामभिः सर्वैः स्तोमैः सर्वैः पृष्ठ्यैः स्वर्गं लोकम् अभ्यस्पृशन्त ) आङ्गिरस ऋषि
स्थूल सामों से, सब स्तोमों से सब पृष्ठ्यों से स्वर्ग लोक को छूकर पहुँचे । ( यत्
अभ्यस्पृशन्त तस्मात् २स्पृश्यः तं वै एतं स्पृशम् सन्तं पृष्ठ्यः इति आचक्षते ) जो
वे छूकर पहुँचे, इसी से स्पृश्य [ छूने योग्य ] हुआ, उस ही स्पृश्य [ छूने योग्य ] होते हुए
को यह पृष्ठ्य यज्ञ है-ऐसा कहते हैं । (परोक्षेण) परोक्ष [आंख ओट प्रलय में वर्त्तमान ब्रह्म]
के द्वारा ( परोक्षप्रियाः इव हि ) परोक्षप्रिय [ आंख ओट भविष्य के प्रेमी ] लोगों के
समान ही ( देवाः ) देवता [ विद्वान् लोग ] ( प्रत्यक्षद्विषः ) प्रत्यक्ष [ वर्त्तमान अवस्था ]
के द्वेषी [ विरोधी ] ( भवन्ति ) होते हैं [ देखो-गो० पू० १।१ ] । ( अभिप्लवात्
पृष्ठ्यः निर्मितः ) अभिप्लव से पृष्ठ्य बनाया गया है, ( पृष्ठ्यात् अभिजित् ) पृष्ठ्य
२३-( आदित्याः ) अदिति-ण्यः । अखण्डव्रतधारिणो विद्वांसः ।
अथवा आङ् + दीपी दीप्तौ-यक् । पृषोदरादिरूपम् । आदीप्यमानाः । सूक्ष्म-
दर्शिनः ( आङ्गिरसः ) तं वा एतमङ्गरसं सन्तमङ्गिरा इत्याचक्षते-गो० पू०
१. पू. सं. 'सर्वे' इति पाठः ॥ सम्पा० ॥
२. सर्वत्र अर्थानुसारी सकारादिः पाठोऽस्माभिः वर्द्धितः ॥ सम्पा० ॥
कण्डिका २४ ॥
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ४ । क० २४ ॥ २०६
से अभिजित्, (अभिजितः स्वरसामानः) अभिजित् से स्वरसाम, (स्वरसामभ्यः
विषुवान्) स्वरसामों से विषुवान् (विषुवतः स्वरसामानः) विषुवान् से स्वरसाम,
(स्वरसामभ्यः विश्वजित्) स्वरसामों से विश्वजित्, (विश्वजितः पृष्ठचाभिपॢवौ)
विश्वजित् से पृष्ठ्य और अभिपॢव, (पृष्ठचाभिपॢवाभ्यां गतायुषी) दोनों पृष्ठ्य और
अभिपॢवों से दोनों गवायु, (गवायुभ्यां दशरात्रः) दोनों गवायु से दशरात्र [यज्ञ
बनाया गया है]। (तानि ह वै एतानि यज्ञारण्यानि यज्ञकृत्तन्त्राणि) वे ही यज्ञ-
रूप वन और यज्ञ करने वाले के तन्त्र [उपाय] हैं। (तेषां शतं शतं
रथानां न्यन्तरम्) उन [यज्ञों] के बीच सौ सौ रथों [पगों वा मान विशेषों]
का निश्चित अन्तर हो। (तत् यथा अरण्यानि आरूढाः पाप्मानं दृहती ते अशना-
पिपासे परिप्लवेते एवं ह एव एते प्रप्लवन्ते ये विद्वांसः उपयन्ति, अथ ये विद्वां-
सम् उपयन्ति) सो जैसे वन में चढ़े हुये पुरुष कष्ट को बढ़ाती हुई उन दोनों भूख प्यास
को लांघ जाते हैं, ऐसे ही यह [यजमान लोग यज्ञ को] पार करते हैं जो विद्वान् लोग
[यज्ञ को] स्वीकार करते हैं और जो लोग विद्वान् को स्वीकार करते हैं। (तत् यथा
प्रवाहात् प्रवाहं स्थलात् स्थलं समात् समं सुखात् सुखम् अभयात् अभयम्
उपमङ्क्रामन्ति इति एवं ह एव एते संवत्सरंस्य उदचं समश्नवामहै इति ब्राह्मणम्)
सो जैसे प्रवाह [जलबहाव] से प्रवाह को, स्थल [सूखे स्थान] से स्थल को, सम [एक
से स्थान] से सम को, सुख से सुख को, और अभय से अभय को यथावत् पाते हैं,
वैसे ही यह हम संवत्सर [यज्ञ] की समाप्ति वाली ऋचा को पावें यह ब्राह्मण
[ब्रह्मज्ञान] है ॥ २३ ॥
भावार्थः- कोई विद्वान् सूक्ष्म से स्थूल की ओर चल कर अर्थात् कारण से कार्य का
ज्ञान प्राप्त करके सुख पाते हैं और कोई स्थूल से सूक्ष्म की ओर जाकर अर्थात् कार्य से
कारण को खोज कर आनन्द भोगते हैं ॥ २३ ॥
कण्डिका २४ ॥
प्रेदिहं वै कौशाम्बेयः कौसुरविन्दुरुद्दालक आरुणे ब्रह्मचर्य्यमुवाच तमाचार्य्यः
पप्रच्छ कुमारः कति ते पिता संवत्सरस्याहान्यमन्यते१ति कति त्वेवेति दशेति होवाच
दश वा इति होवाच दशाक्षरा विराड् वैराजो यज्ञः १। कति त्वेवेति नवेति
होवाच नव वा इति होवाच नव वै प्राणाः प्राणैः यज्ञस्तायते २। कति त्वेवेत्यष्टेति
होवाचाष्ट वा इति होवाचाष्टाक्षरा गायत्री गायत्रो यज्ञः ३। कति त्वेवेति सप्तेति
होवाच सप्त वा इति होवाच सप्त छन्दांसि छन्दोभिर्यज्ञस्तायते ४। कति त्वेवेति
१ । ७ । तदधीते तद्वेद (पा० ४ । २ । ५९) अङ्गिरस्-अण्, बहुवचनस्यैक-
वचनं च। आङ्गिरसाः। अङ्गानां रसवेत्तारः। स्थूलदर्शिनः (लघुभिः) सूक्ष्मैः
(सामभिः) मोक्षज्ञानैः (स्पृश्यः) स्पृश सम्पर्क-क्यप्। (रथानाम्)
चरणानाम् मानविशेषाणाम् (न्यन्तरम्) निश्चितव्यवधानम् (परिप्लवेते)
परिप्लवन्ते। सर्वतः प्राप्नुवन्ति ॥
१. पू० सं० 'अमन्यथ' इति पाठः ॥ सम्पा० ॥
१४
कण्डिका २४ ॥ प्रेदि कौशाम्बेय कौसुरविन्दु और उद्दालक आरुण से
२१० गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ४ । क० २४ ॥
षडिति होवाच षड् वा इति होवाच षड् वा ऋतव ऋतूनामाप्त्यै ५ ।
कति त्वेवेति पञ्चेति होवाच पञ्च वा इति होवाच पञ्चपदा पङ्क्तिः पाङ्क्तो
यज्ञः ६ । कति त्वेवेति चत्वारीति होवाच चत्वारि वा इति होवाच चत्वारो वै
वेदा वेदैर्यज्ञस्तायते ७ । कति त्वेवेति त्रीणीति होवाच त्रीणि वा इति होवाच
त्रिषवणो वै यज्ञः सवनैर्यज्ञस्तायते । ८ । कति त्वेवेति द्वे इति होवाच द्वे वा इति
होवाच द्विपाद्वै पुरुषो द्विप्रतिष्ठः पुरुषः पुरुषो वै यज्ञः ९ । कति त्वेवेत्येकमिति
होवाचैकम् वा इति होवाचाहरहरित्येकमेव सर्वं संवत्सरम् १० ॥ २४ ॥
इत्यथर्ववेदस्य गोपथब्राह्मणपूर्वभागे चतुर्थः प्रपाठकः समाप्तः ।
कण्डिका २४ ॥ प्रेदि कौशाम्बेय कौसुरविन्दु और उद्दालक आरुण से
संवत्सर और यज्ञीय दिनों के विषय में प्रश्नोत्तर ॥
( प्रेदिः ह वै कौशाम्बेयः कौसुरविन्दुः, उद्दालकः आरुणः ब्रह्मचर्यम्
उवाच ) प्रेदि [ बड़ा ऐश्वर्यवान् ऋषि ] कौशाम्बेय [ कौशाम्बी अर्थात् पटना नगरी
का रहने वाला ], कौसुरविन्दु [ भूमि के ऐश्वर्य का जानने वाला ] था, [ उसको ]
उद्दालक गो० पू० ३ । ६ आरुण, [ अरुण के पुत्र ] ने ब्रह्मचर्य का उपदेश किया । ( तम्
आचार्यः पप्रच्छ कुमारः ते पिता संवत्सरस्य कति अहानि अमन्यत इति, कति
तु एव इति ) उस [ प्रेदि ] से आचार्य [ उद्दालक ] ने पूछा—हे कुमार ! तेरा पिता
संवत्सर यज्ञ के कितने दिन मानता था, फिर कितने । ( दश इति ह ) [ प्रेदि ] अरे
दस । ( उवाच दश वै इति ह ) वह [ उद्दालक ] बोला—अरे दस ही । ( उवाच
दशाक्षरा विराट्, वैराजः यज्ञः ) वह [ प्रेदि ] बोला—दस अक्षर वाला विराट्
[ छन्द ] है और विराट् [ अर्थात् वेद ] से सिद्ध किया हुआ यज्ञ है । १ । ( कति तु
एव इति ), [ उद्दालक ] फिर कितने । ( नव इति ह ) [ प्रेदि ] अरे नौ । ( उवाच
नव वै इति ह ) [ उद्दालक ] अरे नौ ही हैं । ( उवाच नव वै प्राणाः प्राणैर्यज्ञः
तायते ) [ प्रेदि ] बोला—नौ ही प्राण [ सात मस्तक के दो नीचे के छिद्र ] हैं, प्राणों
से यज्ञ फैलाया जाता है । २ । ( कति तु एव इति ) [ उद्दालक ] फिर कितने । ( अष्ट
इति ह ) [ प्रेदि ] अरे आठ । ( उवाच अष्ट वै इति ह ) [ उद्दालक ] अरे आठ ही
हैं । ( उवाच अष्टाक्षरा गायत्री गायत्रः यज्ञः ) [ प्रेदि ] आठ अक्षर [ के पाद ]
वाली गायत्री है, गायत्री से सिद्ध किया हुआ यज्ञ है । ३ । ( कति तु एव इति )
[ उद्दालक ] फिर कितने । ( सप्त इति ह ) [ प्रेदि ] अरे सात । ( उवाच सप्त वै
२४—( प्रेदिः ) इगुपधात् कित् ( उ० ४ । १२० ) प्र + इदि परमैश्वर्य्ये—
इन् कित्, नलोपः । परमैश्वर्य्यवान् । ऋषिविशेषः ( कौशाम्बेयः ) तेन निर्वृ-
त्तम् ( पा० ४ । २ । ६८ ) कुशाम्ब—अण् । कुशाम्बेन निर्वृत्ता नगरी कौशाम्बी ।
कुसुमपुरी । पाटलिपुत्रनगरी । पटना इति भाषायाम् । सोऽस्य निवासः
( पा० ४ । ३ । ८६ ) कुशाम्बी—ढञ् । कौशाम्बीनिवासी ( कौसुरविन्दुः ) सुसू-
धाञ्गृधिभ्यःक्रन् ( उ० २ । २४ ) कु + षु प्रसवैश्वर्ययोः—क्रन् । कुसुरः भूमी-
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ४ । क० २४ २११
इति ह ) [ उद्दालक ] बोला अरे सात ही हैं। ( उवाच सप्त छन्दांसि छन्दोभिः
यज्ञः तायते ) [ प्रेदि ] बोला-सात [ गायत्री, उष्णिक्, अनुष्टुप्, बृहती, पङ्क्ति,
त्रिष्टुप् और जगती ] छन्द हैं, छन्दों से यज्ञ फैलाया जाता है । ४ । ( कति तु एव
इति ) [ उद्दालक ] फिर कितने, ( षट् इति ह ) [ प्रेदि ] अरे छह । ( उवाच षट् वै
इति ह ) [ उद्दालक ] अरे छह ही हैं। ( उवाच षट् वै ऋतवः ऋतूनाम् आप्त्यै )
[ प्रेदि ] बोला-छह ही [ वसन्त, ग्रीष्म, वर्षा, शरद्, हेमन्त और शिशिर-साम०
उ० ६ । १ ३ । २ ] ऋतु हैं, ऋतुओं के लाभ के लिये [ यज्ञ है ] । ५ । ( कति तु एव
इति ) [ उद्दालक ] फिर कितने । ( पंच इति ह ) [ प्रेदि ] अरे पांच । ( उवाच
पंच वै इति ह ) [ उद्दालक ] अरे पांच ही हैं। ( उवाच पंचपदा पङ्क्तिः पाङ्क्तः
यज्ञः ) [ प्रेदि ] बोला-पांच पाद वाली पङ्क्ति [ पांच अक्षर के पांच पाद वाली
पदपङ्क्ति अथवा आठ अक्षर के पांच पाद वाली पथ्यापङ्क्ति ] है, पाङ्क्त [ पङ्क्ति,
वेदवाणी से सिद्ध किया हुआ ] यज्ञ है । ६ । ( कति तु एव इति ) [ उद्दालक ] फिर
कितने । ( चत्वारि इति ह ) अरे चार । ( उवाच चत्वारि वै इति ह ) [ उद्दालक ]
अरे चार ही हैं। ( उवाच चत्वारः वै वेदाः, वेदैः यज्ञः तायते ) [ प्रेदि ] चार ही
वेद [ ऋग्, यजुः, साम और अथर्व ] हैं, वेदों से यज्ञ फैलाया जाता है । ७ । ( कति तु
एव इति ) [ उद्दालक ] फिर कितने । ( त्रीणि इति ह ) [ प्रेदि ] अरे तीन । ( उवाच
त्रीणि वै इति ह ) [ उद्दालक ] अरे तीन ही हैं। ( उवाच त्रिषवणः वै यज्ञः सवनैः
यज्ञः तायते ) [ प्रेदि ] बोला-[ प्रातःसवन, माध्यन्दिन सवन और तृतीय सवन ]
तीन सवन वाला ही यज्ञ है, सवनों से यज्ञ फैलाया जाता है । ८ । ( कति तु एव इति )
[ उद्दालक ] फिर कितने । ( द्वे इति ह ) [ प्रेदि ] अरे दो । ( उवाच द्वे वै इति ह )
[ उद्दालक ] बोला-अरे दो ही हैं ( उवाच द्विपात् वै पुरुषः द्विप्रतिष्ठः पुरुषः
पुरुषः वै यज्ञः ) [ प्रेदि ] बोला-दो पांव वाला पुरुष है, दो [ कर्म और ज्ञान ] से
प्रतिष्ठा किया गया पुरुष है, पुरुष ही यज्ञ है । ६ । ( कति तु एव इति ) [ उद्दालक ]
फिर कितने । ( एकम् इति ह ) [ प्रेदि ] अरे एक [ दिन ] । ( उवाच एकं वै
इति ह ) [ उद्दालक ] अरे एक ही है। ( उवाच अहः अहः इति एकम् एव सर्वं
श्वरः, ततः अण् स्वार्थे । कौसुरं भूम्यैश्वर्य्यम् । विन्दुरिच्छुः ( पा० ३ । २ ।
१६९ ) विद ज्ञाने-उः, नुमागमः । भूम्यैश्वर्यस्य ज्ञाता (उद्दालकः) गो० पू०
३ । ६ । मुनिविशेषः ( आरुणः ) अरुण-अण् । अरुणपुत्रः (कुमारः) हे कुमार
( वैराजः ) विराजा निर्वृत्तः ( गायत्रः ) गायत्र्या निर्वृत्तः ( पञ्च ) सप्तभ्यो डुट्
च ( उ० १ । १५७ ) पचि व्यक्तीकरणे-कनिन् । संख्याविशेषः ( पङ्क्तिः ) पचि
व्यक्तीकरणे विस्तारे-क्तिन् वा क्तिच् । अत्र तु-पङ्क्तिविंशतित्रिंशच्चत्वारिंशत् ०
( पा० ५ । १ । ५९ ) पञ्चन्-तिप्रत्ययः, टिलोपः । पञ्चैव पङ्क्तिः । पदपङ्क्तिः
पञ्च । पिङ्गलशास्त्रे ३ । ४६ । पञ्चाक्षरयुक्ता पञ्चपदा पदपङ्क्तिः । अथवा
पथ्यापञ्चभिर्गायत्रैः । पिङ्गल० ३ । ४८ । अष्टाक्षरयुक्ता पञ्चपदा पथ्यापङ्क्तिः
कण्डिका १ ॥
२१२ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० १
संवत्सरम् ) [ प्रेदि ] बोला—दिन दिन यह एक ही [ मिलकर ] पूरा संवत्सर यज्ञ
है ॥ १० ॥ २४ ॥
भावार्थः—मनुष्य को यज्ञ के अङ्ग उपाङ्गों के समान प्रत्येक पदार्थ के अङ्ग
उपाङ्गों को जानकर कर्तव्य पूरा करना चाहिये ॥ २४ ॥
इति श्रीमद्राजाधिराजप्रथितमहागुणमहिमश्रीमत्स्याजीरावगायकवाहा-
धिष्ठितबड़ोदेपुरीगतश्रावणमासदक्षिणापरीक्षायाम् ऋक्सामार्थववेदभाष्येषु
लब्धदक्षिणेन श्री पण्डित क्षेमकरणदासत्रिवेदिना अथर्ववेदभाष्यकारेण कृते
गोपथब्राह्मणभाष्ये पूर्वभागे चतुर्थः प्रपाठकः समाप्तः ॥
अयं प्रपाठकः प्रयागनगरे भाद्रपदमासे शुक्लद्वादश्यां तिथौ १९८०
[ अशीत्युत्तरैकोनविंशतिशतके ] विक्रमीये संवत्सरे सुसमाप्तिमगात् ।
मुद्रितम्—आषाढशुक्ला १२ संवत् १९८१ वि० ता० १३ जुलाई सन् १९२४ ई० ॥
अथ पञ्चमः प्रपाठकः ।
कण्डिका १ ॥
ओम् अभिप्लवः षडहः षडहानि भवन्ति ज्योतिर्गौरायुर्गौरायुर्ज्योतिः १,
अभिप्लवः पञ्चाहः पञ्च ह्येवाहानि भवन्ति यद्ध्येव प्रथममहस्तदुत्तममहः २,
अभिप्लवश्चतुरहश्चत्वारो हि स्तोमा भवन्ति त्रिवृत् पञ्चदशः सप्तदशैकविंश एव
३, अभिप्लवस्त्र्यहस्त्र्यहावृत्तिर्ज्योतिर्गौरायुर्गौरायुर्ज्योतिः ४, अभिप्लवो द्व्यहो
द्वे ह्येव सामनी भवतो बृहद्रथन्तर एव ५, अभिप्लव एकाह एकाहस्य स्तोमै-
स्तायते ६, चतुर्णामुक्थ्यानां द्वादशस्तोत्राण्यतिरिच्यन्ते स सप्तमोऽग्निष्टोमस्तथा
खलु सप्ताग्निष्टोमा मासि सम्पद्यन्त इति ब्राह्मणम् ॥ १ ॥
कण्डिका १ ॥ संवत्सर से अभिप्लव का सम्बन्ध ॥
( ओम् अभिप्लवः षडहः षट् अहानि भवन्ति ज्योतिः, गौः, आयुः, गौः,
आयुः, ज्योतिः १ ) ओम् । अभिप्लव छह दिन वाला है, छह दिन यह होते हैं ज्योति,
गो, आयु, गो, आयु, ज्योति । १ । ( अभिप्लवः पञ्चाहः पञ्च हि एव अहानि भवन्ति
यत् हि एवं प्रथमम् अहः तत् उत्तमम् अहः २ ) अभिप्लव पांच दिन वाला है, क्योंकि
पांच ही दिन होते हैं, जो ही पहिला दिन है वह ही पिछला दिन है [ अर्थात् ज्योति
ज्योति एक बार ही ज्योति है ] । २ । ( अभिप्लवः चतुरहः चत्वारः हि स्तोमाः
( पाङ्क्तः ) पङ्क्ति-अण् । पञ्चावयवोपेतः ( द्विप्रतिष्ठः ) द्वाभ्यां कर्मज्ञानाभ्यां
प्रतिष्ठितः ( संवत्सरम् ) संवत्सरयज्ञः ॥
१—( बृहद्रथन्तरे ) सामविभागौ । पूर्वार्चिकोत्तरार्चिको ( अतिरिच्यन्ते )
अतिरिक्तानि अधिकानि भवन्ति ॥