मनुस्मृति (कुल्लूकभट्ट टीका व हिन्दी अनुवाद सहित)
Manusmriti with Kulluka Bhatta Tika & Hindi Translation
महर्षि मनु द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत संस्थान · चौखम्बा संस्कृत संस्थान (उद्गम)
आठवां अध्याय । २५७
आठवां अध्याय । २५७
आप्ताः सर्वेषु वर्णेषु कार्याकार्येषु साक्षिणः ।
सर्वधर्मविदोऽलुब्धा विपरीतांस्तु वर्जयेत् ॥ ६३ ॥
नार्थसम्बन्धिनो नाप्ता न सहाया न वैरिणः ।
न दृष्टदोषाः कर्त्तव्या न व्याध्यार्त्ता न दूषिताः॥६४॥
न साक्षी नृपतिः कार्यो न कारुकुशीलवौ ।
न श्रोत्रियो न लिङ्गस्थो न सङ्गेभ्यो विनिर्गतः ॥ ६५ ॥
नाध्यधीनो न वक्तव्यो न दस्युर्न विकर्मकृत् ।
न वृद्धो न शिशुर्नैको नान्त्यो न विकलेन्द्रियः॥६६॥
नार्त्तो न मत्तो नोन्मत्तो न क्षुत्तृष्णोपपीडितः ।
न श्रमार्त्तो न कामार्त्तो न क्रुद्धो नापि तस्करः ॥ ६७॥
सब वर्णों में जो यथार्थ कहनेवाले और धर्मज्ञ हों, लोभी न हों
उनको साक्षी करना चाहिए। दावा में न धनके सम्बन्धी को, न
सगे सम्बन्धी को, न मित्र को, न शत्रु को, न झूठ शपथ करने
वाले को, न रोगी को, और न पहले किसी अपराध में शरीक हो
उनको गवाही करना चाहिए। राजा को, कारीगर को, नट को,
वेदपाठी को, संन्यासी और त्यागी को, पराधीन को, क्रूर को, अ-
धर्मी को, बुड्ढे को, बालक को, एकही मनुष्य को, चाण्डाल-भङ्गी
को, लूला-लंगड़ा को भी गवाह न करे। रोगों से दुखी, नशाबाज़,
उन्मत्त, भूख-प्यास से दुखी, थका, कामपीडित, क्रोधी और
चोर को भी गवाह न माने ॥ ६३-६७ ॥
स्त्रीणां साक्ष्यं स्त्रियः कुर्युद्विजानां सदृशा द्विजाः ।
शूद्राश्च सन्तः शूद्राणामन्त्यानामन्त्ययोनयः ॥ ६८ ॥
अनुभावी तु यः कश्चित्कुर्यात्साक्ष्यं विवादिनाम् ।
अन्तर्वेश्मन्यरख्ये वा शरीरस्यापि चात्यये ॥ ६६ ॥
३३
२५८ मनुस्मृति ।
स्त्रियाप्यसम्भवे कार्यं बालेन स्थविरेण वा ।
शिष्येण वन्धुना वापि दासेन भृतकेन वा ॥ ७० ॥
स्त्रियों की गवाही स्त्रियां, द्विजों की गवाही समान वर्ण के द्विज,
शूद्रों की गवाही शूद्र और भङ्गी आदि की गवाही भङ्गी देवें । घर
के भीतर, वन में ओर शरीरान्त (खून) में, कोई भी जानने
वाला पुरुष गवाह हो सकता है । कोई योग्य गवाह न मिले तो
स्त्री, बालक, बूढ़े, शिष्य, सम्बन्धी, दास और नौकर चाकर भी
गवाह हो सकते हैं ॥ ६८-७० ॥
बालवृद्धातुराणां च साक्ष्येपु वदतां मृषा ।
जानीयादस्थिरां वाचमुत्सिक्तमनसां तथा ॥ ७१ ॥
साहसेषु च सर्वेषु स्तेयसंग्रहणेषु च ।
वाग्दण्डयोश्च पारुष्ये न परीक्षेत साक्षिणः ॥ ७२ ॥
बहुत्वं परिगृह्णीयात्साक्षिद्वैधे नराधिपः ।
समेषु तु गुणोत्कृष्टान् गुणिद्वैधे द्विजोत्तमान् ॥ ७३ ॥
समक्षदर्शनात्साक्ष्यं श्रवणाच्चैव सिध्यति ।
तत्र सत्यं ब्रुवन् साक्षी धर्मार्थाभ्यां न हीयते ॥ ७४॥
साक्षी दृष्टश्रुतादन्यद्विब्रुवन्नार्यसंसदि ।
अवाङ्नरकमभ्येति प्रेत्य स्वर्गाच्च हीयते ॥ ७५ ॥
यत्रानिबद्धोऽपीक्षेत शृणुयाद्वापि किंचन ।
पृष्टस्तत्रापि तद्ब्रूयाद्यथादृष्टं यथाश्रुतम् ॥ ७६ ॥
एकोऽलुब्धस्तु साक्षी स्याद्बह्वयः शुच्योऽपि न स्त्रियः ।
स्त्रीबुद्धेरस्थिरत्वाच्च दोषैश्चान्येऽपि ये वृताः ॥ ७७ ॥