गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
पृष्ठ 245, कुल 600 में से
संदर्भ में पढ़ें: गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ४ । क० २३ २०७
कण्डिका २२ ॥
अथातोऽह्नां निवाहः१। प्रायणीयोऽतिरात्रश्चतुर्विंशायाह्ने निवहति, चतुर्विंश-
महरभिप्लवाय, अभिप्लवः पृष्ठ्याय, पृष्ठ्योऽभिजिते, अभिजित् स्वरसामभ्यः,
स्वरसामानो विषुवते, विषुवान् स्वरसामभ्यः, स्वरसामानो विश्वजिते, विश्वजित्
पृष्ठ्याभिप्लवाभ्यां, पृष्ठ्याभिप्लवौ गवायुभ्यां गवायूषी दशरात्राय, दशरात्रो
महाव्रताय महाव्रतमुदयनीयायातिरात्राय, उदयनीयोऽतिरात्रः स्वर्गाय लोकायान्ना-
द्याय प्रतिष्ठित्त्यै य एवं वेद स वा एष संवत्सरः ॥ २२ ॥
कण्डिका २२ ॥ संवत्सर का अतिरात्र आदिकों से संबन्ध ॥
( अथ अतः अह्नां निवाहः ) अब यहां दिनों [ यज्ञ विशेषों ] का उतार [ कहा
जाता है ] । ( प्रायणीयः अतिरात्रः चतुर्विंशाय अह्ने निवहति ) प्रायणीय अतिरात्र
चतुर्विंश दिन के लिये उतरता है, ( चतुर्विंशम् अहः अभिप्लवाय ) चतुर्विंश दिन
अभिप्लव के लिये, ( अभिप्लवः पृष्ठ्याय ) अभिप्लव पृष्ठ्य के लिये, ( पृष्ठ्यः
अभिजिते ) पृष्ठ्य अभिजित् के लिये, ( अभिजित् स्वरसामभ्यः ) अभिजित् स्वरसामों
के लिये, ( स्वरसामानः विषुवते ) सब स्वरसाम यज्ञ विषुवान् के लिये, ( विषुवान्
स्वरसामभ्यः ) विषुवान् स्वरसामों के लिये, ( स्वरसामानः विश्वजिते ) सब
स्वरसाम विश्वजित् के लिये, ( विश्वजित् पृष्ठ्याभिप्लवाभ्याम् ) विश्वजित् पृष्ठ्य और
अभिप्लव के लिये, ( पृष्ठ्याभिप्लवौ गवायुभ्याम् ) दोनों पृष्ठ्य और अभिप्लव
दोनों गवायु के लिये, ( गवायूषी दशरात्राय ) दोनों गवायु दशरात्र के लिये, ( दशरात्रः
महाव्रताय ) दशरात्र महाव्रत के लिये, ( महाव्रतम् उदयनीयाय अतिरात्राय ) महाव्रत
उदयनीय अतिरात्र के लिये, ( उदयनीयः अतिरात्रः स्वर्गाय लोकाय अन्नाद्याय
प्रतिष्ठित्त्यै यः एवं वेद ) उदयनीय अतिरात्र [ उसके ] स्वर्ग लोक के लिये, भोजन
योग्य अन्न के लिये और प्रतिष्ठा के लिये [ उतरता है ], जो ऐसा जानता है । ( सः वै
एषः संवत्सरः ) सो यही संवत्सर है [ देखो क० १४ ] ॥ २२ ॥
भावार्थः-यहाँ विषुवान् के दूसरी ओर वाले यज्ञों का वर्णन है [ देखो
कण्डिका १४ ] ॥ २२ ॥
कण्डिका २३ ॥
आदित्याश्च ह वा आङ्गिरसश्च स्वर्गे लोकेऽस्पर्द्धन्त वयं पूर्वे स्वरेष्यामो
वयं पूर्व इति त आदित्या लघुभिः सामभिश्चतुर्भिस्तोमैर्द्वाभ्यां पृष्ठ्याभ्यां स्वर्गं
लोकमभ्यप्लवन्त, यदभ्यप्लवन्त तस्मादभिपॢवोऽन्वञ्च एवाङ्गिरसो गुरुभिः सामभिः
२२-( निवाहः ) अधोगमनम् ( निवहति ) अधोगच्छति । अन्यद् गतम् ॥
१. पू. सं 'नीवाहः' इति पाठः ॥ सम्पा० ॥