सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

पृष्ठ 238, कुल 600 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 238

२०० गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ४ । क० १७ ॥
के लिये ही महाव्रत ठहरता है, महाव्रत अच्छे प्रकार ठहरता है, और वह प्रजा और
पशुओं से प्रतिष्ठा पाता है जो ऐसा जानता है। ( सः वै एषः संवत्सरः ) वही यह
संवत्सर है ॥ १५ ॥
कण्डिका १६ ॥
अथ यच्चतुर्विंशमहुरुपेत्यानुपेत्य विषुवन्तं महाव्रतमुपेयात् कथमनाकृत्यै
भवतीति यमेवामुं पुरस्ताद्विषुवतोऽतिरात्रमुपयन्ति तेनेति ब्रूयात् तदाहुः कति
संवत्सरस्य पराञ्च्यहानि भवन्ति, कत्यर्वाञ्चि, तद्यानि सकृत् सकृदुपयन्ति तानि
पराञ्चि, अथ यानि पुनः पुनरुपयन्ति तान्यर्वाञ्चि, इत्येवैनान्युपासीरन् षडहयो-
र्ह्यावृत्तिमन्वावर्तन्ते य एवं वेद स वा एष संवत्सर ॥ १६ ॥
कण्डिका १६ ॥ संवत्सर और महाव्रत के विषय में प्रश्नोत्तर ॥
( अथ यत् चतुर्विंशम् अहः उपेत्य विषुवन्तम् अनुपेत्य महाव्रतम् उपेयात्
कथम् अनाकृत्यै भवति इति ) फिर जब चतुर्विंश अह [ चौबीस दिन वाले यज्ञ ] को
स्वीकार करके और विषुवान् को न स्वीकार करके महाव्रत को स्वीकार करे कैसे वह
[ यजमान ] अयोग्य संकल्प के लिये होता है। ( यम् एव अमुम् अतिरात्रं विषुवतः
पुरस्तात् उपयन्ति तेन इति ब्रूयात् ) [ उत्तर ] जिस ही उस अतिरात्र [ यज्ञ ] को विषु-
वान् से पहिले स्वीकार करते हैं, उससे [ वह अयोग्य संकल्प के लिये होता है ] ऐसा कहे ।
( तत् आहुः संवत्सरस्य कति पराञ्चि अहानि भवन्ति, कति अर्वाञ्चि ) यह कहते
हैं कि संवत्सर के कितने पराञ्चि [ प्राचीन वा पुराने ] दिन होते हैं और कितने अर्वाञ्चि
[ अर्वाचीन वा नूतन ] । ( तत् यानि सकृत् सकृत् उपयन्ति तानि पराञ्चि, अथ
यानि पुनः पुनः उपयन्ति तानि अर्वाञ्चि इति एव एनानि उपासीरन् ) [ उत्तर ]
सो जिन को एक एक बार स्वीकार करते हैं वे पराञ्चि हैं, फिर जिन को बार २ स्वीकार
करते हैं वे अर्वाञ्चि हैं, मनुष्य इनकी ही उपासना करें। ( षडहयोः हि आवृत्तिम्
अन्वावर्तन्ते यः एवं वेद ) वह दोनों षड् अह [ छह दिन वाले यज्ञों ] की आवृत्ति
निरन्तर करता रहे जो ऐसा जानता है, ( सः वै एषः संवत्सरः ) सो यही संव-
त्सर है ॥ १६ ॥
कण्डिका १७ ॥
अथ यच्चतुर्विंशमहुरुपेत्यानुपेत्य विषुवन्तं महाव्रतमुपेयात् कथमनाकृत्यै भव-
तीति यमेवामुं पुरस्ताद्विषुवतोऽतिरात्रमुपयन्ति तेनेति ब्रूयादभिपप्लवं पुरस्तात्
१६-( कति ) संख्याभेदपरिज्ञानाय प्रश्नः ( पराञ्चि ) पर + अञ्चु गति-
पूजनयोः-क्विन् । परकालगतानि । पराचीनानि ( अर्वाञ्चि ) अवर + अञ्चु
गतिपूजयोः-क्विन् । पृषोदरादित्वात् अवरस्य 'अर्व' आदेशः । पश्चात्काले
भवानि । अर्वाचीनानि । ( सकृत् ) एकवारम् ( आवृत्तिम् ) पुनः पुनरभ्यासम्
( अन्वावर्तन्ते ) अनुगत्य प्रवर्तन्ते ॥