सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

कॉपीराइट समस्या बताएँ

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

कण्डिका ६ ॥

पृष्ठ 503
स्थायी लिंक
पृष्ठ 503 स्कैन

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ५ । क० ६ ४६५
न वा शस्यते, तावत् ईश्वरा असुररक्षांसि च यज्ञम् अनुवनयन्ति ) रात्रि में जब ही वह
न तो स्तोत्र पढ़ता है और न शस्त्र पढ़ता है, तब समर्थ होते हुये असुर और राक्षस यज्ञ को
नष्ट कर डालते हैं । (तस्मात् आहवनीयं समिधम् आग्नीध्रीयं गार्हपत्यं धिष्ण्यं सम्-
उज्ज्वलयते ) इसलिए आहवनीय, समिध्, आग्नीध्रीय, गार्हपत्य और धिष्ण्य [ पांच
अग्नियों ] को ठीक ठीक ही जलाता रहे । ( तस्य प्रकाशम् इव वै आदारे भिन्नं
सुवीरम् अतिभाषयेरन्, ज्वलयेरन्, स्तान् हातः श्रेष्ठः वै इति, पाप्मा न अभिवृणोति)
उस [ सूर्य ] के प्रकाश के समान ही संग्राम में प्रफुल्ल बड़े वीर पुरुष को आदर से बोलें
और प्रकाशित करें—यह अव्याकुल [ दृढ़ स्वभाव ], गतिमान् [ पुरुषार्थी ] और श्रेष्ठ है—
[ उसको ] पाप नहीं पकड़ता है । ( ते तमः पाप्मानम् अपाघ्नते ते तमः पाप्मानम्
अपाघ्नते ) वे [ शूर लोग ] अन्धकार रूप पाप को नष्ट कर देते हैं वे [ शूर लोग ]
अन्धकार रूप पाप को नष्ट कर देते हैं [ अवश्य ही नष्ट करते हैं ] ॥ ५ ॥
भावार्थः—जैसे संग्राम के पड़ाव में मित्र और शत्रु की पहिचान के लिए विशेष
बोलियां बोली जाती हैं, वैसे ही यज्ञ में सिद्धि पाने और विघ्नों के हटाने के लिये विशेष
स्तोत्र और शस्त्र बोले जाते हैं ॥ ५ ॥
कण्डिका ६ ॥
विश्वरूपं वै त्वाष्ट्रमिन्द्रोऽहन्स त्वष्टा हतपुत्रोऽभिचरणीयमपेन्द्रं सोममाहरत् ।
तस्येन्द्रो जज्ञिरे । स संस्कृत्या प्रासहा सोममपिबत् स विष्वङ् व्यार्च्छत् । तस्मात् सोमो
नानुपहूतेन पातव्यः । सोमपीथोऽस्य द्व्यृद्धिको भवति । तस्य मुखात् प्राणेभ्यः
श्रीर्यशांस्यूर्ध्वान्युदक्रामन् । तानि पशून् प्राविशन् । तस्मात् पशवो यशो यशो ह भवति,
य एवं वेद । ततोऽस्मा एतदश्विनौ च सरस्वती च यज्ञं समभरन् सौत्रामणिं
भेषज्याय । तयेन्द्रमभ्यषिञ्चन् । ततो वै स देवानां श्रेष्ठोऽभवत् । श्रेष्ठः स्वानां चान्येषां
च भवति, य एवं वेद यश्चैवं विद्वान् सौत्रामण्याभिषिच्यते ॥ ६ ॥
कण्डिका ६ ॥ आख्यायिका—त्वष्टा का इन्द्र से सोमरस
छीनना और सौत्रामणी इष्टि ॥
( इन्द्रः विश्वरूपं त्वाष्ट्रं वै अहन् ) इन्द्र [ सूर्य ] ने विश्वरूप [ संसार में व्यापक ]
त्वाष्ट्र [ त्वष्ट्रा प्रकाशमान सूर्य के पुत्र मेघ वा अन्धकार ] को मार डाला । ( हतपुत्रः सः
त्वष्टा अभिचरणीयम् इन्द्रम् सोमम् अप आहरत् ) मरे पुत्र वाले उस त्वष्टा ने सब प्रकार
घञ् । संग्रामे ( भिन्नम् ) प्रस्फुटितम् । विकसितम् ( स्तान् ) ष्टम अवैकलव्ये—क्विप् ।
अनुनासिकस्य क्विझलोः क्ङिति ( पा० ६ । ४ । १५ ) उपधादीर्घः । मो नो धातोः ( पा०
८ । २ । ६४ ) मस्य नः । अव्याकुलः । दृढ़स्वभावः ( हातः ) हसिमृग्रिण्व० ( उ०
३ । ८६ ) ओहाङ् गतौ—तन् । गतिमान् ( अभिवृणोति ) वृक आदाने—लट् ।
स्वागणदित्वमार्षम् । अभिवर्कते । अभिगृह्णाति ॥
६—( विश्वरूपम् ) सर्वजगद्व्यापकरूपयुक्तम् ( त्वष्टारम् ) नप्तृनेष्टृ-
त्वष्टृह्रोतृपोतृ० ( उ० २ । ६५ ) त्विष दीप्तौ वा त्वक्षू तनूकरणे—तृच्, इकारस्य
३०

पृष्ठ 504
स्थायी लिंक
पृष्ठ 504 स्कैन

४६६ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ५ । क० ६
प्राप्ति योग्य इन्द्र [सूर्य्य] से सोम रस [जल] को छीन लिया । (इन्द्रः तस्य जज्ञिरे)
इन्द्र ने उसे जान लिया । (सः संस्कृत्वा प्रासहा सोमम् अपिबत्, सः विष्वङ् व्यर्च्छत्)
उस [त्वष्टा] ने शुद्ध करके बलात्कार सोमरस पी लिया, और वह [सोम को] प्रवेश
करता हुआ मूर्छित हो गया । (तस्मात् सोमः अनुपहूतेन न पातव्यः) इसलिये
सोमरस [यज्ञ में ओषधियों का तत्त्वरस] बिना बुलाये पुरुष को न पीना चाहिये।
(अस्य सोमपीथः द्व्यृद्धिकः भवति) इस [यजमान] का सोमरस पान दो ऋद्धि
वाला होता है। (तस्य मुखात् प्राणेभ्यः श्रीः यशांसि ऊर्ध्वानि उदक्रामन्) उसके मुख
और प्राणों से श्री और अनेक यश [दोनों ऋद्धियां] ऊंचे चढ़ते हैं । (तानि पशून्
प्राविशन्) वे [श्री और यश] पशुओं में प्रवेश करते हैं। (तस्मात् पशवः यशो यशः ह
[तस्मै] भवति, यः एवं वेद) इसलिये पशु [सब प्राणी] बहुत यश रूप [उसके लिये]
होते हैं, जो ऐसा विद्वान् है। (ततः अस्मै एतत् अश्विनौ च सरस्वती च सौत्रामणिं
यज्ञं भैषज्याय सम् अभरन्) इसी से इस [यजमान] के लिये इस प्रकार दोनों अश्वी
[दिन रात वा सूर्य्य चन्द्रमा] और सरस्वती [विज्ञान वाली वेद विद्या] सौत्रामणी
[अच्छे प्रकार रक्षक ईन्द्र परमात्मा की भक्ति युक्त क्रिया] यज्ञ को ओषध के लिये यथावत्
पुष्ट करते हैं । (तया इन्द्रम् अभ्यषिञ्चन्) उस [सौत्रामणी इष्टि] से इन्द्र [बड़े
ऐश्वर्य्य वाले पुरुष को उन्होंने अभिषेक किया है । (ततः वै सः देवानां श्रेष्ठः अभवत्)
इसलिये ही वह देवों [विद्वानों] में श्रेष्ठ हुआ है। (स्वानां च अन्येषां च श्रेष्ठः भवति,
यः एवं वेद, यः च एवं विद्वान् सौत्रामण्या अभिषिच्यते) वह अपने और दूसरे लोगों में
श्रेष्ठ होता है, जो ऐसा जानता है, और जो ऐसा विद्वान् सौत्रामणी [बड़े रक्षक परमात्मा
की भक्ति वाली इष्टि] से अभिषेक किया जाता है ॥ ६ ॥
भावार्थः--जैसे सूर्य्य वृत्रासुर अर्थात् मेघ को हटाकर पृथिवी के जल को खींचकर
समृद्ध होता है, वैसे ही वीर पुरुष शत्रुओं को मारकर संसार में यश पाता है ॥ ६ ॥
विशेषः--इस आख्या का मूल वेदमन्त्र है, जो अर्थ सहित लिखा जाता है--
अकारः । त्वष्ट्र-अण् । त्वष्टुः सूर्य्यस्य पुत्रम् इव मेघम् अन्धकारं वा (इन्द्रः) सूर्य्यः
(अहन्) हतवान् (त्वष्टा) सूर्य्यः (अभिचरणीयम्) अभितः प्रापणीयम् (सोमम्)
रसम् । मेघजलम् (जज्ञिरे) ज्ञा अवबोधने-लिट् । बहुवचनमार्षम् । जज्ञे ।
ज्ञातवान् (संस्कृत्वा) संस्कृत्य । संशोध्य (प्रासहा) प्रसह्य । बलात्कारेण
(विष्वङ्) विष्लृ व्याप्तौ वा विश प्रवेशे-क्तः । विष्ट इति नामधातुः, ततः
शतृः । विष्टं प्रवेशं कुर्वन् । (व्यर्च्छत्) वि+ऋच्छ गतीन्द्रियप्रलयमूर्त्तिभावेषु-लङ्,
मूर्छामगात् (द्व्यृद्धिकः) द्विधासम्पत्तियुक्तः (यशो यशः) बहुकीर्तिरूपम्
(अश्विनौ) गौ० उ० ५ । ३ । अहोरात्रौ । सूर्य्याचन्द्रमसौ (सरस्वती) विज्ञानवती
वेदविद्या (सौत्रामणिम्) संबंधात्तुम्यो मनिन् (उ० ४ । १४५) सु+त्रैङ् पालने--
मनिन् । साऽस्य देवता (पा० ४ । २ । २४) सुत्रामन्--अण्, टिलोपौभावः स्त्रियां
ङीप् । ईकारस्य ह्रस्वत्वमार्षम् । महारक्षकयोग्यां भक्तिं पूजां वा । इष्टिविशेषम्
(स्वानाम्) ज्ञातीनां बन्धूनाम् ॥

कण्डिका ७ ॥

पृष्ठ 505
स्थायी लिंक
पृष्ठ 505 स्कैन

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ५ । क० ७ ४६७
अहन् वृ॒त्रं वृ॑त्र॒तरं॒ व्यं॑सम॒िन्द्रो वज्रे॑ण मह॒ता व॒धेन॑ । स्कन्धा॑ंसीव
कुलि॒शेना॒ विवृ॑क्णाऽहिः॑ शयत उप॒पृक् पृ॑थि॒व्याः—ऋ० १ । ३२ । ५ ॥ (इन्द्रः)
इन्द्र [ सूर्य वा बिजुली ] ने (वृत्रतरम्) अत्यन्त ढक लेने वाले (वृत्रम्) वृत्र [ रोकने
वाले मेघ ] को (महता वधेन) बड़े हथियार, (वज्रेण) वज्र [ कुल्हाड़े के समान
छेदने वाले किरण समूह ] से (व्यंसम्) बिना कन्धे करके (अहन्) मार डाला (कुलि-
शेन) कुल्हाड़े से (विवृक्णा) काट डाले गये (स्कन्धांसि इव) वृक्ष दण्डों के समान
(अहिः अहि [ सब ओर चलता हुआ मेघ ] (पृथिव्याः) पृथिवी से (उपपृक्) छूता
हुआ (शयते) सोता है [ अर्थात् सूर्य की किरणों से मेघ छिन्न_भिन्न होकर पृथिवी पर
बरसता है ] ॥
कण्डिका ७ ॥
अथ साम गायति ब्रह्मा, क्षत्रं वै साम, क्षत्रेणैवैवं तदभिषिञ्चति । अथो
साम्राज्यं वै साम, साम्राज्येनैवैनं तत् साम्राज्यं गमयति । अथो सर्वेषां वा एष
वेदानां रसः, यत् साम, सर्वेषामेव तद्वेदानां रसेनाभिषिञ्चति । बृहत्यां गायन्ति,
बृहत्यां वा असावादित्यः श्रियां प्रतिष्ठायां प्रतिष्ठितस्तपति । ऐन्द्र्यां
बृहत्यां गायति । ऐन्द्रो वा एष यज्ञऋतुर्यत् सौत्रामणिः । ऐन्द्रायतन एष एतर्हि
यो यजते, स्व एवैनं तदायतने प्रीणाति । अथ कस्मात् संश्यानानि नाम, एतैर्वै
सामभिर्देवा इन्द्रमिन्द्रियेण वीर्येण समश्यन्, तथैवैतद्यजमाना एतैरेव साम-
भिरिन्द्रियेणैव वीर्येण संश्यन्ति । संश्रवसे विश्रवसे सत्यश्रवसे श्रवस इति
सामानि भवन्ति । एष्वेवैनं लोकेषु प्रतिष्ठापयति । चतुर्निधनं भवति, चतस्रो
वै दिशः, दिक्षु तत् प्रतितिष्ठन्ते । अथो चतुष्पादः पशवः, पशूनामाप्त्यै । तदाहुः,
यदेतत् साम गीयते, अथ क्वैतस्य साम्न उक्थं, का प्रतिष्ठा । त्रयो देवा एका-
दशेत्यूहुः, एतद्वा एतस्य साम्न उक्थमेषा प्रतिष्ठा । त्रयस्त्रिंशं ग्रहं गृह्णाति,
साम्नः प्रतिष्ठायै प्रतिष्ठायै ॥ ७ ॥
कण्डिका ७ ।, साम सब वेदों का रस है, सौत्रामणी यज्ञ
में साम गान ॥
( अथ ब्रह्मा साम गायति ) फिर ब्रह्मा [ चतुर्वेदी ऋत्विज् ] साम [ वेदों के
सा-, मोक्षज्ञान ] को गाता है । ( क्षत्रं वै साम, क्षत्रेण एव एनम् तत् अभिषिञ्चति )
राज्य ही साम [ मोक्ष ज्ञान ] है, राज्य के साथ ही इस [ यजमान ] को तब वह अभिषेक
करता है । ( अथो साम्राज्यं वै साम, साम्राजDomain/साम्राज्येन एव एनं तत् साम्राज्यं गमयति )
फिर साम्राज्य [ चक्रवर्ती राज्य ] ही साम गान है, साम्राज्य [ साम्राज्य के समान साम-
गान ] के साथ ही इस [ यजमान ] को तब साम्राज्य वह पहुँचाता है । ( अथो सर्वेषां
वेदानां वै एषः रसः, यत् साम ) फिर सब वेदों का ही यह रस है, जो साम गान है ।
७—(सामं) मोक्षज्ञानम् ( क्षत्रम् ) राज्यम् ( साम्राज्यम् ) सम्राज्—
ण्यम् । चक्रवर्त्तिराज्यम् । सार्वभौमराज्यम् ( गमयति ) प्रापयति ( रसः ) सारः

पृष्ठ 506
स्थायी लिंक
पृष्ठ 506 स्कैन

४६८ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ५ । क० ७
( सर्वेषां वेदानाम् एष रसेन तत् अभिषिञ्चति ) सब ही वेदों के रस से तब वह [ यज-
मान को ] अभिषेक करता है । ( बृहत्यां गायन्ति ) बृहती [ बड़े विषय वाली वेद विद्या
वा बृहती छन्द ] में वे [ साम ] गाते हैं । ( बृहत्यां वै असौ आदित्यः श्रियां प्रतिष्ठा-
याम् प्रतिष्ठितः तपति ) बृहती [ बड़े विषय वाली वेद वाणी ] में ही वह चमकने
वाला सूर्य शोभा और प्रतिष्ठा में ठहरा हुआ तपता है । ( ऐन्द्र्यां बृहत्यां गायति )
इन्द्र [ परमेश्वर ] देवता वाली बृहती [ वेदवाणी ] में वह [ साम ] गाता है ।
( ऐन्द्रः वै एषः यज्ञक्रतुः यत् सौत्रामणिः ) इन्द्र देवता वाला ही यह यज्ञ कर्म है जो
सौत्रामणी [ सुत्रामा बड़े रक्षक इन्द्र परमेश्वर देवता वाली इष्टि ] है । ( ऐन्द्रायतनः
एषः, एतर्हि यः यजते, स्वे एव आयतने एनं तत् प्रीणाति ) इन्द्र देवता वाले आश्रय
से युक्त यह [ यजमान ] है जो अब यज्ञ करता है, अपने ही आश्रय में इस [ यजमान ]
को तब वह [ इन्द्र ] प्रसन्न करता है ॥
( अथ कस्मात् संश्यानानि नाम, एतैः वै सामभिः. देवाः इन्द्रम् इन्द्रियेण
वीर्येण समश्यन्, तथा एव एतत् यजमानाः एतैः एव सामभिः इन्द्रियेण एव
वीर्येण संश्यन्ति ) फिर किसलिये संश्यान [ आपस में मिले हुये साम ज्ञान ] प्रसिद्ध हैं ।
[ उत्तर ] इन ही सामज्ञानों से विद्वानों ने इन्द्र [ बड़े ऐश्वर्य वाले जीव ] को इन्द्रपन
[ ऐश्वर्य ] और वीर्य [ पराक्रम ] के साथ अच्छे प्रकार तीक्ष्ण किया है वैसे ही अब यजमानों
को इन ही साम ज्ञानों से ऐश्वर्य और पराक्रम के साथ वे सब प्रकार तीक्ष्ण करते हैं । ( संश्रवसे
विश्रवसे सत्यश्रवसे श्रवसे इति सामानि भवन्ति ) संश्रव [ अच्छे प्रकार अन्न, धन और यश ] के
लिये, विश्रव [ विविध अन्न धन और यश ] के लिये, सत्यश्रव [ सत्य अन्न धन और यश ]
के लिये और श्रव [ सामान्यतः अन्न धन और यश ] के लिये यह सामज्ञान होते हैं । ( एषु
एव लोकेषु एनं प्रतिष्ठापयति ) इन ही लोकों में इस [ यजमान ] को वह प्रतिष्ठित
करता है । ( चतुः निधनं भवति, चतस्रः वै दिशः, दिक्षु तत् प्रतितिष्ठन्ते ) चार बार
निधन [ अन्तिम यज्ञ कर्म ] होता है, चार ही दिशायें हैं, दिशाओं में तब वे प्रतिष्ठा पाते
हैं । ( अथो चतुष्पादः पशवः, पशूनाम् आप्त्यै ) फिर चार पांव वाले पशु हैं, पशुओं की
प्राप्ति के लिये [ साम है ] ॥
( बृहत्याम् ) बृहद्विषयायां वेदवाण्याम् ( सौत्रामणिः ) सर्वधातुभ्यो मनिन् ( उ० ४ ।
१४५ ) सु+त्रैङ् पालने-मनिन् । साऽस्य देवता ( पा० ४ । २ । २४ ) सुत्रामन्—अण्,
टिलोपो न, ङीप्, अत्र पुंलिङ्गः । सौत्रामणी । महारक्षकयोग्या भक्तिः । इष्टिविशेषः
(ऐन्द्रायतनः) इन्द्रदेवताकस्याश्रययुक्तः (संश्यानानि) सम्+श्यैङ् गतौ-क्तः । संगतानि
सामानि ( समश्यन् ) शो तनूकरणे—लङ् । सम्यक् तीक्ष्णीकृतवन्तः ( यजमानाः )
यजमानान् ( संश्यन्ति ) सम्यक् तीक्ष्णीकुर्वन्ति ( संश्रवसे ) श्रु श्रवणे—असुन् ।
श्रवः=अन्नम्—निघ० २ । ७, धनम्—२ । १० । सम्यग् अन्नस्य धनस्य यशसो
वा प्राप्तये ( चतुः ) चतुर्वारम् ( निधनम् ) अन्तिमयज्ञकर्म ( साम्नः ) सामन्

कण्डिका ८ ॥ आख्यायिका—वाजपेय यज्ञ का वर्णन ॥

पृष्ठ 507
स्थायी लिंक
पृष्ठ 507 स्कैन

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ५ । क० ८ ४६९
( तत्, आहुः, यत् एतत् साम गीयते, अथ क्व एतस्य साम्नः उक्थम्, का
प्रतिष्ठा ) फिर वे कहते हैं—जो यह साम गाया जाता है, तब कहां इस साम का
उक्थ है और क्या प्रतिष्ठा है। ( त्रयः देवाः एकादश इति, आहुः, एतत् वै एतस्य
साम्नः उक्थम्, एषा प्रतिष्ठा ) [ उत्तर ] तीन [ तीन बार ] ग्यारह [ तैंतीस ] देवता
हैं [ देखो गो० उ० २ । १३ ]—ऐसा कहते हैं, यह ही इस साम का उक्थ है, यही
प्रतिष्ठा है। ( त्रयस्त्रिंशं ग्रहं साम्नः प्रतिष्ठायां प्रतिष्ठायै गृह्णाति ) तैंतीस अवयव
वाला पात्र वह [ यजमान ] साम से प्रतिष्ठा के लिये, प्रतिष्ठा के लिये ग्रहण
करता है ॥ ७ ॥
भावार्थः—बुद्धिमान् चतुर्वेदी ब्रह्मा के वेदज्ञान के उपदेश से मनुष्य चक्रवर्ती राज्य
आदि पाकर संसार में प्रतिष्ठा बढ़ाता है ॥ ७ ॥
॰ कण्डिका ८ ॥
प्रजापतिरकामयत, वाजमाप्नुयाम्, स्वर्गं लोकमिति । स एतं वाजपे-
यमपश्यत् । वाजपेयो वा एषः, य .एष तपति, वाजमेतेन यजमानः स्वर्गं
लोकमाप्नोति । शुक्रवत्यो ज्योतिष्मत्यः प्रातःसवने भवन्ति, तेजो ब्रह्मवर्चसं
ताभिराप्नोति । वाजवत्यो माध्यन्दिने सवने स्वर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै । अन्नवत्यो
गणवत्यः पशुमत्यस्तृतीयसवने भवन्ति, भूमानं ताभिराप्नोति । सर्वः सप्तदशो
भवति, प्रजापतिर्वै सप्तदशः, प्रजापतिमेवाप्नोति । हिरण्यस्रज ऋत्विजो भवन्ति,
महस एव तद्रूपं क्रियते । एष मेऽमुष्मिंल्लोके प्रकाशोऽसदिति, ज्योतिर्वै हिरण्यं,
ज्योतिषैवेनमन्तर्दधत्याजिं धावन्ति यजमानमुज्जापयन्ति, नाके रोहति, स महसे
रोहति, विश्वमहसे रोहति, सर्वमहसे रोहति, मनुष्यलोकादेवैनमन्तर्दधति । देवस्य
सवितुः सवं स्वर्गं लोकं वर्षिष्ठं नाकं रोहेयमिति ब्रह्मा रथचक्रं सर्पति, सवितृप्रसूत
एवैनं तत् समर्पयति । अथो प्रजापतिर्वै ब्रह्मा, प्रजापतिमेवैनं वज्रादधिप्रसुवति, नाक-
स्योज्जित्यै वाजिनां सन्तत्यै । वाजिसामाभिगायति, वाजिमान् भवति । वाजो वै स्वर्गो
लोकः, स्वर्गमेव तं लोकं रोहति । विष्णोः शिपिविष्टवतीषु बृहदुत्तमं भवति, स्वर्गमेव
तं लोकं रूढ्वा ब्रध्नस्य विष्टपमतिक्रामत्यतिक्रामति ॥ ८ ॥
कण्डिका ८ ॥ आख्यायिका—वाजपेय यज्ञ का वर्णन ॥
( प्रजापतिः अकामयत, वाजम् आप्नुयाम्, स्वर्गं लोकम् इति ) प्रजापति [ प्रजा-
पालक चतुर्वेदी ऋत्विज् ] ने चाहा—मैं वाज [ ज्ञान वा बल ] प्राप्त करूं, और स्वर्गलोक
पाऊं । ( सः एतं वाजपेयम् अपश्यत् ) उसने इस वाजपेय [ ज्ञान रक्षक यज्ञ ] को
देखा । ( वाजपेयः वै एषः, यः एषः तपति ) वाजपेय ही यह है जो यह तपता है [ हवन
—अणु, सामयुक्तस्य (त्रयस्त्रिंशम्) त्रयस्त्रिंशावयवोपेतम् (ग्रहम्) पात्रम् (साम्नः)
सामसकाशात् ॥
८-—( एति ) इयात् । प्राप्नुयात् ( वाजपेयम् ) वज गतौ-—घञ् । अचो यत्

पृष्ठ 508
स्थायी लिंक
पृष्ठ 508 स्कैन

४७० तोपयब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ५ । क० ७
किया जाता है ] । ( एतेन यजमानः वाजं स्वर्गं लोकम् आप्नोति ) इससे यजमान
ज्ञानयुक्त स्वर्गलोक पाता है। ( शुक्रवत्यः ज्योतिष्मत्यः प्रातःसवने भवन्ति ) शुक्रवती
[ शुक्र शब्द वाली ऋचायें जैसे १—वायो शुक्रो अयामि ते ‥ ऋग्० ४ । ४७ । १] और
ज्योतिष्मती [ ज्योतिः शब्द वाली ऋचायें जैसे २—अस्य देवाः प्रदिशि ज्योतिरस्तु ......
अथर्व० १ । ६ । २ ] प्रातःसवन में होती हैं। ( ताभिः ब्रह्मवर्चसं तेजः आप्नोति )
उन [ ऋचाओं ] से ब्रह्मवर्चस् तेज वह पाता है। ( वाजवत्यः माध्यन्दिने सवने स्वर्गस्य
लोकस्य समष्टयै ) वाजवती [ वाज शब्द वाली ऋचायें जैसे ३—मरुतां मन्वे अधि मे
ब्रुवन्तु प्रेमं वाजं वाजसाते अवन्तु । ..... अथर्व० ४ । २७ । १ ] माध्यन्दिन सवन में
स्वर्ग लोक की प्राप्ति के लिये हैं। ( अन्नवत्यः गणवत्यः पशुमत्यः तृतीयसवने भवन्ति,
ताभिः भूमानम् आप्नोति ) अन्नवती [ अन्न शब्द वाली ऋचायें जैसे ४—यत् ते अन्नं
भूवस्पत आक्षियति पृथिवीमनु । अथर्व० १० । ५ । ४५ ], गणवती [गण शब्द वाली ऋचायें
जैसे ५—मरुतो मा गणैरवन्तु ‥‥‥ अथर्व० १६ । ४५ । १०] और पशुमती [पशु शब्द वाली
ऋचायें जैसे ६—सं सं स्रवन्तु पशवः—अथर्व० २ । २६ । ३ ] तृतीय सवन में होती है, उन
से वह [ उन सबकी ] बहुतायत पाता है। ( सर्वः सप्तदशः भवति, प्रजापतिः वै सप्त-
दशः, प्रजापतिम् एव आप्नोति ) यह सब सत्रह अवयवं [ मन्त्र ] वाला होता है, प्रजापति
[ प्रजापालक यज्ञ ही ] सत्रह अवयव वाला है, [ उससे ] प्रजापति [ प्रजापालक परमेश्वर ]
को ही वह पाता है। ( हिरण्यस्रजः ऋत्विजः भवन्ति, महसे एव तत् रूपं क्रियते )
सुवर्ण की माला वाले ऋत्विज् होते हैं, महत्त्व के लिये ही वह रूप किया जाता है। ( एषः
प्रकाशः मे अमुष्मिन् लोके असत् इति ) यह प्रकाश मेरे लिये उस लोक में होवे—यह
प्रयोजन है। ( ज्योतिः वै हिरण्यं, ज्योतिषा एव एनम् अन्तः दधति ) ज्योति ही सुवर्ण
है, ज्योति के साथ ही इस [ यजमान ] को भीतर धारण करते हैं, ( आजिं धावन्ति
यजमानम् उज्जापयन्ति ) संग्राम को वे धावा करते हैं और यजमान को अच्छे प्रकार जिताते
हैं। (सः नाके आरोहति,महसे रोहति,विश्वमहसे रोहति,सर्वमहसे रोहति, मनुष्यलोकात्
एव एनम् अन्तः दधति ) वह सुख के लिये चढ़ता है, महत्त्व के लिये चढ़ता है, व्यापक महत्त्व
( पा० ३ । १ । ६७ ) पा रक्षणे वा पा पाने—यत् । ईद्यति ( पा० ६ । ४ । ६५ )
आकारस्य ईकारः, गुणश्च । वाजो विज्ञानं बलं च पेयं रक्षणीयं यस्मिन् स वाजपेयः ।
विज्ञानस्य बलस्य च रक्षकं यज्ञम् ( वाजम् ) । वाज—अर्शआद्यच् । विज्ञानवन्तम् ।
बलवन्तम् ( शुक्रवत्यः ) शुक्रशब्दयुक्ताः ऋचः, ( भूमानम् ) पृथ्वादिभ्य इमनिज् वा
( पा० ५ । १ । १२२ ) बहु इमनिच् । बहोर्लोपो भू च बहोः ( पा० ६ । ४ । १५८ )
इकारलोपः, बहोर्भूः । बहुत्वम् ( सप्तदशः ) बहुव्रीहौ संख्येये डजबहुगणात् ( पा० ५ ।
४ । ७३ ) सप्तदशन्—डच् । सप्तदशावयवयुक्तः ( हिरण्यस्रजः ) सुवर्णमालायुक्ताः
(महसे) महत्त्वाय ( असत् ) भवेत् (अन्तः) मध्ये ( आजिम् ) अज्यतिभ्यां च ( उ० ४ ।
१३१) अज गतिक्षेपणयोः—इण् । संग्रामम्—निघ० २ । १७ (उज्जापयन्ति) जि जये—
णिच् । उत्कृष्टजयं कारयन्ति ( विश्वमहसे ) व्यापकमहत्वाय संसारे महत्त्वाय ।
( सवितुः ) प्रेरकस्य परमेश्वरस्य ( सवम् ) सव—अर्शआद्यच् । ऐश्वर्योपेतम् ( वर्षि-

पृष्ठ 509
स्थायी लिंक
पृष्ठ 509 स्कैन

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ५ । क० ४ ४७१
के लिये चढ़ता है, सम्पूर्ण महत्त्व के लिये चढ़ता है, मनुष्य लोक से [अलग करके शूरवीरों में]ही
इस [यजमान] को भीतर धारण करते हैं। (देवस्य सवितुः सवं स्वर्गं लोके वर्षिष्ठं नाकं रोहे-
यम् इति ब्रह्मा रथचक्रं सर्पति, सवितृप्रसूतः एव एनं तत् समर्पयति ) प्रकाशमान
प्रेरक परमात्मा के ऐश्वर्य युक्त स्वर्ग लोक और सबसे बड़े सुख में मैं चढूँ-[यह ब्राह्मण वचन
बोलकर ] ब्रह्मा रथ के पहिये के पास जाता है, सर्वप्रेरक परमात्मा से प्रेरणा किया हुआ ही
वह इस [ यजमान ] को उसे [ रथ ] सौंप देता है। (अथो प्रजापतिः वै ब्रह्मा, प्रजापतिम्
एव एनम् वज्रात् नाकस्य उज्जित्यै वाजिनां सन्तत्यै अधि प्रसुवति ) फिर प्रजापति
[ प्रजापालक ] ही ब्रह्मा [ चतुर्वेदी ऋत्विज् ] है, प्रजापति [ प्रजापालक ] इस [ यजमान ]
को ही वज्र से सुख के लाभ के लिये और ज्ञानियों के विस्तार के लिये वह अधिकार पूर्वक
प्रेरणा करता है । ( वाजिसाम अभिगायति, वाजिमान् भवति ) ज्ञानियों का साम वह
[ ब्रह्मा ] भली भांति गाता है, ज्ञानी पुरुषों वाला वह [ यजमान ] होता है। (वाजः वै
स्वर्गः लोकः, तं स्वर्गं लोकम् एव रोहति ) वाज [ ज्ञान ] ही स्वर्गलोक है, उस स्वर्ग
लोक को ही वह [ यजमान ] चढ़ता है। ( विष्णोः शिपिविष्टवतीषु बृहत् उत्तमं भवति,
तं स्वर्गं लोकम् एव रूढ्वा ब्रध्नस्य विष्टपम् अतिक्रामति अतिक्रामति ) विष्णु देवता
[ सर्वव्यापक परमेश्वर ] की शिपिविष्टवती ऋचाओं में [ शिपिविष्ट, प्रकाशयुक्त परमेश्वर
शब्द वाली ऋचाओं में जैसे ७-किमित्ते विष्णो परिचक्ष्यं मूत्......ऋग् ७ । १०० । ६ ]
बहुत बड़ा सबसे पिछला [ अन्तिम यज्ञ भाग ] होता है, उस स्वर्ग लोक को ही चढ़कर ब्रघ्न
[ लोकों को आकर्षण में बांधने वाले सूर्य ] के लोक को वह [ यजमान ] लांघ जाता है,
लांघ जाता है ॥ ८ ॥
भावार्थः-मनुष्य को चाहिये कि महाविद्वानों की सम्मति से ज्ञानपूर्वक पराक्रमी
होकर संसार में बड़ी से बड़ी प्रतिष्ठा पावे ॥ ८ ॥
विशेषः-सङ्केतित मन्त्र अर्थ सहित लिखे जाते हैं ॥
१:-शुक्रवती ऋचा-वायो शुक्रो अयामि ते मध्वो अग्रं दिविष्टिषु ।
आ याहि सोमपीतये स्पार्हो देव नियुत्वता-ऋग् ० ४ । ४७ । १ ॥ ( वायो ) हे वायु !
[ वायु के समान वेग वाले वीर ( शुक्रः ) शुक्र [ शुद्ध-स्वभाव वाला वा वीर्यवान् ] मैं
ष्ठम् ) वृद्ध-इष्ठन् । वृद्धतमम् ( सर्पति ) प्राप्नोति ( समर्पयति ) ऋ गतौ-णिच् ।
सम्प्रददाति ( वाजिनम् ) ज्ञानिनाम् ( वाजिसाम ) वाजिनो ज्ञानिनः परमेश्वरस्य
मोक्षज्ञानम् ( वाजिमान् ) ज्ञानिपुरुषैर्युक्तः ( विष्णोः ) व्यापकस्य परमेश्वरस्य
( शिपिविष्टवतीषु ) शिपिविष्टशब्दयुक्तासु । सर्वधातुभ्य इन् ( उ० ४ । ११८ ) शितृ
निशाने, छेदने-इन् कित् पुक् च, शिपि + विश प्रवेशने-क्तः । शिपिविष्टोऽस्मीति
प्रतिपन्नरश्मिः । शिपयोऽत्र रश्मय उच्यन्ते तैराविष्टो भवति-निरु० ५ । ८ । रश्मि-
भिर्युक्तः । प्रकाशयुक्तः परमेश्वरः ( ब्रध्नस्य ) बन्धेर्बंधिबुधौ च ( उ० ३ । १५ ) बन्ध
बन्धने-नक्, ब्रधादेशः । लोकानां बन्धकस्य आकर्षणे धारकस्य सूर्यस्य ( विष्टपम् )
विटपविष्टपविशिपोलपाः ( उ० ३ । १४५) विश प्रवेशने-कपनप्रत्ययः तुट् च । भुवनम् ।
लोकम् ( अतिक्रामति ) अतीत्य गच्छति ॥

पृष्ठ 510 स्कैन

४७२ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ५ । क० ८ ॥
(दिविष्टिषु) विजय की इच्छाओं में (ते) तेरे लिये (मध्वः) मधु [तत्त्व ज्ञान] का
(अग्रम्) प्रधान अंश (अयामि) लाता हूं। (देव) हे देव ! [विजय चाहने वाले
शूर] (स्पार्हंः) चाहने योग्य तू (सोमपीतये) सोम [तत्त्वरस] पीने के लिये
(नियुत्वता) नित्य मेल वाले व्यवहार के साथ (आ याहि) आ ॥
२—ज्योतिष्मती ऋचा—अस्य देवाः प्रदिशि ज्योतिरस्तु सूर्यो अग्िनरुत वा
हिरण्यम् । सपत्ना अस्मदधरे भवन्तूत्तमं नाकमधि रोहयेमम्—अथर्व० १ । ६ । २ ॥
(देवाः) हे व्यवहार जानने वाले

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

कण्डिका ९ ॥

पृष्ठ 511 स्कैन

चले । (संस्त्राव्येण) कोमलता से युक्त (हविषा) भक्ति वा अन्न के साथ [ उन सब
को ] ( जुहोमि ) मैं ग्रहण करूं ॥
७—शिपिविष्टवती ऋचा—किमित्ते विष्णो परिचक्ष्यं भूत् प्र यद् ववक्षे शिपि-
विष्टो अस्मि । मा वर्पो अस्मदप गूह एतद् यदन्यरूपः समिथे बभूथ-ऋग्० ७ । १०० ।
६ ॥ (विष्णो) हे विष्णो ! [ व्यापक परमेश्वर ] ( किम् इत् ) क्या ही [ अद्भुत
वर्णन ] ( ते ) तेरा ( परिचक्ष्यं भूत् ) कथन योग्य है, ( यत् ) जो ( प्र ववक्षे ) तू
कहता है ( शिपिविष्टः अस्मि ) मैं शिपिविष्ट [ तेज में प्रवेश किये हुये ] हूं—

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 512 स्कैन

४७४ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ५ । क० १
[ सब स्तोभ वाला यज्ञ ] है । ( ताः एकेन पृष्ठेन उपागृह्णात् ) उनको एक पृष्ठ [ नाम
वाले स्तोत्र ] से उसने ग्रहण किया । ( ताः अत्यरिच्यन्त ) वे और आगे निकल गये । ( ताः
द्वाभ्यां ताः सर्वैः, तस्मात् सर्वस्पृष्टः ) उनको दो [ पृष्ठ ] से, उनको सबों से [ सब पृष्ठों
से उसने ग्रहण किया ], इसलिये वह सर्वस्पृष्ट [ सर्वस्पृष्टों वा पृष्ठों वाला यज्ञ ] है । ( ताः
अतिरिक्तोक्थे वारवन्तीयेन अवारयन्, तस्मात् एषः अतिरिक्तोक्थवान् भवति ) उनको
अतिरिक्त उक्थ [ औरों से अधिक स्तोत्र वाले यज्ञ ] में

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

कण्डिका १० ॥

पृष्ठ 513 स्कैन

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ५ । क० १० ४७५
भावार्थः-जैसे प्रजापति परमात्मा प्रजाओं और अन्नों को उत्पन्न करके सबको
अपने वश में रखता है, वैसे ही प्रजापालक वीर पुरुष सब लोगों को अन्न दान आदि से
सन्तुष्ट करके परस्पर अनुकूल रक्खे ॥ ६ ॥
कण्डिका १० ॥
तद्यथैवादोऽह्न उक्थानामाग्नेयं प्रथमं भवति, एवमेवैतदत्राप्याग्नेयं प्रथमं
भवति । ऐन्द्रे वाव तत्रोत्तरे ऐन्द्रे वा एते ऐन्द्रावैष्णवमच्छावाकस्योक्थं भवति ।
चतुराहावान्यतिरिक्तोक्थानि भवन्ति, चतुष्टया वै पशवः, अथो चतुष्पादः पशवः,
पशूनामाप्त्यै । त एते

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 514 स्कैन

४७६ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ५। क० ११

अहरहः शंसति ) फिर इन ही आश्विन [ अश्वि देवता वाले ] सूक्तों के दो दो [ स्तोत्र ]
हैं, एक एक समाहाव [ आवाहन स्तोत्र ] को दिन दिन वह बोलता है। (अश्विनौ वै
देवानां भिषजौ, तस्मात् आश्विनानि सूक्तानि शंसन्ति ) दोनों अश्वी [ दिन रात ] ही
विद्वानों के दो वैद्य हैं, इसलिये अश्वियों के सूक्तों को वे बोलते हैं। ( तत् अश्विभ्यां प्रददुः,
इदं भिषज्यतम् इति ) वह [ यज्ञकर्म दोनों अश्वियों को उन्होंने दिया--इसकी तुम दोनों
ओषधि करो। ( क्षेत्रवत्यः परिधानीयाः भवन्ति ) क्षेत्रवती [ क्षेत्र शब्द वाली

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

कण्डिका ११ ॥

पृष्ठ 515 स्कैन

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ५ । क० ११ ४७७
१६ । १० । १० ॥ (देवः) प्रकाशमान (सविता) लोकों का चलाने वाला सूर्य (त्राय-
माणः) रक्षा करता हुआ (नः) हमें (शम्) सुखदायक हो, (विभातीः) जगमगाती
हुयी (उषसः) प्रभात वेलायें (नः) हमें (शम्) सुखदायक (भवन्तु) हों। (पर्जन्यः)
सींचने वाला मेघ (नः) हमें और (प्रजाभ्यः) प्रजाओं के लिये (शम्) सुख-
दायक (भवतु) हो, (शंभुः) मङ्गल दाता (क्षेत्रस्य) खेत का (पतिः) स्वामी (नः)
हमें (शम्) सुखदायक (अस्तु) हो ॥
कण्डिका ११ ॥
अथातो नैकाहिकं

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

कण्डिका १२ ॥

पृष्ठ 516 स्कैन

४७८ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ५ । क० १२ ॥
[ तीन ] सवन साथ साथ वर्तमान होकर चलते हैं, वैसे ही अहीन यज्ञ के निचोड़े हुये सोम
के दिन [ दिनों में होने वाले यज्ञ कर्म ] साथ साथ वर्तमान होकर चलते हैं । ( तत् यत्
श्वःस्तोत्रियम् अद्यस्तोत्रियस्य अनुरूपं कुर्वन्ति, प्रातःसवने अहः एव तत् अह्रः रूपं
कुर्वन्ति ) सो जब आगामी दिन में होने वाले स्तोत्रिय को आज होने वाले स्तोत्रिय के
अनुरूप [ समान रूप ] करते हैं, प्रातः सवन में दिन को ही तब दिन के अनुरूप करते हैं ।
( अपरेण एव

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

ब्राह्मणाच्छंसिनः) इन्द्रं वो विश्वतस्परि ... ... २, अथर्व० २० । ३६ । १ । यह

पृष्ठ 517 स्कैन

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ५ । क० १२ ॥ ४७६
वरुणः ... १ ऋ० १ । ६० । १ । यह ऋचा मैत्रावरुण ऋत्विज् की [ आरम्भणीया ] है ।
(मित्रो नयतु विद्वान् इति, एषः वै होत्रकाणां प्रणेता, यत् मैत्रावरुणः ) मित्रो
नयतु विद्वान् [ यह उसी मन्त्र का दूसरा पाद है, उसमें नयतु ले चले—यह पद णीञ् = ले
चलना, धातु से है ] इससे यह होता लोगों का प्रणेता [ प्रवर्त्तक, ले चलने वाला ] है, जो
मैत्रावरुण ऋत्विज् है । ( तस्मात् एषा प्रणेतृमती [ प्रणेतृमती ] भवति ) इसलिये
यह ऋचा प्रणेतृ [ ले चलने वाले शब्द ] वाली है ।

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

कण्डिका १३ ॥

पृष्ठ 518 स्कैन

४८० गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ५ । क० १३
भावार्थः—जहां यज्ञ में ऋत्विज् लोग मन्त्रों का प्रयोग ठीक२ करते हैं, वहां यजमान
परमानन्द पाते हैं ॥ १२ ॥
विशेषः १—इस कण्डिका को मिलाओ—ऐ० ब्रा० ६ । ६ ॥
विशेषः २--शुद्धिपत्र नीचे है ।
अशुद्ध शुद्व प्रमाण
प्रणेत्रिमंती प्रणेतृमती ऐ० ब्रा० ६ । ६
आ सते आ सुते वेद और ऐ० ब्रा०
अच्छावाकस्येता अच्छावाक एता ऐ० ब्रा० ६ । ६
विशेषः ३—प्रतीक

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

कण्डिका १३ ॥ अहीन वा अहर्गण यज्ञ में परिधानीया अर्थात्

पृष्ठ 519 स्कैन

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ५ । क० १३ ४८१
हलोंकमवरुन्धे । आहं सरस्वतीवतोरित्यच्छावाकस्य । इन्द्राग्न्योरवो वृण इति,
एतद् ह वा इन्द्राग्न्योः प्रियं धाम यद्भागिति, प्रियेणैवेनो तद्धाना समद्धंयति ।
प्रियेणैव धाम्ना समृद्धयते, य एवं वेद ॥ १३ ॥
कण्डिका १३ ॥ अहीन वा अहर्गण यज्ञ में परिधानीया अर्थात्
समाप्ति वाली ऋचाओं का वर्णन ॥
( अथ अतः परिधानीयाः एव ) अब यहाँ परिधानीया ही [ समाप्ति वाली
ऋचायें कही जाती हैं ] । ( ते स्याम देव वरुण इति, मैत्रावरुणस्य ) ते स्याम देव
वरुण ॰॰॰॰॰१, ऋग्० ७

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 520 स्कैन

४७२ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ५ । क० १३
अवरुन्धे ) उद्गा आजदङ्गिरोभ्यः......[ यह उस तृच का दूसरा मन्त्र है ] इससे लाभ
इन [ दीक्षितों ] के लिये इस [ ऋचा ] से वह प्राप्त करता है । ( इन्द्रेण रोचना दिवो
दृळ्हानि दृंहितानि च स्थिराणि न पराणुदे इति, स्वर्गम् एव लोकम् एतया अहरहः
अवरुन्धे ) इन्द्रेण रोचना दिवः......[ यह तृच का तीसरा मन्त्र है ] स्वर्ग ही लोक को
इस [ ऋचा ] से दिन दिन वह [ यजमान ] प्राप्त करता है । ( आहं

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

कण्डिका १४ ॥

पृष्ठ 521 स्कैन

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ५। क० १४ ४५३
२-व्य१न्तरिक्षमतिरन्मदे सोमस्य रोचना । इन्द्रो यदभिनद्वलम्-
अथर्व० २० । २८ । १-३, ऋग्० ८ । १४ । ७-६, साम० उ० ८ । १ । तृच ६ ।।
(इन्द्रः) इन्द्र [बड़े ऐश्वर्यवान् परमात्मा] ने (सोमस्य) ऐश्वर्य के (मदे) आनन्द
में (रोचना) प्रीति के साथ (अन्तरिक्षम्) आकाश को (वि अतिरत्) पार
किया है, (यत्) जब कि उसने (वलम्) वल [हिंसक विघ्न] को (अभिनत्)
तोड़ डाला ॥ १ ॥
३-उद्गा आजदङ्गिरोभ्य . आविष्कृण्वन् गुहा सतीः । अवाञ्चं नुनुदे
वलम् ।। (गुहा) गुहा

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

कण्डिका १४ ।। अहीन और एकाह यज्ञों में होत्रक लोगों की

पृष्ठ 522 स्कैन

४८४ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ५ । कं० १४
कण्डिका १४ ।। अहीन और एकाह यज्ञों में होत्रक लोगों की
दो प्रकार की परिधानीया ऋचायें ।।
( उभय्यः होत्रकाणां परिधानीयाः भवन्ति, अहीनपरिधानीयाः च एका-
हिन्यस्य = एकाहिन्यः च ) दो प्रकार की होत्रक लोगों [ तीन सहायक होताओं ]
की परिधानीया [ समाप्ति वाली ऋचायें ] होती हैं, अहीनपरिधानीया [ बहुत दिन वाले
यज्ञ की परिधानीया ] और एकाहिनी [ एक दिन वाले यज्ञ की ] । ( ततः एकाहिकीभिः
एव मैत्रावरुणः परिदधाति, तेन अस्मात् लोकात् न प्रच्यवते ) इसलिये एकाहिकी
[ एक दिन में होने वाले

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें