सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

पृष्ठ 505, कुल 600 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 505

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ५ । क० ७ ४६७
अहन् वृ॒त्रं वृ॑त्र॒तरं॒ व्यं॑सम॒िन्द्रो वज्रे॑ण मह॒ता व॒धेन॑ । स्कन्धा॑ंसीव
कुलि॒शेना॒ विवृ॑क्णाऽहिः॑ शयत उप॒पृक् पृ॑थि॒व्याः—ऋ० १ । ३२ । ५ ॥ (इन्द्रः)
इन्द्र [ सूर्य वा बिजुली ] ने (वृत्रतरम्) अत्यन्त ढक लेने वाले (वृत्रम्) वृत्र [ रोकने
वाले मेघ ] को (महता वधेन) बड़े हथियार, (वज्रेण) वज्र [ कुल्हाड़े के समान
छेदने वाले किरण समूह ] से (व्यंसम्) बिना कन्धे करके (अहन्) मार डाला (कुलि-
शेन) कुल्हाड़े से (विवृक्णा) काट डाले गये (स्कन्धांसि इव) वृक्ष दण्डों के समान
(अहिः अहि [ सब ओर चलता हुआ मेघ ] (पृथिव्याः) पृथिवी से (उपपृक्) छूता
हुआ (शयते) सोता है [ अर्थात् सूर्य की किरणों से मेघ छिन्न_भिन्न होकर पृथिवी पर
बरसता है ] ॥
कण्डिका ७ ॥
अथ साम गायति ब्रह्मा, क्षत्रं वै साम, क्षत्रेणैवैवं तदभिषिञ्चति । अथो
साम्राज्यं वै साम, साम्राज्येनैवैनं तत् साम्राज्यं गमयति । अथो सर्वेषां वा एष
वेदानां रसः, यत् साम, सर्वेषामेव तद्वेदानां रसेनाभिषिञ्चति । बृहत्यां गायन्ति,
बृहत्यां वा असावादित्यः श्रियां प्रतिष्ठायां प्रतिष्ठितस्तपति । ऐन्द्र्यां
बृहत्यां गायति । ऐन्द्रो वा एष यज्ञऋतुर्यत् सौत्रामणिः । ऐन्द्रायतन एष एतर्हि
यो यजते, स्व एवैनं तदायतने प्रीणाति । अथ कस्मात् संश्यानानि नाम, एतैर्वै
सामभिर्देवा इन्द्रमिन्द्रियेण वीर्येण समश्यन्, तथैवैतद्यजमाना एतैरेव साम-
भिरिन्द्रियेणैव वीर्येण संश्यन्ति । संश्रवसे विश्रवसे सत्यश्रवसे श्रवस इति
सामानि भवन्ति । एष्वेवैनं लोकेषु प्रतिष्ठापयति । चतुर्निधनं भवति, चतस्रो
वै दिशः, दिक्षु तत् प्रतितिष्ठन्ते । अथो चतुष्पादः पशवः, पशूनामाप्त्यै । तदाहुः,
यदेतत् साम गीयते, अथ क्वैतस्य साम्न उक्थं, का प्रतिष्ठा । त्रयो देवा एका-
दशेत्यूहुः, एतद्वा एतस्य साम्न उक्थमेषा प्रतिष्ठा । त्रयस्त्रिंशं ग्रहं गृह्णाति,
साम्नः प्रतिष्ठायै प्रतिष्ठायै ॥ ७ ॥
कण्डिका ७ ।, साम सब वेदों का रस है, सौत्रामणी यज्ञ
में साम गान ॥
( अथ ब्रह्मा साम गायति ) फिर ब्रह्मा [ चतुर्वेदी ऋत्विज् ] साम [ वेदों के
सा-, मोक्षज्ञान ] को गाता है । ( क्षत्रं वै साम, क्षत्रेण एव एनम् तत् अभिषिञ्चति )
राज्य ही साम [ मोक्ष ज्ञान ] है, राज्य के साथ ही इस [ यजमान ] को तब वह अभिषेक
करता है । ( अथो साम्राज्यं वै साम, साम्राजDomain/साम्राज्येन एव एनं तत् साम्राज्यं गमयति )
फिर साम्राज्य [ चक्रवर्ती राज्य ] ही साम गान है, साम्राज्य [ साम्राज्य के समान साम-
गान ] के साथ ही इस [ यजमान ] को तब साम्राज्य वह पहुँचाता है । ( अथो सर्वेषां
वेदानां वै एषः रसः, यत् साम ) फिर सब वेदों का ही यह रस है, जो साम गान है ।
७—(सामं) मोक्षज्ञानम् ( क्षत्रम् ) राज्यम् ( साम्राज्यम् ) सम्राज्—
ण्यम् । चक्रवर्त्तिराज्यम् । सार्वभौमराज्यम् ( गमयति ) प्रापयति ( रसः ) सारः