गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
पृष्ठ 518, कुल 600 में से
संदर्भ में पढ़ें४८० गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ५ । क० १३
भावार्थः—जहां यज्ञ में ऋत्विज् लोग मन्त्रों का प्रयोग ठीक२ करते हैं, वहां यजमान
परमानन्द पाते हैं ॥ १२ ॥
विशेषः १—इस कण्डिका को मिलाओ—ऐ० ब्रा० ६ । ६ ॥
विशेषः २--शुद्धिपत्र नीचे है ।
अशुद्ध शुद्व प्रमाण
प्रणेत्रिमंती प्रणेतृमती ऐ० ब्रा० ६ । ६
आ सते आ सुते वेद और ऐ० ब्रा०
अच्छावाकस्येता अच्छावाक एता ऐ० ब्रा० ६ । ६
विशेषः ३—प्रतीक वाले मन्त्र अर्थ सहित लिखे जाते हैं ॥
१--ऋजुनीती नो वरुणो मित्रो नयतु विद्वान् । अर्यमा देवैः सजोषाः
॰॰ ऋ० १ । ६० । १ ॥ (वरुणः) श्रेष्ठ गुण वाला (मित्रः) सबका उपकारी,
(विद्वान्), जानकार, (अर्यमा) न्यायकारी पुरुष, (देवैः) दिव्य गुण वाले विद्वानों
से (सजोषाः) समान प्रीति करता हुआ (नः) हमको (ऋजुनीती) सीधी नीति से
(नयतु) ले चले ॥
२—इन्द्रं वो विश्वतस्परि हवामहे जनेभ्यः । अस्माकमस्तु केवल.—अथर्व०
२० । ३९ । १, ऋ० १ । ७ । १०, साम० उ० ८ । १ । २ । [हे मनुष्यो !]
(इन्द्रम्) इन्द्र [बड़े ऐश्वर्य वाले परमेश्वर] को (वः) तुम्हारे लिये और (विश्वतः
जनेभ्यः) सब प्राणियों के लिये (परि) सब प्रकार (हवामहे) हम बुलाते हैं वह
(अस्माकम्) हमारा (केवलः) सेवनीय (अस्तु) हो ॥
३—यत्सोम आ सुते नर इन्द्राग्नी अजोहवुः । सप्तीवन्ता सपर्यवः—ऋ०
७ । ६४ । १० ॥ (यत्) जब (सोमे सुते) सोम [तत्त्वरस] निचोड़ने पर (सप-
र्यवः) सत्कार करने वाले (नरः) नर [नेता लोग] (सप्तीवन्ता) उत्तम घोड़ों वाले
(इन्द्राग्नी) इन्द्र और अग्नि [सूर्य और अग्नि के समान राजा और मन्त्री] को (आ
अजोहवुः) बुलाते हैं [तब वे दोनों सहायता करते हैं] ॥
कण्डिका १३ ॥
अथातः परिधानीया एव, ते स्याम देव वरुणेति, मैत्रावरुणस्य । इषं
स्वश्च धीमहीति, अयं वै लोक इषमित्यसौ वै लोकः स्वरिति, उभावेवैनौ तौ
लोकाञ्चारभते । व्यन्तरिक्षमतिरदिति ब्राह्मणाच्छंसिनो विवृतृचम् । स्वर्गमेवै-
ताभिर्लोकं विवृणोति । मदे सोमस्य रोचनेन्द्रो यदभिनद्व लमिति, सिषासवो ह
वा एते यद् दीक्षिताः, तस्मादेषा वलवती भवति । उदगा आजदङ्गिरोभ्य आवि-
ष्कृण्वन् गुहासतीः । अवाञ्चं नुनुदे वलमिति, सनिमेतेभ्य एतयावरुन्धे । इन्द्रेण
रोचना दिवो दृढानि बृंहितानि च । स्थिराणि न पराणुद इति, स्वर्गमेवैतयाहर-