सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

पृष्ठ 241, कुल 600 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 241

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्रं० ४ । क० १८ ॥ २०३
जहाँ पर ही आत्मा [ देह ] है वहां दोनों पंख हैं, जहां पर ही दोनों पंख हैं वहां आत्मा
है। ( आत्मा वै पक्षौ न अतिरिच्यते नो पक्षौ आत्मानम् अतिरिच्येते इति )
आत्मा निश्चय करके दोनों पक्षों से भिन्न नहीं है और न दोनों पक्ष आत्मा से भिन्न हैं।
( एवम् उ ह एव अपरेषाम् अह्नां तत् स्विदितं परेषाम् इति ) इसी प्रकार से ही
[ विषुवान् से ] इधर वाले दिनों का वह पसीना [ निचोड़ ] है, जो उधर वालों का है।
( परेषां च अपरेषां च एव इति ब्रूयात् ) और [ जो विषुवान् से ] उधर वाले [ दिनों ]
का [ पसीना ] है, वह इधर वालों का है—ऐसा कहना चाहिये । ( सः वै एषः संवत्सरः )
वही यह संवत्सर है ॥ १८ ॥
भावार्थः—संवत्सर में विषुवान् [ तुल्य रात्रि दिन का काल ] दो बार एक ग्रीष्म
में और एक शीत में होता है और दोनों का काल परिणाम और प्रभाव तुल्य है, ऐसा
ज्योतिष से जानना चाहिये ॥ १८ ॥
कण्डिका १९ ॥
तदाहुर्यद् द्वादश मासाः संवत्सरोऽथ हैतदहरवाप्नुयामेति यद्वैषुवत मप-
रेषाम् स्विदितमह्नां परेषा मित्यपरेषां चैव परेषां चेति ब्रूयादात्मा, वै संवत्सरस्य
विषुवानङ्गानि मासा यत्र वा आत्मा तदङ्गानि यत्राङ्गानि तदात्मा, न वा आत्मा-
ऽङ्गान्यतिरिच्यते नोऽङ्गान्यात्मानमतिरिच्यन्त इत्येवमु हैव तदपरेषां स्विदितमह्नां
परेषा मित्यपरेषां चैव परेषां चेति ब्रूयात्स वा एष संवत्सरः ॥ १९ ॥
कण्डिका १९ ॥ विषुवान् से संवत्सर के बारह महीने ॥
( तत् आहुः यत् द्वादश मासाः संवत्सरः ) यह कहते हैं कि बारह महीने
संवत्सर है, ( अथ ह एतत् अहः अवाप्नुयाम यत् वैषुवतम् इति ) अब ही हम वह
दिन प्राप्त करें जो विषुवान् वाला [ दिन ] है, ( अपरेषाम् अह्नां स्विदितं परेषाम्
इति, परेषां च अपरेषां च एव इति ब्रूयात् ) [ विषुवान् से ] इधर वाले दिनों का
वह पसीना [ निचोड़ ] है जो उधर वालों का है, और [ विषुवान् से ] उधर वाले
[ दिनों ] का [ पसीना ] है, वह इधर वालों का है—ऐसा कहना चाहिये । ( संवत्सरस्य
वै आत्मा विषुवान् अङ्गानि मासाः ) संवत्सर का ही आत्मा [ देह ] विषुवान् और
अङ्ग दो महीने [ = बारह महीने ] हैं । ( यत्र वै आत्मा तत् अङ्गानि यत्र अङ्गानि
तत् आत्मा ) जहां पर ही आत्मा है वहां अङ्ग हैं, जहां अङ्ग हैं वहां आत्मा है।
( आत्मा वै अङ्गानि न अतिरिच्येते नो अङ्गानि आत्मानम् अतिरिच्यन्ते इति )
आत्मा निश्चय करके अङ्गों से भिन्न नहीं है, न अङ्ग आत्मा से भिन्न हैं । ( एवम् उ ह
इत्यर्थः । भिन्नं करोति ( अतिरिच्यते ) अतिरिङ्क्तः इत्यर्थः । भिन्नं कुरुतः
( स्विदितम् ) त्रिष्विदा घर्मस्रुतो—क्तः । स्वेदः । घर्मनिस्सरणम् ॥
१९—( अवाप्नुयाम ) प्राप्नुयाम ( वैषुवतम् ) विषुवत्—अण् । विषुवतः
सम्बद्धम् । अन्यत् पूर्ववत् ॥