सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

कॉपीराइट समस्या बताएँ

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

कण्डिका ६ ॥

पृष्ठ 50
स्थायी लिंक
पृष्ठ 50 स्कैन

१२ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ६ ॥
ऊंचा [ उत्कृष्ट ] (अक्षरम्) अक्षर [ अविनाशी ब्रह्म शब्द ] ( उद् अक्रामत् )
निकला । ( सः यः ) वह पुरुष जो ( इच्छेत् ) चाहे-( एतैः सर्वैः ) इन सब
( अथर्वभिः ) अथर्वाओं [ निश्चल वेद ज्ञानों ] से ( च ) और भी ( आथर्वणैः )
आथर्वणों [ निश्चल ब्रह्म के विज्ञानों ] से ( कुर्वीय इति ) मैं [ पुरुषार्थ ] करूँ-वह
( एतया एव ) इस ही ( महाव्याहृत्या ) महाव्याहृति [ महावाक्य ओम् ] से ( तम् )
उस [ पुरुषार्थ ] को ( कुर्यात् ) करे । ( अस्य ) उस [ पुरुष ] का ( एतैः सर्वैः ) इन
सब ( अथर्वभिः ) अथर्वाओं [ निश्चल वेदज्ञानों ] से ( च च ) और भी ( आथर्वणैः )
आथर्वणों [ निश्चल ब्रह्म के विज्ञानों ] से ( ह वै ) ही अवश्य ( कृतम् ) कर्म
( भवति ) होता है, ( यः एवम् वेद ) जो ऐसा विद्वान् है, ( च यः ) और जो
( एवम् विद्वान् ) ऐसा विद्वान् [ जानकार होकर ] ( एवम् ) इस प्रकार से ( एतया
महाव्याहृत्या ) इस महाव्याहृति [ ओम् ] से ( कुरुते ) कर्म करता है ॥ ५ ॥
भावार्थः-ऋषि महात्माओं ने ब्रह्म को उसके प्रकट किए हुए ज्ञानों और विज्ञानों
द्वारा सब ज्ञानों और विज्ञानों का सार एक ओ३म् को सर्वरक्षक सर्वव्यापक परमात्मा
माना है ॥ ५ ॥
कण्डिका ६ ॥
स भूयोऽश्राम्यद् भूयोऽतप्यद् भूय आत्मानं समतपत् स आत्मन एवं
त्रींल्लोकान्निरमिमत पृथिवीमन्तरिक्षन्दिवमिति । स खलु पादाभ्यामेव पृथिवीं
निरमिमतोदरादन्तरिक्षम्, मूर्ध्नोदिवम् । स तांस्त्रींल्लोकानभ्यश्राम्यदभ्यतपत्स-
मतपत्तेभ्यः श्रान्तेभ्यस्तप्तेभ्यः सन्तप्तेभ्यस्त्रीन् देवान् निरमिमताग्निं वायुमादि-
त्यमिति । स खलु पृथिव्या एवाग्निं निरमिमान्तरिक्षाद्वायुन्दिव आदित्यम् ।
स तांस्त्रीन् देवानभ्यश्राम्यदभ्यतपत् समतपत्तेभ्यः श्रान्तेभ्यस्तप्तेभ्यः सन्तप्तेभ्य-
स्त्रीन् वेदान्निरमिमत ऋग्वेदं यजुर्वेदं सामवेदमिति, अग्ने ऋग्वेदं, वायोर्यजुर्वेदं
आदित्यात्सामवेदम् । स तांस्त्रीन् वेदानभ्यश्राम्यदभ्यतपत् समतपत् तेभ्यः श्रान्ते-
भ्यस्तप्तेभ्यः सन्तप्तेभ्यस्तिस्रो महाव्याहृतीर्निरमिमत भूर्भुवः स्वरिति । भूरि-
त्युग्वेदात्, भुव इति यजुर्वेदात्, स्वरिति सामवेदात् । स य इच्छेत्सर्वैरैतैस्त्रिभि-
र्वेदैः कुर्वीयेत्येताभिरेव तं महाव्याहृतिभिः कुर्वीत सर्वैर्ह वा अस्यैतैस्त्रिभिर्वेदैः
कृतं भवति य एवं वेद यश्चैवं विद्वानेवमेताभिर्महाव्याहृतिभिः कुरुते ॥ ६ ॥
( ओम् ) पृ० १ । १ । सर्वरक्षकः परमेश्वरः ( मनः ) सर्वधातुभ्योऽसुन् ( उ०
४ । १८६ ) मन ज्ञाने-असुन् । मननशीलं ज्ञानस्वरूपं ब्रह्म ( ऊर्ध्वम् ) उत्कृष्टम्
( अक्षरम् ) न क्षरतीति । अविनाशि ब्रह्म ( उद् अक्रामत् ) उदगच्छत् ( कुर्वीय )
अहं पुरुषार्थं कुर्याम् ( तम् ) पुरुषार्थम् ( महाव्याहृत्या ) महती चासौ व्याहृति-
श्चेति । महावाक्येन ( कुर्वीत ) कुर्यात् ( कुरुते ) कर्म करोति ॥
६-( पृथिवीम् ) प्रथैः ष्वन्ष्वन्ष्वनः संप्रसारणं च ( उ० १ । १५० )
प्रथ ख्यातो विस्तारे च--ष्वन्, संप्रसारणं, ङीष् । सर्व विस्तारकं परमात्म-

पृष्ठ 51
स्थायी लिंक
पृष्ठ 51 स्कैन

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ६ ॥ १३
कंडिका ६ ॥ तीन लोक, तीन देवता, तीन वेद और तीन
महाव्याहृति
( सः भूयः आत्मानम् अश्राम्यत् ) उस [ परमात्मा ] ने फिर अपने को दबाया,
( भूयः अतप्यत् ) फिर तपाया, ( भूयः सम् अतपत् ) फिर भली भांति तपाया ।
( सः आत्मनः एव त्रीन् लोकान् निर् अमिमत ) उसने अपने में से ही तीन लोक बनाये
[ अपने तीन रूप प्रकट किये ] ( पृथिवीम्, अन्तरिक्षम्, दिवम् इति ) पृथिवी [ सब
का फैलाने वाला ] अन्तरिक्ष [ सब के भीतर देखने वाला ] और प्रकाश लोक [ सर्व
प्रकाशक रूप ] । ( स खलु पादाभ्याम् एव पृथिवीं निर् अमिमत ) उसने निश्चय
करके दोनों पावों से ही पृथिवी [ सर्व प्रसारक रूप ] को बनाया. (उदरात् अन्तरिक्षम्)
पेट से अन्तरिक्ष [ सब के भीतर दीखने वाला रूप ] और ( मूर्द्ध्नः दिवम् ) मस्तक से
प्रकाश लोक [ सर्व प्रकाशक रूप ] को (सा तान् त्रीन् लोकान्) उसने तीनों लोकों [ अपने
तीनों रूपो] को ( अभि अश्राम्यत् अभि अतपत् सम् अतपत् ) सब ओर से दबाया. सब
ओर से तपाया और भली भांति तपाया । ( तेभ्यः श्रान्तेभ्यः तप्तेभ्यः सन्तप्तेभ्यः )
उन दबाये हुए तपाये हुए, भली भांति तपाये हुओं से ( त्रीन् देवान् निर् अमिमत )
तीन देवता [ अपने दिव्यरूप ] बनाये, ( अग्निम् ) अग्नि [ सर्वज्ञ ] ( वायुम् ) वायु
[ सर्वव्यापक ] और ( आदित्यम् इति ) आदित्य [ सब प्रकाशस्वरूप ] । ( सः खलु )
उसने निश्चय करके ( पृथिव्याः एव ) पृथिवी [ अपने सर्व विस्तारक स्वरूप ] से ही
( अग्निम् ) अग्नि [ अपना सर्वज्ञ स्वरूप ] ( निर् अमिमत ) बनाया, ( अन्तरिक्षात् )
अन्तरिक्ष [ सब में दीखने वाले स्वरूप ] से ( वायुम् ) वायु [ सर्वव्यापक स्वरूप ] और
( दिवः ) प्रकाश लोक [ प्रकाशक स्वरूप ] से ( आदित्यम् ) आदित्य [ सर्व प्रकाशक
स्वरूप ] ( सः तान् त्रीन् देवान् ) उसने उन तीन देवताओं [ दिव्य स्वरूपों ] को
( अभि अश्राम्यत् अभि अतपत् सम् अतपत् ) सब ओर से दबाया, सब ओर से
तपाया और भली भांति तपाया । ( तेभ्यः श्रान्तेभ्यः तप्तेभ्यः सन्तप्तेभ्यः ) उन
दबाए हुए, तपाये हुए, भली भांति तपाये हुओं से ( त्रीन् वेदान् ) तीनों वेदों को
( निर् अमिमत ) बनाया-( ऋग्वेदम् ) ऋग्वेद [ पदार्थों की गुण प्रकाशक विद्या ],
( यजुर्वेदम् ) यजुर्वेद [ सत्कर्मों की विद्या ] और ( सामवेदम् इति ) सामवेद [ मोक्ष
विद्या-अर्थात् अथर्ववेद सहित चारों वेदोक्त परमेश्वर के कर्म, उपासना, ज्ञान रूप त्रयी
विद्या को बनाया ] ( अग्नेः ) अग्नि [ अपने सर्वज्ञ स्वरूप ] से ( ऋग्वेदम् ) ऋग्वेद
[ पदार्थों की गुण प्रकाशक विद्या ] ( वायोः ) वायु [ सर्वव्यापक स्वरूप ] से ( यजुर्वे-

रूपम् । भूमिम् । ( अन्तरिक्षम् ) अन्तर् + ईक्ष दर्शने-घञ् । सर्वमध्ये
दृश्यमानं रूपम् । आकाशम् ( दिवम् ) दिवु क्रीडाविजिगीषाकान्तिगत्यादिषु-
क्विप् । सर्वप्रकाशकं रूपम् । सूर्यम्-( अग्निम् ) अङ्गेर्नलोपश्च ( उ० ४ ।
५० ) अगि गतौ-निः, नलोपः । सर्वज्ञरूपम् । वह्निम् ( वायुम् ) क० ३ । सर्वा-
धारकं रूपम् ( आदित्यम् ) अण्तेरादबश्च ( उ० ४ । ११२ ) आङ् + दुदा. दाने
वा दीपि दीप्तौ-यक्, निपातनात् सिद्धिः । आदीप्यमानम् । सर्वप्रकाशकं,

पृष्ठ 52
स्थायी लिंक
पृष्ठ 52 स्कैन

१४ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ६ ॥
दम्) यजुर्वेद [सत्कर्मों की विद्या] और (आदित्यात्) आदित्य [सर्व प्रकाशक स्वरूप]
से (सामवेदम्) सामवेद [मोक्षविद्या] को । (सः तान् त्रीन् वेदान्) उसने उन
तीनों वेदों को (अभि अश्राम्यत् अभि अतपत् सम् अतपत्) सब ओर से दबाया,
सब ओर से तपाया और भली भांति तपाया. (तेभ्यः श्रान्तेभ्यः तप्तेभ्यः संतप्तेभ्यः)
उन दबाये हुए, तपाये हुए. भली भांति तपाये हुओं से (तिस्रः महाव्याहृतीः) तीन
महाव्याहृतियों [महावाक्यों] को (निर् अमिमत) उस [परमात्मा] ने बनाया-
(भूः) भूः [सर्वाधार] (भुवः) भुवः [सर्वव्यापक] और (स्वः इति) स्वः
[सुख स्वरूप परमात्मा है-इनको]-(भूः इति) भूः को (ऋग्वेदात्) ऋग्वेद से
(भुवः इति) भुवः को (यजुर्वेदात्) यजुर्वेद से और (स्वः इति) स्वः को (साम-
वेदात्) सामवेद से। (सः यः) वह पुरुष जो (इच्छेत्) चाहे-(एतैः सर्वैः) इन
सब (त्रिभिर्वेदैः) तीनों वेदों से (कुर्वीय इति) मैं [पुरुषार्थ] करूँ-(तम्) उस
[पुरुषार्थ] को (एताभिः एव महाव्याहृतिभिः) इन ही महाव्याहृतियों से (कुर्वीत)
वह करे। (अस्य) उस [पुरुष] का (एतैः सर्वैः) इन सब (त्रिभिः वेदैः)
तीनों वेदों से (ह वै) ही अवश्य (कृतम्) कर्म (भवति) होता है, (यः एवम्
वेद.) जो ऐसा जानता है, (च यः) और जो (एवम् विद्वान्) ऐसा विद्वान् [होकर]
(एताभिः महाव्याहृतिभिः) इन महाव्याहृतियों से (कुरुते) कर्म करता है॥ ६॥
भावार्थः-परमेश्वर ने अपने सर्वशक्तिमत्ता, सर्वज्ञता और सर्वव्यापकता से
कर्म, उपासना, ज्ञान त्रयी विद्या और भूर्भुवः स्वः इन तीन महाव्याहृतियों को मनुष्यों
के सुख के लिए प्रकाशित किया है। पृथिवी, अन्तरिक्ष, द्यौ, अग्नि वायु आदित्य
आदि परमेश्वर के नाम हैं और तीन वेदों अर्थात् त्रयी विद्या कहने से अथर्ववेद सहित चारों
वेदों का ग्रहण है। पृथिवी आदि बहुत से शब्द ईश्वर नाम वाची महर्षि दयानन्द कृत
सत्यार्थ प्रकाश प्रथम समुल्लास में व्याख्यात हैं। अग्नि आदि ईश्वर के नाम हैं। इसका
प्रमाण-तदेवाग्निस्तदादित्यस्तद्वायुस्तदु चन्द्रमाः । तदेव शुक्रं तद्ब्रह्म ता आपः स
प्रजापतिः ॥ यजु० ३२।१। अर्थः - (तत् एव) वही [ब्रह्म] (अग्निः)
स्वरूपम्। (वेदान्) हलश्च (पा० ३।३।१२१) विद ज्ञाने, विद सत्तायां
विद विचारणे-घञ् । त्रयीविद्यायुक्तान् परमेश्वरीयबोधान् (ऋग्वेदम्)
ऋचन्ति स्तुवन्ति पदार्थानां गुणान् अनया सा ऋक्, ऋक् चासौ वेदश्च ऋग्वेदः।
पदार्थगुणप्रकाशिकां विद्याम् (यजुर्वेदम्) अत्तिपूवपियजि० (उ० २।११७)
यज देवपूजासंगतिकरणदानेषु-उसिः । सत्कर्मप्रकाशिकां विद्याम् (साम-
वेदम्) सातिभ्यां मनिन्मनिणो (उ० ४। १५३) -षो अन्तकर्मणि-मनिन् ।
दुःखनाशिकां मोक्षविद्याम् (भूः) भू सतायां प्राप्तौ-क्विप् । सर्वाधारः परमेश्वरः
(भुवः) भूरिञ्जिभ्यां कित् (उ० ४। ११७) भू सत्तायां प्राप्तौ-असुन्। सर्व-
व्यापकः शुद्धस्वरूपः परमेश्वरः (स्वः) अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते (पा० ३।२।७५)
सु+ऋ गतौ विच्, यद्वा स्वृ शब्दोपतापयो :-विच् । सुखस्वरूपः । परमेश्वरः ।।

कण्डिका ७ ।।

पृष्ठ 53
स्थायी लिंक
पृष्ठ 53 स्कैन

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ७ ।। १५
अग्नि [ ज्ञान स्वरूप ] [ तत् आदित्यः ] वही आदित्य [ सर्वप्रकाशक ], ( तत् वायुः )
वही वायु [ अनन्त बलवान् और सर्वधर्त्ता ] ( तत् उ चन्द्रमाः ) वही चन्द्रमा
[ आनन्दकारक ] तत् एव शुक्रम् ) वही शुक्र [ शुद्ध स्वभाव वाला ] ( तत् ब्रह्म )
वही ब्रह्म [ सब से बड़ा ] ( ताः आपः ) वही आप [ सर्वव्यापक ] और ( सः
प्रजापतिः ) वही प्रजापति [ उत्पन्नो' का पालन करने वाला ] है । चारों वेद ईश्वर
कृत हैं, इसका प्रमाण ( तस्मात् यज्ञात् सर्वहुत ऋचः सामानि जज्ञिरे छन्दांसि
जज्ञिरे तस्माद् यजुस्तस्मादजायत ) ऋ० १० । ६० । ६ । यजु० ३१ । ७. तथा
अथर्व० १६ । ६ । १३ । ( तस्मात् यज्ञात् ) उस पूजनीय ( सर्वहुतः ) सबके दाता
परमात्मा से ( ऋचः ) ऋग्वेद [ पदार्थों की गुण प्रकाशक विद्या ] के मन्त्र और
( सामानि ) सामवेद [ मोक्ष विद्या ] के मन्त्र ( जज्ञिरे ) उत्पन्न हुये । ( तस्मात् )
उससे ( छन्दांसि ) अथर्ववेद [ आनन्द दायक विद्या ] के मन्त्र ( जज्ञिरे )
उत्पन्न हुये, और ( तस्मात् ) उससे (यजुः) यजुर्वेद [ सत् कर्मों का ज्ञान ] ( अजायत )
उत्पन्न हुआ ।। ६ ।।
विशेषः—इस कण्डिका का मिलान करो—ऐतरेय ब्राह्मण ५ । ३९ ।।
कण्डिका ७ ।।
ता या अमू रेतः समुद्रं वृत्वाऽतिष्ठंस्ताः प्राच्यो दक्षिणाच्यः प्रतीच्य उदीच्यः
समवद्रवन्त । तद्यत्समवद्रवन्त तस्मात्समुद्र उच्यते । ता भीता अब्रुवन्
भगवन्तमेव वयं राजानं वृणीमह इति । यच्चं वृत्वाऽतिष्ठंस्तद्वरुणोऽभवत् तं वा
एतं वरणं सन्तं वरुण इत्याचक्षते । परोक्षेण परोक्षप्रिया इव हि देवा भवन्ति
प्रत्यक्षद्विषः । स समुद्रादमुच्यत स मुच्युरभवत्तं वा एतं मुच्युं सन्तं मृत्युरित्या-
चक्षते । परोक्षेण परोक्षप्रिया इव हि देवा भवन्ति प्रत्यक्षद्विषः । तं वरुणं मृत्यु-
मभ्यश्राम्यदभ्यतपत्समत्तपत्तस्य श्रान्तस्य तप्तस्य सन्तप्तस्य सर्वेभ्योऽङ्गेभ्यो
रसोऽक्षरत् सोऽङ्गरसोऽभवत् तं वा एतमङ्गरसं सन्तमङ्गिरा इत्याचक्षते । परो-
क्षेण परोक्षप्रिया इव हि देवा भवन्ति प्रत्यक्षद्विषः ।। ७ ।।
कण्डिका ७ ।। समुद्र, वरुण, मृत्यु और अङ्गिरा ।।
( ताः या अमूः ) वे जो कुछ [ व्यापक तन्मात्रायें जल की भाप समान ]
( रेतः ) बीज [ होकर ] ( समुद्रम् ) समुद्र [ सर्वव्यापक परमात्मा ] को (वृत्वा) लेकर
( अतिष्ठन् ) ठहरीं [ कण्डिका ३ देखो ], ( ताः ) वे सब ( प्राच्यः ) सामने वाली
वा पूर्व, ( दक्षिणाच्यः ) दाहिनी वा दक्षिण, ( प्रतीच्यः ) पीछे वाली वा पश्चिम
ओर ( उदीच्यः ) बाईं वा उत्तर दिशा से ( सम् अवद्रवन्त = अव अद्रवन्त )
बह कर आयीं । ( तत् यत् सम् अव अद्रवन्त ) वे जो बह कर आयीं, ( तस्मात् )
७—( वृणीमहे ) स्वीकुर्मः ( वरणः ) हुवृवृञ्भ्यो षण् ( उ० १ । ७४ ) वृञ्
वरणे—युच् । स्वीकरणीयः ( वरुणः ) कृवृदारिभ्य उनन् ( उ० ३ । ५३, वृञ्
वरणे—उनन् । वरणीयः स्वीकरणीयः ( मुच्युः ) मुचिमुट्द्भ्याम् कुक्लुकौ ( उ० ३ ।

पृष्ठ 54
स्थायी लिंक
पृष्ठ 54 स्कैन

१६ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ७ ॥
इसलिये (समुद्रः) समुद्र [सर्वं व्यापक परमात्मा] (उच्यते) कहा जाता है।
(ताः भीताः) वे डरी हुई (अब्रुवन्) बोलीं-(भगवन्तम् एव) भगवान् [श्रीमान्
आप] को ही (वयम्) हम (राजानम्) राजा (वृणीमहे इति) ग्रहण करती हैं।
(यत् च) और जो (वृत्वा) ग्रहण करके (अतिष्ठन्) वे ठहरीं, (तत्) उस से
(वरणः अभवत्) वह वरण [ग्रहण योग्य] हुआ । (तं वै एतं वरणं सन्तम्) उस ही
ऐसे वरण [ग्रहण योग्य] होते हुये को-(वरुणः इति आचक्षते) यह वरुण
[स्वीकरणीय] है-ऐसा वे कहते हैं (परोक्षेण) परोक्ष [आंख ओट प्रलय में
वर्त्तमान ब्रह्म] के द्वारा (परोक्षप्रियाः इव हि) परोक्ष प्रिय [आंख ओट भविष्य
के प्रेमी] लोगों के समान ही (देवाः) देवता [विद्वान् लोग] (प्रत्यक्षद्विषः)
प्रत्यक्ष [वर्त्तमान अवस्था] के द्वेषी (भवन्ति) होते हैं । [देखो कण्डिका १]।
(सः) वह [वरुण परमेश्वर] (समुद्रात्) समुद्र [सर्वव्यापक परमेश्वर से
(अमुच्यत) छूटा, (सः) वह (मुच्युः) मुच्यु [छुटा हुआ ईश्वर]
(अभवत्) हुआ। (तम्) उस [दूरवर्ती] (वै) निश्चय करके (एतम्)
इस [समीपवर्ती] · मुच्यु सन्तम्) मुच्यु [छुटे हुये ईश्वर] होते
हुवे को (मृत्युः इति आचक्षते) यह मृत्यु [छुटा हुआ वा छुड़ाने वाला मारने वाला
वा वियोग करने वाला ईश्वर] है-ऐसा वे कहते हैं। (परोक्षेण) परोक्ष [आंख ओट
प्रलय में वर्त्तमान ब्रह्म] के द्वारा (परोक्षप्रियाः इव हि) परोक्षप्रिय [आंख ओट भविष्य
के प्रेमी] लोगों के समान ही (देवाः) देवता [विद्वान् लोग] (प्रत्यक्षद्विषः) प्रत्यक्ष
[वर्त्तमान अवस्था] के द्वेषी (भवन्ति) होते हैं-[देखो कण्डिका १]। (तं वरुणम्)
उस वरुण [स्वीकरणीय] (मृत्युम्) मृत्यु [छूटने वा छुड़ाने वाले स्वरूप] को (अभि
अश्राम्यत्) उस [परमात्मा] ने सब ओर से दबाया, (अभि अतपत्) सब ओर से
तपाया (सम् अतपत्) भली भाँति तपाया, (तस्य श्रान्तस्य तप्तस्य संतप्तस्य) उस
दबाये हुये, तपाये हुये, भली भाँति तपाये हुये के (सर्वेभ्यः अङ्गेभ्यः) सब अङ्गों से (रसः
अक्षरत) रस बहा। (सः अङ्गरसः अभवत्) वह अङ्गरस [सब के अङ्गों का रस]
हुआ, (तम् वै एतम्) उस निश्चय करके समीप और दूरवर्ती (अङ्गरसं सन्तम्) अङ्गों
का रस होते हुये को-(अङ्गिरा इति आचक्षते) यह अङ्गिरा [सर्वव्यापक] है-
ऐसा वे कहते हैं। (परोक्षेण) परोक्ष [आंख ओट प्रलय में वर्त्तमान ब्रह्म] के द्वारा
(परोक्षप्रियाः इव हि) परोक्ष प्रिय [आंख ओट भविष्य के प्रेमी] लोगों के समान ही
(देवाः) देवता [विद्वान् लोग] (प्रत्यक्षद्विषः) प्रत्यक्ष [वर्त्तमान अवस्था] के
द्वेषी (भवन्ति) होते हैं [देखो कण्डिका १] ॥ ७ ॥
२१) मुञ्च्लृ मोक्षणे-युक् । मुक्तः । प्राप्तमोक्षः (मृत्युः) भुजिमृद्भ्याम् युक्त्युको
मृङ् प्राणत्यागे-त्युक् । सर्वस्मात् त्यक्तः पृथग्भूतः । सर्वेषां त्याजयिता ।
मारयिता । वियोजकः (अक्षरत्) क्षर संचलने-लङ् । संचलितवान् (अङ्गरसः)
सर्वभूतानामङ्गानां रसः सारो वीर्यं वा (अङ्गिराः) अङ्गेरेसिः (उ० ४ ।
२३६) अगि गतौ असिः, तस्य च इरुडागमः । सर्वव्यापकः । महाज्ञानी ॥

कण्डिका ८

पृष्ठ 55
स्थायी लिंक
पृष्ठ 55 स्कैन

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ८ ।। १७
भावार्थः—सब परमाणुओं का संयोग वियोग परमात्मा की शक्ति से होता है और
परमात्मा के अलग अलग अङ्गो की कल्पना करने पर भी वह इतना बड़ा सर्वव्यापो है कि
सब पदार्थों के बाहर भीतर वर्तमान रहने पर वह कुछ नहीं घटता, जैसा कि इसका वेद में
वर्णन है ।
( पूर्णात् पूर्णमुदचति पूर्णं पूर्णेन सिच्यते । उतो तदद्य विद्याम यतस्तत् परिषिच्यते )
अथर्व० १० । ८ । २६ । ( पूर्णात् ) पूर्ण [ ब्रह्म ] से ( पूर्णम् ) सम्पूर्ण [ जगत् ]
( उत् अंचति ) उदय होता है । ( पूर्णेन ) पूर्ण [ ब्रह्म ] करके ( पूर्णम् ) सम्पूर्ण [ जगत् ]
( सिच्यते ) सींचा जाता है । ( उतो ) और भी ( तत् ) उस [ कारण ] को ( अद्य )
आज ( विद्याम ) हम जानें ( यतः ) जिस [ कारण ] से ( तत् ) वह [ सम्पूर्ण जगत् ]
( परिषिच्यते ) सब प्रकार सींचा जाता है ॥ ७ ॥
कण्डिका ८
तमङ्गिरसमभ्यश्राम्यदभ्यतपत्तसमतपत्तस्माच्छ्रान्तात्तप्तात्सन्तप्ताद्विशि-
नोऽङ्गिरस ऋषीन्निरमिमत, तान् विंशिनोऽङ्गिरस ऋषीनभ्यश्राम्यदभ्यतपत्तसमत-
पत्, तेभ्यः श्रान्तेभ्यस्तप्तेभ्यः सन्तप्तेभ्यो दशत्यानाङ्गिरसानाषेर्यानन्निरमिमत,
षोडशिनोऽष्टादशिनो द्वादशिन एकचांस्तृचांश्चतुरृचां पञ्चर्चां षडचां द्व्यूचां
सप्तर्चामिति । तानङ्गिरस ऋषीनाङ्गिरसांश्चार्षेयानभ्यश्राम्यदभ्यतपत्तसमतप्तेभ्यः
श्रान्तेभ्यस्तप्तेभ्यः सन्तप्तेभ्यो यं.न् मन्त्रानपश्यत्स आङ्गिरसो वेदोऽभवत्तमाङ्गिरसं
वेदमभ्यश्राम्यदभ्यतपत्तसमतपत्तस्माच्छान्तात्तप्तात् सन्तप्ताज्जनदिति द्वैतमक्षरं
व्यभवत् । स य इच्छेत्सर्वैरेतैराङ्गिरोभिश्चाङ्गिरसैश्च कुर्वीयेत्येतयैव तं महाव्याहृत्या
कुर्वीत सर्वैर्ह वा अस्यैतैराङ्गिरोभिश्चाङ्गिरसैश्च कृतं भवति य एवं वेद यश्चैवं
विद्वानेवमेतया महाव्याहृत्या कुरुते ॥ ८ ॥
कण्डिका ८ ॥ बीस अङ्गिरा, दश आङ्गिरस, वेद और
जनत् महाव्याहृति ॥
( तम् ) उस [ अपने ] ( अङ्गिरसम् ) अङ्गिरा [ सर्वव्यापक ] ( ऋषिम् )
ऋषि [ सन्मार्ग दर्शक स्वरूप ] को ( अभि अश्राम्यत् ) उस [ ब्रह्म ] ने सब ओर से
दबाया, ( अभि अतपत् सम् अतपत् ) सब ओर से तपाया, भली भांति तपाया ।
( तस्मात् श्रान्तात् तप्तात् संतप्तात् ) उस दबाये हुये, तपाये हुये, भली भांति तपाये
हुये से ( विंशिनः ) बीसवें [ पृथिवी आदि पांच सूक्ष्म भूत, पृथिवी आदि पांच स्थूल
भूत, कान, आंख, नासिका, जिह्वा, त्वचा, पांच ज्ञानेन्द्रिय और वाक्, हाथ, पांव, पायु
इन उन्नीस के सहित बीसवें उपस्थेन्द्रिय ] से सम्बन्ध वाले ( अङ्गिरसः ) अङ्गिरा
८—( विंशिनः ) तस्य पूरणे डट् ( पा० ५ । २ । ४८ ) विंशति—डट् ।
अत इनिठनौ ( पा० ५ । २ । ११५ ) विंश—इनिः । भाषोक्तपृथिव्याद्येकोन-
विंशतिपदार्थैः सहितस्य विंशस्य उपस्थेन्द्रियस्य सम्बद्धानि वेदज्ञानानि
( अङ्गिरसः ) क० ७ । सर्वव्यापकानि ( ऋषीन् ) सन्मार्गदर्शकानि वेदज्ञानानि
२

पृष्ठ 56
स्थायी लिंक
पृष्ठ 56 स्कैन

१७ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ८ ॥
[ सर्वव्यापक ] ( ऋषीन् ) ऋषियों [ सन्मार्ग दर्शक वेद ज्ञानों ] को (निर्-अमिमत)
बनाया। ( तान् विंशिनः ) उन बीसवें से सम्बन्ध वाले ( अङ्गिरसः ) अङ्गिरा
[ सर्वव्यापक ] ( ऋषीन् ) ऋषियों [ वेद ज्ञानों ] को ( अभि अश्राम्यत् ) उस [ ब्रह्म ]
ने सब ओर से दबाया, ( अभि अतपत् सम् अतपत् ) सब ओर से तपाया, भली भांति
तपाया । ( तेभ्यः श्रान्तेभ्यः तप्तेभ्यः संतप्तेभ्यः ) उन दबाये हुए, तपाये हुये, भली
भांति तपाये हुये [ बीसों ] से ( दशतयान् ) दस प्रकार वाले ( आङ्गिरसान् )
अङ्गिरा [ व्यापक ब्रह्म ] से आये हुये ( आर्षेयान् ) आर्षेयों [ ऋषियों, वेद मन्त्रों में
विख्यात सूक्ष्म विज्ञानों ] को (निर् अमिमत ) उस [ ब्रह्म ] ने बनाया, [ अर्थात् ]
( षोडशिनः ) सोलहवें [ प्राण, श्रद्धा, आकाश, वायु, प्रकाश, जल, पृथिवी, इन्द्रिय, मन,
अन्न वीर्य, तप मन्त्र, कर्म, लोक इन पन्द्रह कलाओं के सहित सोलहवीं कला के नाम ] से
सम्बन्ध वाले ( अष्टादशिनः ) अठारहवें [ धैर्य, सहन, मन का रोकना, चोरी न करना,
शुद्धता, जितेन्द्रियता बुद्धि, विद्या, सत्य, क्रोध न करना, यह दस धर्म, तथा ब्राह्मण, गौ,
अग्नि, सुवर्ण, घृत, सूर्य, जल इन सात मंगलों के सहित अठारहवें राजा ] से सम्बन्ध वाले,
( द्वादशिनः ) बारहवें [ चैत्र, वैशाख, ज्येष्ठ, आषाढ़, श्रावण, भाद्रपद, आश्विन,
कार्तिक, अग्रहायण, पौष, मघ इन ग्यारह महीनों के सहित फाल्गुन महीने ] से सम्बन्ध
वाले, ( एक-ऋचाम् ) एक [ ओ३म् परमात्मा ] की स्तुति योग्य, ( तृचान् ) तीन
[ भूत, भविष्यत्, वर्तमान ] की स्तुति योग्य विद्या वाले ( चतुर्-ऋचान् ) चार [ धर्म,
अर्थ, काम, मोक्ष ] की स्तुति योग्य विद्या वाले ( पञ्च-ऋचान् ) पाँच [ पृथिवी, बल,
तेज, वायु, आकाश ] तत्त्वों की स्तुति योग्य विद्या वाले, ( षट् ऋचान् ) छह
[ वसन्त, ग्रीष्म, वर्षा, शरत्, हेमन्त, शिशिर ऋतुओं ] की स्तुति योग्य विद्या वाले,
( द्वि-ऋचान् ) दो [ स्थावर और जङ्गम संसार ] की स्तुति योग्य विद्या वाले, ( सप्त-
ऋचान् ) सात [ दो कान, दो नथने, दो आंख, एक मुख—अथर्व० १० । २ । ६ ] की
स्तुति योग्य विद्या वाले [ इन सूक्ष्म विज्ञानों को बनाया ! ] । ( तान् ) उन ( अङ्गिरसः )
अङ्गिरा [ सर्वव्यापक ] ( ऋषीन् ) ऋषियों [ सन्मार्ग दर्शक वेद ज्ञानों ] को ( च )
ओर ( आङ्गिरसान् ) आङ्गिरस अर्थात् अङ्गिरा [ व्यापक ब्रह्म ] से आये हुये ( आर्षेयान् )
आर्षेयों [ ऋषियों वेद मन्त्रों में विख्यात सूक्ष्म विज्ञानों ] को ( अभि अश्राम्यत् ) उस
[ ब्रह्म ] ने सब ओर से दबाया, ( अभि अतपत् ) सब ओर से तपाया, ( सम् अतपत् )
भली भांति तपाया । ( तेभ्यः श्रान्तेभ्यः तप्तेभ्यः सन्तप्तेभ्यः ) उन दबाये हुये, तपाये
हुये, भली भांति तपाये हुये [ बीसों ] से ( यान् ) जिन ( मन्त्रान् ) मन्त्रों [ अति सूक्ष्म
विज्ञानों ] को ( अपश्यत् ) उस [ ब्रह्म ] ने देखा, ( सः ) वह ( आङ्गिरसः ) आङ्गिरस
( आङ्गिरसान् ) तत आगतः ( पा० ४ । ३ । ७४ ) अङ्गिरस्—अण् । अङ्गिरसः
सर्वव्यापकात् परमेश्वराद् आगतान् प्राप्तान् । ( आर्षेयान् ) क० ७ । ऋषिषु वेद-
मन्त्रेषु विख्यातानि सूक्ष्मविज्ञानानि (षोडशिनः) षड् + दशन्—डट् पूरणेऽर्थे तत
इनिः। प्राणादिपंचदशकलासहितस्य सम्बद्धान् ( जनत् ) वत॑मपि पृथ॒ग्वृह॒न्मह॒ज्-
जग॒च्छतृ॑वज्ज ( ह० २ । ८४ ) जव जनने—अतिः। सर्वजनयितृ ब्रह्म । ( द्वैतम् )

कण्डिका ९ ॥

पृष्ठ 57
स्थायी लिंक
पृष्ठ 57 स्कैन

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ६ ॥ १६
[ सर्वं व्यापक ब्रह्म का ] ( वेदः ) वेद ( अभवत् ) हुआ [ अर्थात् चारों वेदोक्त विज्ञान
प्रकट हुआ ] । ( तम् ) उस ( आङ्गिरसं वेदम् ) बाङ्गिरस वेद [ व्यापक ब्रह्म के
विज्ञान ] को ( अभि अश्राम्यत् ) उस [ ब्रह्म ] ने सब ओर से दबाया, (अभि अतपत्)
सब ओर से तपाया, ( सम् अतपत् ) भली भाँति तपाया । ( तस्मात् श्रान्तात् तप्तात्
सन्तप्तात् ) उस दबाये हुये, तपाये हुये, भली भाँति तपाये हुये [ वेद ] से (जनत् इति)
जनत् [ उत्पन्न करने वाला ब्रह्म है ] ( द्वैतम् ) दोनों [ स्थावर जंगम ] में पाया गया
( अक्षरम् ) अक्षर [ अविनाशी ब्रह्म शब्द ] ( वि अभवत् ) बाहिर हुआ । ( सः यः )
वह पुरुष जो ( इच्छेत् ) चाहे-( एतैः सर्वैः ) इन सब ( अङ्गिरोभिः ) अङ्गिराओं
[ व्यापक वेद ज्ञानों ] से ( च च ) और भी ( आङ्गिरसैः ) आङ्गिरसों [ व्याप ब्रह्म
के विज्ञानों ] से ( कुर्वीत इति ) मैं [ पुरुषार्थ ] करूँ-( तम् ) उस [ पुरुषार्थ ] को
( एतया एव ) इस ही ( महाव्याहृत्या ) महाव्याहृति [ महावाक्य जनत् ] से (कुर्वीत)
करे । ( अस्य ) उस [ पुरुष ] का ( एतैः सर्वैः ) इन सब ( अङ्गिरोभिः ) अङ्गिराओं
[ व्यापक वेद ज्ञानों ] से ( च च ) और भी ( आङ्गिरसैः ) आङ्गिरसों [ व्यापक ब्रह्म
के विज्ञानों ] से ( ह वै ) ही अवश्य ( कृतम् ) कर्म ( भवति ) हो जाता है. ( यः
एवं वेद ) जो ऐसे व्यापक ब्रह्म को जानता है, ( च यः ) और जो ( एवं विद्वान् )
व्यापक ब्रह्म को जानता हुआ ( एवम् ) इस प्रकार से ( एतया महाव्याहृत्या ) इस
महाव्याहृति [ जनत् ] से ( कुरुते ) कर्म करता है ॥ ८ ॥
भावार्थः-मनुष्य बुद्धि को लगातार सूक्ष्म से सूक्ष्म ज्ञानों द्वारा बढ़ाकर परमात्मा
के ज्ञान से पुरुषार्थ के साथ आत्मोन्नति करे ॥
विशेषः-इस कण्डिका का मिलान कण्डिका ५ से करो । कण्डिका ५ में वर्णित
( ओम् ) के समान यहाँ पर भी ( जनत् ) को महाव्याहृति माना है ॥ ८ ॥
कण्डिका ९ ॥
.स ऊर्ध्वोऽतिष्ठत् स इमांल्लोकान् व्यष्टभ्नात्, तस्मादङ्गिरसोऽधीयान
ऊर्ध्वस्तिष्ठति, तद् व्रतं स मनसा ध्यायेद्यद् वा अहं किंचन मनसा ध्यास्यामि
तथैव तद् भविष्यति तद्ध स्म तथैव भवति ।
तदप्येतदृचोक्तम् । श्रेष्ठो ह वेदस्तपसोऽधिजातो ब्रह्मज्यानां क्षितये
सम्बभूव ऋज्यद् भूतं यदमृज्यतेदं निवेशनममृणं मूढमस्येति । ता वा एता अङ्गि-
रसां यामयो यन्मेनयः करोति मेनिभिर्वीर्यं य एवं वेद ॥ ९ ॥
कण्डिका ९ ॥ ब्रह्म और वेद की सर्वोत्तमता ॥
( सः ) वह [ परमात्मा ] ( ऊर्ध्वः ) ऊंचा होकर ( अतिष्ठत् ) ठहरा,
( सः ) उसने ( इमान् लोकान् ) इन लोकों [ दीखते हुए पदार्थों ] को ( वि
द्वि + इण् गतौ-क्तः । द्वैतम्-स्वार्थे अण् । द्वयोः स्थावरजङ्गमयोर्मध्ये इतं प्राप्तम् ॥
अन्यत् गतं क० ५ ॥
६-( लोकान् ) लोकृ दर्शने-शत्रू । दृश्यमानान् पदार्थान् । (-अधीयानः )

कण्डिका १० ॥

पृष्ठ 58
स्थायी लिंक
पृष्ठ 58 स्कैन

२० गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० १० ॥
अस्तभ्नात् ) विविध प्रकार थांभा । ( तस्मात् ) इसी से ( अङ्गिरसः ) अङ्गिराओं
[ सर्वव्यापक वेदज्ञानों ] को ( अधीयानः ) पढ़ता हुआ मनुष्य ( ऊर्द्ध्वः ) ऊँचा
होकर ( तिष्ठति ) ठहरता है । ( तत् व्रतम् ) इस व्रत [ नियम ] को ( सः ) वह
मनुष्य ( मनसा ) मनन के साथ ( ध्यायेत् ) विचारे ( यत् किञ्चन वै ) जो
कुछ भी ( अहम् ) मैं ( मनसा ) मनन के साथ ( ध्यास्यामि ) विचारूंगा, ( तथा
एव तत् भविष्यति ) वैसा ही वह होगा, ( तत् ह स्म ) वह ही अवश्य ( तथा
एव भवति ) वैसा ही होता है ।
( तत् अपि ) वह भी ( एतत् ऋचा ) ऋचा [ इस स्तुति योग्य वाणी ] करके
( उक्तम् ) कहा गया है-( श्रेष्ठः ह वेदः ) श्रेष्ठ ही वेद ( तपसः ) तप [ ऐश्वर्यवान्
ब्रह्म ] से ( अधिजातः ) प्रकट होकर ( ब्रह्मज्यानाम् ) ब्रह्मज्ञानियों की हानि करने
वालों के ( क्षितये ) नाश के लिए ( सम्बभूव ) समर्थ हुआ । ( ऋज्यत् ) चलता हुआ
( भूतम् ) सत्तामात्र जगत् ( यत् ) जिस [ ब्रह्म ] ने ( असृजत् ) बनाया है,
( इदम् ) यह [ जगत् ] ( अस्य ) उस [ ब्रह्म ] का ( अनृणम् ) बिना उधार
वाला [ अर्थात् अपना निज का ] ( दूरम् ) दूर तक ( निवेशनम् इति ) घर है [ यह
मन्त्र किसी वेद में नहीं है ] । ( ताः वै एताः ) वे निश्चय करके यह ( यत् ) जो
( अङ्गिरसाम् ) वेद ज्ञानों की ( यामयः ) नियम शक्तियां हैं, ( मेनयः ) वे वज्रू
[ तुल्य दृढ़ ] हैं । ( मेनिभिः ) वज्रों [ दृढ़ नियमों ] से ( वीर्यम् ) वीरता ( करोति)
करता है, ( यः एवं वेद ) जो ऐसा जानता है ॥ ६ ॥
भावार्थः-सर्वोत्तम सर्वव्यापक परमात्मा के वेदोक्त नियमों पर चल कर सत्यकल्पी
ब्रह्मज्ञानी पुरुष विघ्नों को हटाकर संसार में वीर होते हैं ॥ ६ ॥
कण्डिका १० ॥
स दिशोऽन्वक्षत प्राचीं दक्षिणां प्रतीचीमुदीचीं ध्रुवामूर्ध्वामिति । तास्त-
अधि + इङ् अध्ययने-शानच् । पठन् सन् । ( ऋचा ) ऋक् = वाक्-निघ०
१ । ११ । स्तुत्या वाण्या ( तपसः ) तप दाहे-ऐश्वर्ये च-असुन् । ऐश्वर्यवतो
ब्रह्मणः सकाशात् ( ब्रह्मज्यानाम् ) कविभ्यो सर्वत्र प्रसारणिभ्यो ङः१ ( वा० पा०
सि. कौ. ३ । २ । ३ ) ब्रह्म+ज्या वयोहानौ-डप्रत्ययः, अन्तर्गतण्यर्थः । ब्राह्मणां
ब्रह्मज्ञानिनां हानिकराणाम् ( क्षितये ) नाशाय ( ऋज्यत् ) वर्तमाने पृषद्वृहन्महद्-
जगच्छतृवच्च ( उ० २ । ८४) ऋज गतिस्थानार्जनोपार्जनेषु-अतिप्रत्ययः युगागमः ।
गतिशीलम् ( भूतम् ) भू सत्तायाम्-क्तः । सत्तामात्रं जगत् ( निवेशनम् ) निः +
विश प्रवेशने-आधारे ल्युट् । गृहम् ( अनृणम् ) ऋणशून्यं स्वकीयं निजम् ।
( यामयः ) वसिवापियजि० ( उ० ४ । १२५ ) यम नियमने-इञ् । नियमशक्तयः ।
( मेनयः ) वीज्याश्वरिभ्यो निः ( उ० ४ । ४८ ) मीञ् हिंसायाम्-बाहुलकात् निः।
मेनिर्वज्रः-निघ० २ । २० । वर्जूः । वज्रतुल्यदृढ़ाः ॥ ९ ॥
१. यह वार्त्तिक भाष्य में खण्डित कर दी गई है। सम्पा०

कण्डिका १० ॥ सर्पवेदादि ५ वेद, वृधत् आदि ५ महाव्याहृति ॥

पृष्ठ 59
स्थायी लिंक
पृष्ठ 59 स्कैन

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० १० ॥ २१
त्रैवाभ्यश्राम्यदभ्यतपत्सम तपत्ताभ्यः श्रान्ताभ्यस्तप्ताभ्यः सन्तप्ताभ्यः पञ्च
वेदान्निरमिमत सर्पवेदं पिशाचवेदमसुरवेदमितिहासवेदं पुराणवेदमिति । स खलु
प्राच्या एव दिशः सर्पवेदं निरमिमत, दक्षिणस्याः पिशाचवेदं, प्रतीच्या असुरवेद-
मुदीच्या इतिहासवेदं ध्रुवायाश्चोर्द्ध्वायाश्च पुराणवेदम् । स तान् पञ्च वेदानभ्य-
श्राम्यदभ्यतपत्समपतत्तेभ्यः श्रान्तेभ्यस्तप्तेभ्यः सन्तप्तेभ्यः पञ्च महाव्याहृती-
र्निरमिमत वृधत् करद् गुहद् महत् तदिति । वृधदिति सर्पवेदात्, करदिति
पिशाचवेदात्, गुहदित्यसुरवेदात्, महदितीतिहासवेदात्, तदिति पुराण-
वेदात्, स य इच्छेत्सर्वैरेतैः पञ्चभिर्वेदैः कुर्वीयेत्येताभिरेव तं महाव्याहृतिभिः
कुर्वीत सर्व्वं वा अस्यैतैः पञ्चभिर्वेदैः कृतं भवति य एवं वेद यश्चैवं विद्वानेव-
मेताभिर्महाव्याहृतिभिः कुरुते ॥ १० ॥
कण्डिका १० ॥ सर्पवेदादि ५ वेद, वृधत् आदि ५ महाव्याहृति ॥
( सः दिशः अनु ऐक्षत ) वह [ परमात्मा ] दिशाओं को देखने लगा, (प्राचीम्)
पूर्व वा सामने वाली, ( दक्षिणाम्, दक्षिण वा दाहिनी, ( प्रतीचीम् ) पश्चिम वा
पीछे वाली, ( उदीचीम् ) उत्तर वा बाईं, ( ध्रुवाम् ) दृढ़ वा नीचे वाली,
( ऊर्द्ध्वाम् इति ) और ऊपर वाली । ( ताः तत्र एव अभि अश्राम्यत् ) उन
को वहीं ही उसने सब ओर से दबाया, ( अभि अतपत् ) सब ओर से तपाया, ( सम्
अतपत् ) भली भांति तपाया । ( ताभ्यः श्रान्ताभ्यः तप्ताभ्यः सन्तप्ताभ्यः )
उन दवाई हुई, तपाई हुई भली भांति तपाई हुई से ( पञ्च वेदान् ) पाँच वेदों
[विद्याओं] को (निर् अभिमत) उसने बनाया-( सर्पवेदम् ) सर्प वेद [ चलते हुये लोकों
की विद्या ], ( पिशाचवेदम् ) पिशाच वेद [ अवयवों की व्यापक विद्या वा मांस खाने
वाले रोगों की विद्या ], ( असुरवेदम् ) असुर वेद [ प्राण वालों की विद्या ]
(इतिहासवेदम् ) इतिहास वेद [बड़े लोगों वा कार्यों की वृत्तान्त विद्या], (पुराणवेदम्
इति ) और पुराणवेद ( पुराने लोगों अथवा कारणों की वृत्तान्त विद्या ] । ( सः खलु )
उसने निश्चय करके ( प्राच्याः एव दिशः ) पूर्व वा सामने वाली दिशा से (सर्पवेदम्)
सर्प वेद को ( निर् अभिमत ) बनाया-( दक्षिणस्याः ) दक्षिण वा दाहिनी से
( पिशाचवेदम् ) पिशाच वेद को, ( प्रतीच्याः ) पश्चिम वा पीछे वाली से (असुर-
वेदम्) असुर वेद को, ( उदीच्याः ) उत्तर वा बायीं से ( इतिहासवेदम् ) इतिहास
वेद को, ( ध्रुवायाः च ऊर्द्धायाः च ) नीचे वाली और ऊँचे वाली से ( पुराण-
१०-(सर्पवेदम्) सृप्लृ गतौ-अच् । ये सर्पन्ति गच्छन्ति ते लोकास्तेभ्यः ।
इमे वै लोकाः सर्पास्ते हानेन सर्वेण सर्पन्ति । शत० ब्रा० ७ । ३ । १ । २५ । इति
दयानन्दः-यजुर्वेदभाष्ये १३ । ६ । अत्रैव सर्पन्ति सर्पा लोकाः इति च महीधरः ।
गमनशीलानां लोकानां विद्याम् । (पिशाचवेदम्) इगुपधज्ञाप्रीकिरः कः (पा० ३ । १ ।
१३५ ) पिश अवयवे-कः । कर्मण्यण् ( पा० ३ । २ । १ ) पिश + अञ्चु गतौ
-अण् । अवयवव्यापिकां विद्याम् । यद्वा पिशित + अश भोजने-अण्, पृषो-

पृष्ठ 60
स्थायी लिंक
पृष्ठ 60 स्कैन

२२ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० १० ।।
वेदम्) पुराण वेद को । (सः) उस [परमात्मा] ने (तान् पञ्च वेदान्) उन
पाँच वेदों को (अभि अश्राम्यत् अभि अतपत् सम् अतपत्) सब ओर से दबाया, सब
ओर से तपाया, भली भाँति तपाया । (तेभ्यः श्रान्तेभ्यः तप्तेभ्यः सन्तप्तेभ्यः) इन
दबाये हुए, तपाये हुये, भली भाँति तपाये हुओं से (पञ्च महाव्याहृतीः) पाँच महाव्याहृ-
तियों को (निर् असिमत्) बनाया—(वृधत्) वृधत् [बढ़ती वाला परिपूर्ण ब्रह्म है],
(करत्) करत् [कर्ता ब्रह्म], (गुहत्) गुहत् [सब में छिपा अन्तर्यामी ब्रह्म], (महत्) महत्
[पूजनीय ब्रह्म है], (तत् इति) तत् [फैला हुआ ब्रह्म है], (वृधत् इति) वृधत्
[महावाक्य को] (सर्पवेदात्) सर्प वेद से, (करत् इति) करत् को (पिशाचवेदात्)
पिशाच वेद से, (गुहत् इति) गुहत् को (असुरवेदात्) असुर वेद से (महत् इति)
महत् को (इतिहासवेदात्) इतिहास वेद से और (तत् इति) तत् [वाक्य] को
(पुराणवेदात्) पुराण वेद से । (सः यः) वह पुरुष जो (इच्छेत्) चाहे—(एतैः
सर्वैः) इन सब (पञ्चभिः वेदैः) पाँच वेदों से (कुर्वीय इति) मैं [पुरुषार्थ],
करूं, (तम्) उस [पुरुषार्थ] को (एताभिः एव महाव्याहृतिभिः) इन ही महा-
व्याहृतियों से (कुर्वीत) करे । (अस्य) उस [पुरुष] का (एतैः सर्वैः पञ्चभिः
वेदैः) इन सब पाँच वेदों से (ह वै) ही अवश्य (कृतम्) कर्म (भवति) होता है,
(यः एवं वेद) जो व्यापक ब्रह्म को जानता है, (च यः) और जो (एवं विद्वान्)
व्यापक ब्रह्म को जानता हुआ (एवम्) इस प्रकार से (एताभिः महाव्याहृतिभिः)
इन महाव्याहृतियों से (कुरुते) कर्म करता है ॥ १० ॥
भावार्थ:—परब्रह्म सर्वव्यापक सर्वशक्तिमान् है, उसकी सत्ता को ब्रह्मज्ञानी
लोग सर्वव्यापिनी दिशाओं में सब जगह देखते और पुरुषार्थ करके उन्नति करते
कराते हैं ॥ १० ॥
विशेष:—१ इस कण्डिका का मिलान अथर्ववेद १५ । ६ । १०,
११, १२ से करो, वहाँ ऐसा वर्णन है—वह [व्रात्य परमात्मा] बड़ी दिशा की ओर
द्रादिरूपम् । मांसभक्षकाणां रोगाणां विद्याम् (असुरवेदम्) शृस्वृस्निहि
त्रप्यसि० (उ० १ । १०) असु क्षेपणे, वा अस गतिदीप्त्यादानेषु--उप्रत्ययः,
रो मत्वर्थीयः । असुराः.........असुरिति प्राणनामास्तः शरीरे भवति तेन तद्वन्तः—
निरु० ३ । ८ । प्राणवतां विद्याम् । (इतिहासवेदम्) इति ह पारम्पर्योपदेश
आस्ते अस्मिन् । इति ह+आस उपवेशने विद्यमानतायां च--घञ् । महापुरुषाणां
वृत्तान्तविद्याम् । (पुराणवेदम्) पुरा + णीञ् प्रापणे--डः, णत्वं च ।
प्राचीनानां पुरुषाणां कारणानां वा वृत्तान्तविद्याम् (वृधत्) वर्त्तमाने पृषदृ-
बृहन्महज्जगच्चच्छतृवच्च (उ० २ । ८४) वृधु वृद्धौ-अतिः । वृद्धियुक्तं परिपूर्णं
ब्रह्म (करत्) पूर्वसूत्रेण, डुकृञ् करणे--अतिः । सर्वकर्तृ ब्रह्म (गुहत्) पूर्वसूत्रेण,
गुहू संवरणे--अतिः । गुप्तम् । अन्तर्यामि ब्रह्म । (महत्) पूर्वसूत्रेण, महँ पूजायाम्
--अतिः । पूजनीयं ब्रह्म (तत्) त्यजितनिजिशिभ्यो डित् (उ० १ । १३३) ततु
विस्तारे--अदिः डित् । विस्तृतं ब्रह्म ॥

कण्डिका ११ ॥

पृष्ठ 61 स्कैन

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ११ ॥ २३
विचरा १० ॥ इतिहास [ बड़े लोगों का वृत्तान्त ] और पुराण [ पुराने लोगों का
वृत्तान्त ] और गाथायें [ गाने योग्य वेद मन्त्र शिक्षाप्रद श्लोक आदि ] और नाराशंसी
[ वीर नरों की गुणकथायें ] उस [ व्रात्य परमात्मा ] के पीछे चलीं ॥ ११ ॥ वह
[ विद्वान् ] पुरुष निश्चय करके इतिहास का पुराण का गाथाओं का और नाराशंसियों
का प्रिय धाम [ घर ] होता है, जो ऐसे वा व्यापक [ व्रात्य परमात्मा ] को
जानता है ॥ १२ ॥
विशेषः-२ सर्प शब्द का अर्थ लोक

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

कण्डिका १२ ॥

पृष्ठ 62 स्कैन

२४ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० १२ ॥
भावार्थः—मनुष्य परब्रह्म को पास और दूर वर्तमान जानकर उसके शान्त स्वरूप
का ध्यान करके अपने आत्मा को शान्त रक्खे ॥ ११ ॥
कण्डिका १२ ॥
स भूयोऽश्राम्यत्, भूयोऽतप्यत्, भूय आत्मानं समतपतस् मनस एव चन्द्र-
मसम्रिमित, नखेभ्यो नक्षत्राणि, लोमभ्य ओषधिवनस्पतीन्, क्षुद्रेभ्यः प्राणेभ्यो-
ऽन्यान् बहून् देवान् । स भूयोऽश्राम्यद् भूयोऽतप्यत्, भूय आत्मानं समतपत् स एतं
त्रिवृतं सप्ततन्तुमेकविंशतिसंस्थं यज्ञमपश्यत् ।
तदप्येतदृचोक्तम् ।

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 63 स्कैन

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० १२ ॥ २५
संस्थम्) [पाँच सूक्ष्मभूत, पाँच स्थूलभूत, पाँच ज्ञानेन्द्रिय, पाँच कर्मेन्द्रिय और एक
अन्तःकरण] इन इक्कीस के साथ यथावत् ठहरे हुए (यज्ञम्) यज्ञ [संयोग से बने संसार]
को (अपश्यत्) देखा । (तत् अपि) वह भी (एतत् ऋचा) इस ऋग्द्वारा (उक्तम्)
बोला जाता है-(अग्निर्यज्ञं त्रिवृतं सप्ततन्तुम् इति) ऋग्वेद १०।५२।४। (अथ
अपि) और भी (एषः) यह (प्राक्रोडितः) क्रोडपत्रीय [न्यूनतापूरक] (श्लोकः)
श्लोक (प्रति अभिवदति)

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

कण्डिका १३ ॥

पृष्ठ 64 स्कैन

२६ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० १३ ॥
कण्डिका १३ ॥
तमाहरत् येनायजत तस्याग्निर्होताऽऽसीत्, वायुर्ध्वर्युः, सूर्य्य उद्गाता,
चन्द्रमा ब्रह्मा, पर्जन्यः सदस्यः, ओषधिवनस्पतयश्चमसाः, अध्वर्य्यवो विश्वेदेवा
होत्रका, अथर्वाङ्गिरसो गोप्तारस्तं ह स्मौतमेवं विद्वांसः पूर्वे श्रोत्रिया यज्ञं ततं
सावसाय ह स्माहेत्यभिव्रजन्ति, मा नोऽयं घर्म उद्यतः प्रमत्तानाममृताः प्रजाः
प्रसाक्षीदिति, तान् वा एतान् परिरक्षकान् सदःप्रसर्पकानित्याचक्षते दक्षिणा-
समृद्धांस्तदु ह स्माह प्रजापतिर्यद्धै

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 65 स्कैन

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० १३ ॥ २७
में ( मा प्रसाक्षीत् इति ) न मिलावे । ( तान् ) उन [ प्रलय में वर्तमान ] ( वै )
निश्चय करके ( एतान् ) इन [ सृष्टिकाल में वर्तमान ] ( सदः प्रसर्पकान् ) सभा
[ यज्ञ ] में आने वाले ( परिरक्षकान् ) बड़े रक्षको को ( दक्षिणासमृद्धान् )
दक्षिणा [ प्रतिष्ठादान ] से परिपूर्ण ( आचक्षते इति ) वे लोग बताते हैं-( तत् उ ह
स्म ) यह अवश्य ही ( प्रजापतिः ) प्रजापति [ प्रजापालक परमात्मा ] ( आह )
कहता है । [ और यह भी वह कहता है ] ( यत् वै ) जब ही ( यज्ञे ) यज्ञ में
( अकुशलाः ) अयोग्य ( ब्रह्मचर्य्यम् ) ब्रह्मचर्य (

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

कण्डिका १४ ॥

पृष्ठ 66 स्कैन

२८ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० १४ ॥
उसकी ( अर्द्धस्य ) ऋद्धि [ सम्पत्ति ] का ( योगक्षेमः ) योगक्षेम [ पाने योग्य का
पाना और पाये हुये का बचाना ] ( विरिष्यते ) नष्ट हो जाता है ( यस्मिन् अर्द्धे )
जिस सम्पत्ति में ( यजन्ते ) लोग यज्ञ करते हैं-( इति ब्राह्मणम् ) यह ब्राह्मण [ वेद
ज्ञान ] है ॥ १३ ॥
भावार्थ.--ब्रह्मज्ञानियों का विचार है कि ब्रह्म यज्ञ अर्थात् संसार की सृष्टि
अवस्था में अग्नि, वायु, सूर्य, चन्द्र आदि याजक माने हैं । यदि वे अपना अपना काम
ठीक ठीक

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 67 स्कैन

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० १४ ॥ २९
(विरिष्टं स्यात्) दोष होवे (तत्र अग्नीन् उपसमाधाय) वहां अग्नियों को ठीक
करके (शान्त्युदकं कृत्वा) शान्ति जल [शंनो देवीरभिष्टय आपो भवन्तु पीतये। शं
योरभिस्रवन्तु नः (अथर्व० १ । ६ । १) इस मन्त्र के साथ आचमन आदि के लिए
शान्ति जल] करके ('पृथिव्यै श्रोत्रायेति) पृथिव्यै श्रोत्राय० इत्यादि [अथर्व० ६ ।
१० । १ मन्त्र से] (त्रिः एव) तीन बार ही (अग्नीन्) अग्नियों को (सम्प्रोक्षति)
[घृत से] भली प्रकार सींचे (त्रिः) तीन बार (पर्युक्षति) सब ओर से सींचे, (च)
और

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

कण्डिका १५ ॥

पृष्ठ 68 स्कैन

३० गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० १५ ॥
भावार्थः—जहां ऋत्विज् लोग विद्वान् क्रियाकुशल होते हैं, वहां यज्ञ की समाप्ति
उत्तमता से होती है और सब यजमान तथा ऋत्विजों के आनन्द और सम्पत्ति
बढ़ते हैं ॥ १४ ॥
कण्डिका १५ ॥
तदुह स्माहाथर्वा देवो विजानन्यज्ञविरिष्टानन्दानित्युपशमयेरन् यज्ञे
प्रायश्चित्तिः क्रियतेऽपि च यदु बह्विव यज्ञे विलोमः क्रियते न चैवास्य काचनार्त्ति-
र्भवति न च यज्ञविष्कन्धमुपयात्यपहन्ति पुनर्मृत्युमपात्येति पुनराजातिं कामचारो-
ऽस्य

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

कण्डिका १६ ।।

पृष्ठ 69 स्कैन

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० १६ ॥ ३१
और जिस का ( एवं विद्वान् ) ऐसा जानने वाला ( ब्रह्मा ) ब्रह्मा ( दक्षिणतः ) दाहिनी
ओर को ( उदङ्मुख आसीनः) उत्तर मुख बैठा हुआ ( यज्ञे ) यज्ञ में ( आज्याहुतीः )
घी की आहुतियां (जुहोति ) देता है, ( इति ब्राह्मणम् ) यह ब्राह्मण [ ब्रह्म
ज्ञान ] है ।। १५ ।।
भावार्थः--जब ब्रह्मा सर्ववेदवेत्ता और कर्मकुशल होता है, तब यजमान का यज्ञ
सफल होता है ।। १५ ।।
कण्डिका १६ ।।
ब्रह्म ह वै ब्रह्माणं पुष्करे ससृजे, स खलु ब्रह्मा सृष्टश्चिन्तामापेदे केना-

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें