गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
पृष्ठ 512, कुल 600 में से
संदर्भ में पढ़ें४७४ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ५ । क० १
[ सब स्तोभ वाला यज्ञ ] है । ( ताः एकेन पृष्ठेन उपागृह्णात् ) उनको एक पृष्ठ [ नाम
वाले स्तोत्र ] से उसने ग्रहण किया । ( ताः अत्यरिच्यन्त ) वे और आगे निकल गये । ( ताः
द्वाभ्यां ताः सर्वैः, तस्मात् सर्वस्पृष्टः ) उनको दो [ पृष्ठ ] से, उनको सबों से [ सब पृष्ठों
से उसने ग्रहण किया ], इसलिये वह सर्वस्पृष्ट [ सर्वस्पृष्टों वा पृष्ठों वाला यज्ञ ] है । ( ताः
अतिरिक्तोक्थे वारवन्तीयेन अवारयन्, तस्मात् एषः अतिरिक्तोक्थवान् भवति ) उनको
अतिरिक्त उक्थ [ औरों से अधिक स्तोत्र वाले यज्ञ ] में वारवन्तीय [ रोकने के कर्म सेचने
वाले स्तोत्र ] से उसने रोका, इसलिये वह [ यज्ञ ] और से अधिक स्तोत्र वाला होता है ।
( तस्मात् यत् वारवन्तीयं ताः आप्त्वा अयच्छत् अतः वै अतोर्यामाः ) इसलिये जब
वारवन्तीय [ स्तोत्र ] से प्राप्त करके [ प्रजाओं ] को उसने नियम में किया, इस-
लिये वे अप्तोर्याम [ प्राप्त हुये प्रजा के नियम वाले यज्ञ ] हैं । ( अथो प्रजावाप्नुः इति
आहुः, प्रजानां यमनः इति, इह एव एतत् उक्थम् ) फिर वह [ प्रजापति ] प्रजाओं
का प्राप्त करने वाला और प्रजाओं का नियम में करने वाला है—ऐसा कहते हैं—इसलिये
यहाँ ही यह उक्थ [ अप्तोर्याम ] है । ( ताः प्रजाः बर्हिः स्नायेरन्, तर्हि ह एतेन यजते,
सः एषः अष्टापृष्ठः भवति ) उन प्रजाओं ने बर्हि [ वृद्धिकारक कर्म वा कुश तृण ] को
शुद्ध किया, तब ही इस [ बर्हि ] से वह यज्ञ करता है, वह ही यह [ यज्ञ ] आठ पृष्ठों
[ स्तोत्रों ] वाला होता है । ( तत् यथा अन्यस्मिन् यज्ञे विश्वजितः अनुसञ्चरं पृष्ठं
भवति, कथम् एतत् एवम् अत्र इति ) सो जैसे दूसरे यज्ञ में विश्वजित् के पीछे चलने
वाला पृष्ठ होता है, कैसे यह [ पृष्ठ ] ऐसा यहाँ है [ उत्तर ] ( एषः यज्ञानां पिता ) यह
[ विश्वजित् ] यज्ञों का पिता है । [ देखो गो० पू० ४ । १४ ] ( तत् यथा श्रेष्ठिनि अपि
विद्विषाणाः संवशेयुः, एवम् एतत् श्रेष्ठिनः वशेयान्नम् अन्नस्य आनुचर्य्याय क्षमन्ते )
सो जिस प्रकार से श्रेष्ठी [ श्रेष्ठ कर्म वाले महाधनी सेठ ] में ही द्वेष छोड़े हुये पुरुष
कामना करते हैं, ऐसे ही यह है, श्रेष्ठी पुरुष के कामना योग्य अन्न को अन्न के अनुचरण
[ प्राप्ति के लिये ] सहते हैं ॥ ६ ॥
अतिक्रान्ताः पृथग्भूता अभवन् ( वारवन्तीयेन ) वृञ् वरणे—घञ् । हसिमृगृण्०
( उ० ३ । ८६ ) वन संभक्तौ—तन् । वारवन्त—छ । निवारणसेवनीयेन यज्ञेन
( अयच्छत् ) यम नियमे—लङ् । नियमितवान् ( प्रजावाप्नुः ) दाभाभ्यां नुः
( उ० ३ । ३२ ) प्रजा+अव+आप्लृ लम्भने—नुः । प्रजानां लम्भकः प्रापकः
( यमनः ) यम नियमे—ल्युट् । नियामकः ( स्नायेरन् ) ष्णै वेष्टनशोभाशौचेषु—
भ्वा० वि० लि०, सस्य शः । स्नायेयुः । शोधयेयुः ( अनुसञ्चरम् ) पश्चाद्गमनशीलम्
( श्रेष्ठिनि ) श्रेष्ठं कर्म अस्य—इनिः । श्रेष्ठकर्मकारके महाधनिके ( संवशेयुः ) वश
कान्तौ—वि० लि० । सम्यक् कामनां कुर्युः ( विद्विषाणाः ) द्विष अप्रीतौ--
शानच् । विगतद्वेषाः ( वशेयान्नम् ) ढश्छन्दसि ( पा० ४ । ४ । १०६ ) वशा--ढप्रत्ययो
बाहुलकात् । कामनार्हमन्नम् ( आनुचर्य्याय ) अनुचर--ष्यञ् । अनुचरणाय ।
प्रापणाय ( क्षमन्ते ) सहन्ते । लभन्ते ॥