सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

मनुस्मृति (कुल्लूकभट्ट टीका व हिन्दी अनुवाद सहित)

Manusmriti with Kulluka Bhatta Tika & Hindi Translation

महर्षि मनु द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत संस्थान · चौखम्बा संस्कृत संस्थान (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished649 पृष्ठ

छठवां अध्याय । २०१

छठवां अध्याय । २०१
न नामग्रहणादेव तस्य वारि प्रसीदति ॥ ६७ ॥
इस देह से निकलना, फिर गर्भ में उत्पत्ति और लाखों योनियों
में इस जीवात्मा का जाना, ये सब अपने कर्मफलं हैं। अधर्म से
दुःख में पड़ना और धर्म से अक्षय सुख-मोक्ष मिलना-इसका
विचार करे। योग से परमात्मा की सूक्ष्मता का ध्यान करे । और
उत्तम-अधम योनियों में शुभाशुभ फलभोगार्थ जीवों की उत्पत्ति
का विचार करे। आश्रम के विरुद्ध कोई दोष भी लगे, तोभी जीवों
पर समभाव रखकर, धर्माचरण करता रहे । क्योंकि दण्ड-कम-
ण्डलु चिह्न धारण करना ही धर्माचरण नहीं कहलाता । निर्मली
के फल का नाम लेने से ही जल निर्मल नहीं होता, उसको जल
में छोड़ने से होता है । ऐसेही आश्रमचिह्न धारण से फल नहीं
होता किन्तु आचरण से होता है ॥ ६३-६७ ॥
संरक्षणार्थं जन्तूनां रात्रावहनि वा सदा ।
शरीरस्यात्यये चैव समीक्ष्य वसुधां चरेत् ॥ ६८ ॥
अह्ना रात्र्या च याञ्जन्तून् हिनस्त्यज्ञानतो यतिः ।
तेषां स्नात्वा विशुद्धयर्थं प्राणायामान्षडाचरेत् ॥ ६९ ॥
: प्राणायामा ब्राह्मणस्य त्रयोऽपि विधिवत्कृताः ।
व्याहृतिप्रणवैर्युक्ता विज्ञेयं परमं तपः ॥ ७० ॥
दिन या रात में, संन्यासी को भूमि में जीवों को बचाकर पैर
रखना चाहिए। चाहे शरीर को दुःख भी मिले। जो यति चलता
फिरता अनजान में, जीवों की हिंसा करता है, उस पाप के ना-
शार्थ स्नान करके छ प्राणायाम करना चाहिए । यदि ब्राह्मण
प्रणव और व्याहृति से विधिपूर्वक तीन भी प्राणायाम करे तो भी
उसको परम तप मानना चाहिए ॥ ६८-७० ॥
दह्यन्ते ध्मायमानानां धातूनां हि यथा मलाः ।
२६

२०२ मनुस्मृति।
तथेन्द्रियाणां दह्यन्ते दोषाः प्राणस्य निग्रहात् ॥७१॥
प्राणायामैर्दहेद्दोषान्धारणाभिश्च किल्बिषम् ।
प्रत्याहारेण संसर्गान् ध्यानेनानीश्वरान् गुणान्॥७२॥
उच्चावचेषु भूतेषु दुर्ज्ञेयामकृतात्मभिः ।
ध्यानयोगेन संपश्येद्गतिमस्यान्तरात्मभिः ॥ ७३ ॥
सम्यग्दर्शनसंपन्नः कर्मभिर्न निवध्यते ।
दर्शनेन विहीनस्तु संसारं प्रतिपद्यते ॥ ७४ ॥
जैसे सुवर्ण आदि धातुओं का मैल अग्नि में धौंकने से जल
जाता है वैसेही प्राणायाम से इन्द्रियों के दोष जलजाते हैं। प्राणा-
याम से दोषों को, ब्रह्म में मनकी धारणा से पाप को, इन्द्रियसंयम
से विषयों को और ध्यान से काम, क्रोध, मोह आदि को जलावे।
इस जीव की ऊंची, नीची योनियों में जन्मप्राप्ति का ध्यान योग
से विचार करे, क्योंकि, जीवगति सब को ज्ञात नहीं होती । ब्रह्म
साक्षात्कार करनेवाला पुरुष कर्मबन्धन में नहीं बँधता और
जो उससे रहितहै वह जन्म-मरण के बन्धन में पड़ता है ॥ ७१-७४॥
अहिंसयेन्द्रियासङ्गैर्वैदिकैश्चैव कर्मभिः ।
तपसश्चरणैश्चोग्रैः साधयन्तीह तत्पदम् ॥ ७५ ॥
अस्थिस्थूणं स्नायुयुतं मांसशोणितलेपनम् ।
चर्मावनद्धं दुर्गन्धिपूर्णं मूत्रपुरीषयोः ॥ ७६ ॥
जराशोकसमाविष्टं रोगायतनमातुरम् ।
रजस्वलमनित्यं च भूतावासमिमं त्यजेत् ॥ ७७ ॥
नदीकूलं यथा वृक्षो वृक्षं वा शकुनिर्यथा ।
तथा त्यजन्निमं देहं कृच्छ्राद्ग्राह्याद्विमुच्यते ॥ ७८ ॥