गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
कण्डिका ६ ॥
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ४ । क० ६ ॥ १८३
[ ऋत्विज् ] दीक्षा देता है । ( वायुः वै अध्वर्य्युः अधिदैवं, प्राणः अध्यात्मम्,
अन्नं वृष्टिः ) वायु [ के समान ] ही अध्वर्य्यु मुख्य देवता है, प्राण आत्मा के अधिकार
वाला है और अन्न वृष्टि है । (तत् वायुं च एव प्राण च अन्नेन सन्दधाति ) इसलिये
वायु को और प्राण को अन्न के साथ वह [ अध्वर्य्यु ] ठीक ठीक धरता है । (तस्मात्
एतौ अन्तरेण अन्यः न दीक्षेत ) इसलिये इन दोनों [ होता और अध्वर्य्यु ] के बीच में
कोई [ अयोग्य ] न दीक्षा लेवे । ( यत् एतौ अन्तरेण अन्यः दीक्षेत सः इमं तं लोकं
प्राणेन व्यापादयेत् ) यदि इन दोनों के बीच में कोई दीक्षा लेवे वह इस उस लोक को
प्राण से नष्ट कर देवे । (प्रमायुकाः ह स्युः ) वे [ लोक ] मृतक हो जावें, (तस्मात्
एतौ अन्तरेण अन्यः न दीक्षेत ) इसलिये इन दोनों के बीच में कोई न दीक्षा
लेवे ॥ ५ ॥
भावार्थः—कण्डिका ३ के समान ॥
कण्डिका ६ ॥
अथ ब्रह्मणे ब्राह्मणाच्छंसिनं दीक्षयति । अथोद्गात्रे प्रस्तोतारं दीक्षयति ।
अथ होत्रे मैत्रावरुणं दीक्षयति । अथाध्वर्य्यवे प्रतिप्रस्थातारं नेष्टा दीक्षयति ।
स हैनमन्वितरेषां वै नवानां क्लृप्तिरन्वितरे कल्पन्ते, नव वै प्राणाः, प्राणैर्यज्ञस्तायते ।
अथ ब्रह्मणे पोतारं दीक्षयति । अथोद्गात्रे प्रतिहर्त्तारं दीक्षयति । अथ होत्रेऽ
च्छावाकं दीक्षयति । अथाध्वर्य्यवे नेष्टारमुन्नेता दीक्षयति । स हैनन्वथ ब्रह्मण
आग्नीध्रं दीक्षयति । अथोद्गात्रे सुब्रह्मण्यं दीक्षयति । अथ होत्रे ग्रावस्तुतं दीक्ष-
यति । अथ तमन्तःस्नातको वा ब्रह्मचारी वा दीक्षयति, न पूतः पावयेदित्याहुः ।
सैषानुपूर्वं दीक्षा तद्य एवं दीक्षन्ते दीक्षिष्यमाणा एव ते सत्रियां प्रायश्चित्तं
न विन्दन्ते, सत्रियां प्रायश्चित्तमनु तस्यार्द्धस्य योगक्षेमः कल्पते, यस्मिन्नर्द्धे
दीक्षन्त इति ब्राह्मणम् ॥ ६ ॥
कण्डिका ६ ॥ सहायक ऋत्विजों की दीक्षा ॥
( अथ ब्रह्मणे ब्राह्मणाच्छंसिनं दीक्षयति ) फिर ब्रह्मा [ चारों वेद जानने वाले ]
के लिये ब्राह्मणाच्छंसी [ वेद ज्ञान से स्तुति करने वाले ] को वह [ ब्रह्मा आदि ] दीक्षा
देता है । ( अथ उद्गात्रे प्रस्तोतारं दीक्षयति ) फिर उद्गाता [ वेद गाने वाले ] के
लिये प्रस्तोता [ प्रकृष्ट स्तुति करने वाले ] को दीक्षा देता है । ( अथ होत्रे मैत्रावरुणं
दीक्षयति ) फिर होता [ हवन करने वाले ] के लिये मैत्रावरुण [ प्राण और अपान विद्या
जानने वाले ] को दीक्षा देता है । ( अथ अध्वर्य्यवे प्रतिप्रस्थातारं नेष्टा दीक्षयति )
५—( प्रमायुकाः ) लषपतपदस्थाभू० ( पा० ३ । २ । १५४ ) प्र + मीञ्-
हिंस्-याम्—उकञ् । प्रमीताः । सर्वथा मृताः ॥
६ - ( ब्राह्मणाच्छंसिनम् ) ब्रह्मज्ञानात् स्तोतारम् ( मैत्रावरुणम् ) प्राणा-
पानवेत्तारम् ( नेष्टा ) नायको याजकः ( क्लृप्तिः ) कृपू सामर्थ्ये—क्तिन् । ( कल्पन्ते )
१८४ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ४ । क० ६ ॥
फिर अध्वर्यु [हिंसा रहित यज्ञ करने वाले] के लिये प्रतिप्रस्थाता [सामने खड़े रहने
वाले] को नेष्टा [नायक याजक] दीक्षा देता है। (सः ह एनम् अनु+दीक्षते) वह
भी इसके पीछे [दीक्षा लेता है]। (इतरेषां वै नवानां कॢप्तिः अन्यतरे कल्पन्ते)
दूसरे नौ [ऋत्विजों] की व्यवस्था दूसरे कोई [इस प्रकार] करते हैं। (नव वै प्राणाः,
प्राणैः यज्ञः तायते) नौ [दो कान, दो नथने, दो आँखें एक मुख, एक पायु और एक
उपस्थ इन्द्रिय] ही प्राण हैं, प्राणों के साथ यज्ञ फैलता है। (अथ ब्रह्मणे पोतारं
दीक्षयति) फिर ब्रह्मा के लिये पोता [शोधने वाले] को दीक्षा देता है १। (अथ
उद्गात्रे प्रतिहर्त्तारं दीक्षयति) फिर उद्गाता के लिये प्रतिहर्त्ता [द्रव्य लाने वाले]
को दीक्षा देता है। २। (अथ होत्रे अच्छावाकं दीक्षयति) फिर होता के लिये अच्छा-
वाक् [शुद्ध बोलने वाले] को दीक्षा देता है। ३। (अथ अध्वर्य्यवे नेष्टारम् उन्नेता
दीक्षयति) फिर अध्वर्यु के लिये नेष्टा को उन्नेता [ऊपर उठाने वाला] दीक्षा देता
है। ४। (सः ह एनम् अनु+दीक्षते) वह [उन्नेता] भी इस [नेष्टा] के पीछे
[दीक्षा पाता है]। ५। (अथ ब्रह्मणे आग्नीध्रं दीक्षयति) फिर ब्रह्मा के लिये
आग्नीध्र [अग्नि प्रदीप्त करने वाले] को दीक्षा देता है। ६। (अथ उद्गात्रे सुब्रह्मण्यं
दीक्षयति) फिर उद्गाता के लिये सुब्रह्मण्य [अच्छे वेद में निपुण] को दीक्षा देता
है। ७। (अथ होत्रे ग्रावस्तुतं दीक्षयति) फिर होता के लिये ग्रावस्तुत् [सूक्ष्म
विचारों की स्तुति करने वाले] को दीक्षा देता है। ८। (अथ तम्+अनु,
अन्यः स्नातकः वा ब्रह्मचारी वा दीक्षयति) फिर उसके [पीछे] स्नातक [वेद विद्या
समाप्त कर चुकने वाला] अथवा ब्रह्मचारी [वेद विद्या पढ़ने वाला] दीक्षा पाता है।
६। (इतः न पावयेत् इति आहुः) अशुद्ध न शुद्ध करे [न संस्कार करावे]-ऐसा
कहते हैं। (सा एषा अनुपूर्वा दीक्षा) यही क्रमानुसार दीक्षा है। (तत् ये दीक्षिष्य-
माणाः एवं दीक्षन्ते, ते एवं सत्रिणां प्रायश्चित्तं न विन्दन्ते) जो दीक्षा चाहने वाले
पुरुष इस प्रकार दीक्षा पाते हैं, वे ही याजकों के प्रायश्चित्त को नहीं पाते [अर्थात् ठीक
ठीक यज्ञ करते हैं]। (सत्रिणां प्रायश्चित्तम् अनु तस्य अर्द्धस्य योगक्षेमः कल्पते
यस्मिन् अर्द्धे दीक्षन्ते इति ब्राह्मणम्) याजकों के प्रायश्चित्त के साथ उस ऋद्धि
[सम्पत्ति] का योगक्षेम [पाने योग्य का पाना और पाये हुये का बचाना] सिद्ध होता
है, जिस सम्पत्ति में वे दीक्षा पाते हैं-यह ब्राह्मण [ब्रह्मज्ञान] है॥ ६॥
भावार्थः-विद्वानों के हाथ से काम होने पर प्रायश्चित्त की आवश्यकता नहीं होती,
और जो कुछ त्रुटि हो जाय, तो प्रायश्चित्त करके कार्य सिद्ध कर लेना चाहिये ॥ ६ ॥
व्यवस्थां कुर्वन्ति (नव प्राणाः) सप्तशीर्षण्यानीन्द्रियाणि द्वे पायूपस्थे (पोतारम्)
शोधयितारम् (प्रतिहर्त्तारम्) द्रव्याणामानेतारम् (आग्नीध्रम्) अग्निदीपयि-
तारम् (सुब्रह्मण्यम्) सुब्रह्मन्-यत् साध्वर्थे। सुब्रह्मणि वेदज्ञाने साधुः (वा)
विरूरपे (पूतः) पूयी दुर्गन्धे विशरणे च-क्तः। अशुद्धः (पावयेत्) शोधयेत्।
संस्कारयेत् (अर्द्धस्य) गो० पू० १। १३। ऋद्धेः। संपत्तेः (योगक्षेमः) गो०
पू० १। १३। प्राप्यस्य प्रापणं प्राप्तस्य रक्षणं च (अर्द्धे) सम्पत्तौ ॥
कण्डिका ७ ॥
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ४ । क० ७ ॥ १८५
कण्डिका ७ ॥
श्रद्धाया वै देवा दीक्षणीयान्निरमिमत १, अदितेः प्रायणीयां २, सोमात् क्रयं
३, विष्णोरातिथ्यम् ४, आदित्यात् प्रवर्ग्यं ५, स्वधाया उपसदो ६, अग्नीषोमाभ्या-
मौपवसथ्यमहः ७, प्रातर्यावद्भ्यो देवेभ्यः प्रातरनुवाकं ८, वसुभ्यः प्रातः सवनं
६, रुद्रेभ्यो माध्यन्दिनं सवनम् १०, आदित्येभ्यस्तृतीयसवनं ११, वरुणादवभृथम्
१२, अदितेरुदयनीयां १३, मित्रावरुणाभ्यामनूबन्ध्यां १४, त्वष्टुस्त्वाष्ट्रं १५, देवी-
भ्यो दिविकाभ्यो देवता हवींषि १६, कामाद् दशातिरात्रं १७, स्वर्गलोकादुद्व-
सानीयां १८, तद्वा एतदग्निष्टोमस्य जन्म स य एवमेतदग्निष्टोमस्य जन्म वेदाग्नि-
ष्टोमेन १सात्मा सलोको भूत्वा देवान् अप्येतीति ब्राह्मणम् ॥ ७ ॥
कण्डिका ७ ॥ अग्निष्टोम, और अठारह प्रकार के यज्ञों के देवी देवता ॥
( श्रद्धायाः वै देवाः दीक्षणीयां निरमिमत ) श्रद्धा [ ईश्वर और वेद में विश्वास ]
से ही विद्वानों ने दीक्षणीया [ दीक्षा योग्य इष्टि ] को बनाया है १. ( अदितेः प्रायणी-
याम् ) अदिति [ अखण्ड वेदवाणी ] से प्रायणीया [ पाने योग्य इष्टि ] को २, ( सोमात्
क्रयम् ) सोम [ ऐश्वर्य ] से क्रय [ मोल लेने के यज्ञ ] को ३, ( विष्णोः आतिथ्यम् )
विष्णु [व्यापक परमेश्वर ] से आतिथ्य [ अतिथिसत्कार ] को ४, ( आदित्यात् प्रवर्ग्यम् )
सूर्य से प्रवर्ग्य [ होमाग्नि ] को ५, ( स्वधायाः उपसदः ) स्वधा [ अन्न ] से उपसद
[ पास बैठने ] को ६, ( अग्नीषोमाभ्याम् औपवसथ्यम् अहः ) अग्नि और सोम
[ जल ] से उपवसथ [ ग्राम ] सम्बन्ध वाले दिन [ यज्ञ ] को ७, ( प्रातर्यावद्भ्यः देवे-
भ्यः प्रातरनुवाकम् ) प्रातःकाल चलने वाले देवों से प्रातरनुवाक [ यज्ञ ] को ८, ( वसु-
भ्यः प्रातः सवनम् ) वसुओं [ अग्नि, पृथिवी, वायु, अन्तरिक्ष आदित्य, प्रकाश, चन्द्रमा,
और नक्षत्र - ८ वसुओं ] से प्रातःसवन [ यज्ञ ] को ६, ( रुद्रेभ्यः माध्यन्दिनं सवनम् )
रुद्रों [ प्राण, अपान, व्यान, समान, उदान, नाग, कूर्म, कृकल, देवदत्त, धनंजय, इन दश
प्राणों और ग्यारहवें जीवात्मा ] से माध्यन्दिन सवन को १०, ( आदित्येभ्यः तृतीय-
सवनम् ) आदित्यों [ बारह महीनों ] से तृतीय सवन को ११, ( वरुणाद् अवभृथम् )
वरुण [ उत्तम जल ] से अवभृथ [ यज्ञान्त स्नान ] को १२, ( अदितेः [ = दितेः ]
उदयनीयाम् ) अदिति अर्थात् दिति से [ दोषनाशक शक्ति से—यहाँ अदिति पद दिति के
७ ( दीक्षणीयाम् ) दीक्ष मौण्ड्येऽथोपनयननियमव्रत'देशेषु—अनीयर् ।
दीक्षायोग्यामिष्टिम् (निरमिमत ) निर्मितवन्तः ( अदितेः ) कृत्यल्युटो बहुलम्
( पा० ३ । ३ । ११३ ) दीङ् क्षये, दो अवखण्डने, दाप् लवने वा—क्तिन् । दतिस्य-
तिमास्थामिति किति (पा० ७ । ४ । ४० ) इति इत्वम् । दीङ् पक्षे ह्रस्वत्वं, नञ्
समासः । अदितिः पृथिवी—निघ० १ । १ । वाक्—निघ० १ । ११ । अदीना देवमाता
—निरु० ४ । २२ । अदीनायाः वेदवाण्याः । ( प्रायणीयाम् ) प्रापणीयामिष्टिम्
( प्रातर्यावद्भ्यः ) आर्षो दकारः । प्रातर्याविभ्यः । प्रातर्गच्छद्भ्यः ( वसुभ्यः )
अष्टवसुभ्यः ( रुद्रेभ्यः ) एकादशप्राणेभ्यः (वरुणात् ) वरणीयात् श्रेष्ठात् जलात्
१. पू. सं. 'स आत्मा' इति पाठः ॥ सम्पा० ॥
कण्डिका ८ ॥
१८६ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ४ । क० ८ ॥
लिये है—देखो ऊपर अंक २ तथा क० ८ अंक १३ ] उदयनीया [ उत्तमता से पाने योग्य
इष्टि ] को १३, ( मित्रावरुणाभ्याम् अनुबन्ध्याम् ) मित्र और वरुण [ प्राण और
अपान ] से अनुबन्ध्या [ निरन्तर सम्बन्ध वाली इष्टि ] को १४, ( त्वष्टुः त्वाष्ट्रम् ) त्वष्टा
[ सूक्ष्म बनाने वाले ] से त्वाष्ट्र [ त्वष्टा के कर्म ] को १५, ( देवीभ्यः शिविकाभ्यः
देवताहविषि ) देवियों [ दिव्य गुण वाली ] और देविकाओं [ व्यवहार कुशल क्रियाओं ]
से देवताओं के अनेक हवि को १६, ( कामात् दशातिरात्रम् ) काम [ श्रेष्ठ इच्छा ]
से दशातिरात्र [ यज्ञ ] को १७. ( स्वर्गलोकात् उदवसानीयाम् ) स्वर्गलोक से उदवसा-
नीया [ उत्तम समाप्ति वाली इष्टि को विद्वानों ने बनाया ] १८ । ( तत् वै एतत्
अग्निष्टोमस्य जन्म ) सो वही अग्निष्टोम यज्ञ का जन्म है। ( यः एवम् एतत् अग्निष्टो-
मस्य जन्म वेद, सः अग्निष्टोमेन सात्मा सलोकः भूत्वा देवान् अप्येति इति
ब्राह्मणम् ) जो इस प्रकार अग्निष्टोम के जन्म को जानता है, वही अग्निष्टोम से समान
आत्मा वाला और समान लोक वाला होकर दिव्य गुणों को पाता है—यह ब्राह्मण
[ ब्रह्मज्ञान ] है ॥ ७ ॥
भावार्थः मनुष्य अग्निष्टोम यज्ञ के ठीक ठीक ज्ञान के साथ अनुष्ठान से मनोरथ
सिद्ध करता है ॥ ७ ॥
विशेषः—इस कण्डिका का मिलान कण्डिका ८ से करो ।
कण्डिका ८ ॥
अथ यत् दीक्षणीयया यजन्ते श्रद्धामेव तद् देवीं देवतां यजन्ते, श्रद्धा देवी
देवता भवति, श्रद्धाया देव्याः सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति १, अथ
यत् प्रायणीयया यजन्तेऽदितिमेव तद् देवीं देवतां यजन्तेऽदितिर्देवी देवता भवत्य-
दित्या देव्याः सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति २, अथ यत् क्रयमुपयन्ति
सोममेव तद् देवं देवतां यजन्ते, सोमो देवो देवता भवति सोमस्य देवस्य सायुज्यं
सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति ३। अथ यदातिथ्यया यजन्ते विष्णुमेव तद् देवं
देवतां यजन्ते, विष्णुर्देवो देवता भवति विष्णोर्देवस्य सायुज्यं सलोकतां यन्ति य
एतदुपयन्ति ४। अथ यत्प्रवर्ग्यमुपयन्त्यादित्यमेव तद् देवं देवतां यजन्ते, आदित्यो
देवो देवता भवत्यादित्यस्य देवस्य सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति ५।
अथ यदुपसदमुपयन्ति स्वधामेव तद् देवीं देवतां यजन्ते, स्वधा देवी देवता भवति
स्वधाया देव्याः सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति ६ । अथ यदौपवसथ्यम-
हरुपयन्त्यग्नीषोमावेव तद् देवौ देवते यजतोऽग्नीषोमौ देवौ देवते भवतोऽग्नीषो-
( अवभृथम् ) अवे भृञः ( उ० २ । ३ ) अव + भृञ् भरणे-क्थन् । यज्ञान्तस्नानम्
( अदितेः ) अदितेःपूर्वनिर्देशात् अत्र दितेः इत्यनुभूयते । दितेः दोषखण्डनशक्तिः
सकाशात् ( उदयनीयाम् ) उद् + इण् गतौ-अनीयर् । उत्तमतया प्रापणीयामिष्टिम्
( दिविकाभ्यः ) दिवु क्रीडादिषु -ण्वुल् । दैविकाभ्यः -कं० ८ । व्यवहारकुशलाभ्यः
( सात्मा.) समानात्मा ( सलोकः ) समानलोकः ॥
ब्राह्मणम् ॥ ८ ॥
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ४ । क० ८ ।। १८७
मयोर्देवतयोः सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति ७ । अथ यत् प्रातरनुवाक-
मुपयन्ति प्रातर्याव्ण एव तद् देवां देवतां यजन्ते प्रातर्याव्वाणो देवा देवता भवन्ति,
प्रातर्याव्णां देवानां सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति ८ । अथ यत् प्रातः
सवनमुपयन्ति वसूनैव तद् देवां देवतां यजन्ते, वसवो देवा देवता भवन्ति वसूनां
देवानां सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति ९। अथ यन्माध्यन्दिनं सवनमुपयन्ति
रुद्रानेव तत् देवान् देवतां यजन्ते, रुद्रा देवा देवता भवन्ति रुद्राणां देवानां सायुज्यं
सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति १० । अथ यत्तृतीयसवनमुपयन्त्यादित्यानेव तद्
देवान् देवतां यजन्ते, आदित्या देवा देवता भवन्त्यादित्यानां देवानां सायुज्यं सलो-
कतां यन्ति य एतदुपयन्ति ११ । अथ यदवभृथमुपयन्ति वरुणमेव तद् देवं देवतां
यजन्ते, वरुणो देवो देवता भवति वरुणस्य देवस्य सायुज्यं सलोकतां यन्ति य
एतदुपयन्ति १२। अथ यदुदयनीयया यजन्ते दितिमेव तद् देवीं देवतां यजन्ते
अदितिर्देवी देवता भवत्यदित्या देव्याः सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति
१३ । अथ यदनूबन्ध्यया यजन्ते मित्रावरुणावेव तद् देवौ देवते यजतो मित्रावरुणौ
देवौ देवते भवतो मित्रावरुणयोर्देवयोः सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुप-
यन्ति १४। अथ यत् त्वाष्ट्रेण पशुना यजन्ते त्वष्टारमेव तद् देवं देवतां यजन्ते,
त्वष्टा देवो देवता भवति त्वष्टुर्देवस्य सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति १५ ।
अथ यद् देविकाहविर्भिष्चरन्ति या एता उपसत्सुर्भवन्त्यग्निः सोमो विष्णु-
रिति देव्यो देविका देवता भवन्ति देवीनां देविकानां देवतानां सायुज्यं सलो-
कतां यन्ति य एतदुपयन्ति १६ । अथ यद् दशातिरात्रमुपयन्ति काममेव तद्
देवं देवतां यजन्ते, कामो देवो देवता भवति कामस्य देवस्य सायुज्यं सलोकतां
यन्ति य एतदुपयन्ति १७। अथ यदुदवसानीयया यजन्ते स्वर्गमेव तं लोकं देवं
देवतां यजन्ते स्वर्गो लोको देवो देवता भवति स्वर्गस्य लोकस्य देवस्य सायुज्यं
सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति १८ । तद्वा एतदग्निष्टोमस्य जन्म स य एवमे-
तदग्निष्टोमस्य जन्म वेदाप्त्वैव तदग्निष्टोमं स्वर्गे लोके प्रतितिष्ठति, प्रतितिष्ठति
प्रजया पशुभिर्य एवं वेदाग्निष्टोमेन सात्मा सलोको भूत्वा देवान् अप्येतीति
ब्राह्मणम् ॥ ८ ॥
कण्डिका ८ ॥ अठारह प्रकार के यज्ञ और उनके फल,
और अग्निष्टोम ॥
( अथ यत् दीक्षणीयया यजन्ते, तत् श्रद्धाम् एव देवीं देवतां यजन्ते, श्रद्धा
देवी देवता भवति, श्रद्धायाः देव्याः सायुज्यं सलोकतां यन्ति ये एतत् उपयन्ति )
फिर जब दीक्षणीया [ इष्टि ] [ क० ७ ] से यज्ञ करते हैं, तब श्रद्धा देवी ही देवता को
पूजते हैं, श्रद्धा देवी देवता [ प्रधान विषय ] होती है, श्रद्धा देवी के सहयोग [ दृढ
८-( यत् ) यदा ( तत् ) तदा ( सायुज्यम् ) सह+युजिर् योगे-क्विप्,
ततो भावे-ष्यञ् । सहयोगम् । दृढसंसर्गम् ( सलोकताम् ) सह एकस्मिन्
१८८ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ४ । क० ८ ।।
संयोग, पक्के मेल ] और सलोकता [ सहवास ] को वे पाते हैं, जो इस [ कर्म ] को
स्वीकार करते हैं । १ । ( अथ यत् प्रायणीयया यजन्ते, तत् अदितिम् एव देवीं
देवतां यजन्ते, अदितिः देवी देवता भवति, अदित्याः देव्याः सायुज्यं सलोकतां
यन्ति ये एतत् उपयन्ति ) फिर जब प्रायणीया [ इष्टि ] से यज्ञ करते हैं, तब अदिति
[ अखण्ड शक्ति ] देवी ही देवता को पूजते हैं, अदिति देवी देवता होती है,
अदिति देवी के सहयोग और सहवास को वे पाते हैं जो इसको स्वीकार करते हैं । २ ।
( अथ यत् क्रयम् उपयन्ति, तत् सोमम् एव देवं देवतां यजन्ते, सोमः देवः देवता
भवति, सोमस्य देवस्य सायुज्यं सलोकतां यन्ति ये एतत् उपयन्ति ) फिर जब
क्रय [ मोल लेना ] स्वीकार करते हैं, तब सोम [ ऐश्वर्यवान् ] ही देव देवता को पूजते
हैं, सोम देव देवता होता है, सोम देव के सहयोग और सहवास को वे पाते हैं जो इसको
स्वीकार करते हैं । ३ । ( अथ यत् आतिथ्यया यजन्ते, तत् विष्णुम् एव देवं देवतां
यजन्ते, विष्णुः देवः देवता भवति, विष्णोः देवस्य सायुज्यं सलोकतां यन्ति [ ये ]
एतत् उपयन्ति ) फिर जब आतिथ्या [ इष्टि ] से यज्ञ करते हैं, तब विष्णु [ व्यापक ]
ही देव देवता को पूजते हैं, विष्णु देव देवता होता है, विष्णु देवता के सहयोग और
सहवास को वे पाते हैं [ जो ] इसको स्वीकार करते हैं । ४ । ( अथ यत् प्रवर्ग्यम्
उपयन्ति तत् आदित्यम् एव देवं देवतां यजन्ते, आदित्यः देवः देवता भवति आदि-
त्यस्य देवस्य सायुज्यं सलोकतां यन्ति ये एतत् उपयन्ति ) फिर जब प्रवर्ग्य
[ होमाग्नि ] को स्वीकार करते हैं, तब सूर्य ही देव देवता को पूजते हैं, सूर्य देव देवता
होता है, सूर्य देव के सहयोग और सहवास को वे पाते हैं, जो इसको स्वीकार करते
हैं । ५ । ( अथ यत् उपसदम् उपयन्ति, तत् स्वधाम् एव देवीं देवतां यजन्ते,
स्वधा देवी देवता भवति, स्वधायाः देव्याः सायुज्यं सलोकतां यन्ति ये एतत्
उपयन्ति ) फिर जब उपसद [ पास बैठने, उपासना ] को स्वीकार करते हैं, तब स्वधा
[ अन्न वा स्वधारण शक्ति ] ही देवी देवता को पूजते हैं, स्वधा देवी देवता होती है,
स्वधा देवी के सहयोग और सहवास को वे पाते हैं जो इसको स्वीकार करते हैं । ६ ।
( अथ यत् औपवसथ्यम् अहः उपयन्ति तत् अग्नीषोमौ एव देवौ देवते यजतः
अग्नीषोमौ देवौ देवते भवतः, अग्नीषोमयोः देवतयोः सायुज्यं सलोकतां यन्ति ये
एतत् उपयन्ति ) फिर जब औपवसथ्य अहः [ उपवसथ अर्थात् याग सम्बन्धी दिन के
यज्ञ ] को स्वीकार करते हैं, तब अग्नि और सोम [ जल ] ही दोनों देव देवता पूजे जाते
हैं, अग्नि और सोम दोनों देव देवता होते हैं, अग्नि और सोम देवता के सहयोग और
सहवास को वे पाते हैं जो इसको स्वीकार करते हैं । ७ । ( अथ यत् प्रातरनुवाकम्
उपयन्ति, तत् प्रातर्याव्णः एव देवान् देवतां यजन्ते, प्रातर्यावाणः देवाः देवताः
लोके वासम् ( यन्ति ) प्राप्नुवन्ति ( उपयन्ति ) स्वीकुर्वन्ति ( अदितिम् ) अखण्ड-
शक्तिम् ( यजतः ) इज्येते । पूज्येते ( प्रातर्याव्णः ) कं ७ । प्रातर्गन्तॄन् ( उप-
सत्सुः ) इषेः क्वसुः । ( उ० ३ । १५७ ) उप+षदॢ गतौ-क्वसुः, बहुवचनस्यैक-
वचनम् । उपसत्सवः । समीपे स्थितिशीलाः ( आप्त्वा ) प्राप्य ( तत् ) तेन कर्मणा
( वेद ) जानाति । अन्यद्गतम्-क० ७ ॥
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ४ । क० ८ ।। १८६
भवन्ति, प्रातर्याव्णां देवानां सायुज्यं सलोकतां यन्ति ये एतत् उपयन्ति ) फिर
जब प्रातरनुवाक [ यज्ञ ] को वे स्वीकार करते हैं, तब प्रातःकाल चलने वाले ही देवों
देवताओं को पूजते हैं, प्रातःकाल चलने वाले देव देवता होते हैं प्रातःकाल चलने वाले
देवों के सहयोग और सहवास को वे पाते हैं जो इसको स्वीकार करते हैं । ८ । ( अथ
यत् प्रातः सवनम् उपयन्ति तत् वसून् एव देवान् देवतां यजन्ते, वसवः देवाः
देवताः भवन्ति, वसूनां देवानां सायुज्यं सलोकतां यन्ति ये एतत् उपयन्ति ) फिर
जब प्रातःसवन [ प्रातःकालीन यज्ञ ] को स्वीकार करते हैं, तब वसु देवों ही [ आठ
वसु—क० ७ ] देवता को पूजते हैं, वसु देव देवता होते हैं, वसु देवताओं के सहयोग
और सहवास को वे पाते हैं, जो इसको स्वीकार करते हैं । ६ । ( अथ यत् माध्यन्दिनं
सवनम् उपयन्ति, तत् रुद्रान् एव देवान् देवतां यजन्ते. रुद्राः देवाः देवताः भवन्ति
रुद्राणां देवानां सायुज्यं सलोकतां यन्ति ये एतत् उपयन्ति) फिर जब माध्यन्दिन सवन
[ दोपहर के यज्ञ ] को स्वीकार करते हैं, तब रुद्र देवों ही [ ग्यारह रुद्रों—क० ७ ] देवता
को पूजते हैं रुद्र देव देवता होते हैं, रुद्र देवों के सहयोग और सहवास को वे पाते हैं, जो
इसको स्वीकार करते हैं । १० । ( अथ यत् तृतीयं सवनम् उपयन्ति, तत् आदित्यान्
एव देवान् देवतां यजन्ते, आदित्याः देवाः देवताः भवन्ति, आदित्यानां देवानां
सायुज्यं सलोकतां यन्ति ये एतत् उपयन्ति ) फिर जब तृतीय सवन [ तीसरे पहर के
यज्ञ ] को स्वीकार करते हैं, तब आदित्य [ बारह महीनों—क० ७ ] देवों देवता को ही
पूजते हैं, आदित्य देव देवता हैं, आदित्य देवों के सहयोग और सहवास को वे पाते हैं जो
इसको स्वीकार करते हैं । ११ । ( अथ यत् अवभृथम् उपयन्ति, तत् वरुणम् एव देवं
देवतां यजन्ते, वरुणः देवः देवता भवति वरुणस्य देवस्य सायुज्यं सलोकतां यन्ति
ये एतत् उपयन्ति ) फिर जब अवभृथ [यज्ञान्त स्नान] को वे स्वीकार करते हैं, तब वरुण
[जल] ही देव देवता को पूजते हैं, वरुण देव देवता होता है, वरुण देव के ही सहयोग और
सहवास को वे पाते हैं, जो इसको स्वीकार करते हैं । १२ । (अथ यत् उदयनीयया यजन्ते
तत् दितिम् एव देवीं देवतां यजन्ते, अदितिः देवी देवता भवति अदित्याः [दित्याः]
देव्याः सायुज्यं सलोकतां यन्ति ये एतत् उपयन्ति) फिर जब उदयनीया [इष्टि] से यज्ञ
करते हैं । तब दिति ही [ दोषखण्डक शक्ति ] देवी देवता को पूजते हैं, अदिति [दिति] देवी
देवता होती है, अदिति [ दिति ] के सहयोग और सहवास को वे पाते हैं जो इसको
स्वीकार करते हैं । १३ । ( अथ यत् अनूबन्ध्या यजन्ते तत् मित्रावरुणौ एव देवौ
देवते यजतः, मित्रावरुणौ देवौ देवते भवतः, मित्रावरुणयोः देवयोः सायुज्यं
सलोकतां यन्ति ये एतत् उपयन्ति ) फिर जब अनूबन्ध्या [ इष्टि ] से यज्ञ करते हैं तब
मित्र और वरुण ही [ प्राण और अपान ] देव देवता पूजे जाते हैं, मित्र और वरुण दोनों
देव देवता होते हैं, मित्र और वरुण देव के सहयोग और सहवास को वे पाते हैं, जो इस-
को स्वीकार करते हैं । १४ । ( अथ यत् त्वाष्ट्रेण पशुना यजन्ते, तत् त्वष्टारम् एव
देवं देवतां यजन्ते, त्वष्टा देवः देवता भवति त्वष्टुः देवस्य सायुज्यं सलोकतां
यन्ति ये एतत् उपयन्ति ) फिर जब त्वष्टा [ सूक्ष्म बनाने वाले ] को देवता मानने
वाले पशु [ प्राणी अर्थात् आत्मा ] के साथ यज्ञ करते हैं, तब त्वष्टा ही
१६० गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ४ । क० ८ ॥
वाले ] देव देवता को ही पूजते हैं, त्वष्टा देव देवता होता है त्वष्टा देव के सहयोग और
सहवास को वे पाते हैं, जो इसको स्वीकार करते हैं। १५ । ( अथ यद् देविकाः हविर्भिः
चरन्ति याः एताः उपसत्सुः भवन्ति, अग्निः, सोमः, विष्णुः इति द्वेव्यः देविकाः
देवताः भवन्ति, देवींनां देविकानां देवतानां सायुज्यं सलोकतां यन्ति ये एतत्
उपयन्ति ) फिर जो देविकायें [ व्यवहार कुशल देवियां ] हवियों [ ग्राह्य पदार्थों ] से
काम करती हैं, जो समीप बैठने वाली होती हैं, अग्नि, सोम [ ऐश्वर्यवान् ] विष्णु व्यापक
यह देवी देविकायें देवता होती है, देवियों, देविकाओं, और देवताओं के सहयोग और
सहवास को वे पाते हैं, जो इसको स्वीकार करते हैं। १६ । ( अथ यत् दशातिरात्रम्
उपयन्ति, तत् कामम् एव देवं देवतां यजन्ते कामः देवः देवता भवति, कामस्य
देवस्य सायुज्यं सलोकतां यन्ति ये एतत् उपयन्ति ) फिर जब दशातिरात्र [ यज्ञ ]
को वे स्वीकार करते हैं, तब काम [ श्रेष्ठ इच्छा ] ही देव देवता को पूजते हैं, काम देव
देवता होता है, काम देव के सहयोग और सहवास को पाते हैं, जो इसको स्वीकार करते
हैं। १७ । ( अथ यद् उदवसानीयया यजन्ते, तं स्वर्गम् एव लोकं देवं देवतां यज-
न्ते, स्वर्गः लोकः देवः देवता भवति, स्वर्गस्य लोकस्य देवस्य सायुज्यं सलोकतां
यन्ति ये एतत् उपयन्ति ) फिर जब उदवसानीया [ उत्तम समाप्ति योग्य इष्टि ]
से यज्ञ करते हैं, उस स्वर्ग लोक ही देव देवता को पूजते हैं, स्वर्ग लोक देव देवता [ प्रधान
विषय ] होता है, स्वर्ग लोक देव के सहयोग [ पक्के मेल ] और सहवास [ एक स्थान में
निवास ] को वे पाते हैं जो इसको स्वीकार करते हैं ॥ १८ ॥
( तत् वै एतत् अग्निष्टोमस्य जन्म ) सो यही अग्निष्टोम यज्ञ का जन्म है । ( यः
एवम् एतत् अग्निष्टोमस्य जन्म वेद, सः तत् अग्निष्टोमम् आप्त्वा एव स्वर्गे लोके
प्रतितिष्ठति ) जो इस प्रकार इस अग्निष्टोम के जन्म को जानता है, वह उससे अग्निष्टोम
को पाकर ही स्वर्ग लोक में ठहरता है। (प्रजया पशुभिः प्रतितिष्ठति यः एवं वेद,
अग्निष्टोमेन सात्मा सलोकः भूत्वा देवान् अप्येति इति ब्राह्मणम् ) वह प्रजा
[ संतान आदि ] से और पशुओं से प्रतिष्ठा पाता है और वही अग्निष्टोम के साथ एक
आत्मा वाला और एक निवास वाला होकर उत्तम गुणों को पाता है - यह ब्राह्मण
[ ब्रह्मज्ञान ] है ॥ ८ ॥
भावार्थः-कण्डिका ७ के समान है ॥ ८ ॥
विशेषः १-इस कण्डिका का मिलान कण्डिका ७ से करो।
२-प्रकरण मिलाने से जान पड़ता है कि [ विश्वेभ्यो देवेभ्यः१ दशरात्रं
दिग्भ्यो दशरात्रिकं पृष्ठ्यं षडहमहेभ्यो लोकेभ्यः छन्दोमत् त्र्यहं संवत्सरात् दशम-
महः प्रजा-] इतना विषय कण्डिका ६ के [ गवायुषी ] पद के पीछे का कण्डिका आठ
में छप गया है। यह भूल एशियाटिक सुसैटी के पुस्तक और जीवानन्द सं. दोनों में है।
हमने पुस्तक का मूल और अपना भाष्य प्रकरण के अनुसार ठीक कर दिया है ॥
१. यह पाठ जर्मन सं. में यथास्थान ६ वीं कण्डिका में है ॥ सम्पा० ॥
कण्डिका ९ ॥
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ४ । क० ६ १९१
कण्डिका ९ ॥
अहोरात्राभ्यां वै देवाः प्रायणीयमन्तरात्रं निरमिमत १, अर्द्धमासेभ्यश्चतुर्विंश-
महः २, ब्रह्मणोऽभिप्लवं ३, क्षत्रात् पृष्ठ्यम् ४, अग्नेरभिजितम् ५, अद्द्भ्यः स्वर-
सामानः ६, सूर्याद्विषुवन्तम् ७ उक्ता आवृत्ताः स्वरसामानः । इन्द्राद्विश्वजितम् ८,
उक्तौ पृष्ठ्याभिप्लवौ मित्रावरुणाभ्यां गवायूषी¹ ६, विश्वेभ्यो देवेभ्यः दशरात्रं
१०, दिग्भ्यो दशरात्रिकं पृष्ठ्यं षडहम् ११, एभ्यो लोकेभ्यः छन्दोमत् त्र्यहं १२,
संवत्सरात् दशममहः १३, प्रजा¹पतेर्महाव्रतं १४, स्वर्गाल्लोकादुदयनीयमतिरात्रं
१५, तद्वा एतत् संवत्सरस्य जन्म, स य एवमेतत् संवत्सरस्य जन्म वेद संवत्सरेण
सात्मा सलोको भूत्वा देवानप्येतीति ब्राह्मणम् ॥ ६ ॥
कण्डिका ९ ॥ प्रायणीय अतिरात्रादि पन्द्रह प्रकार के यज्ञ और संवत्सर ॥
(अहोरात्राभ्यां वै देवाः प्रायणीयम् अतिरात्रं निरमिमत) दिन और रात
से ही विद्वानों ने प्रायणीय [पाने योग्य] अतिरात्र [रात्रि में पूरा होने वाले यज्ञ] को
बनाया । १ । (अर्धमासेभ्यः चतुर्विंशम् अहः) आधे महीनों से चतुर्विंशमहः [चौबीस
अवयव वाले दिन अर्थात् यज्ञ] को । २ । (ब्रह्मणः अभिप्लवम्) ब्रह्मा से अभिप्लव
[उछल जाना, यज्ञ] को । ३ । (क्षत्रात् पृष्ठ्यम्) क्षत्रिय से पृष्ठ्य [सेचन यज्ञ]
को । ४ । (अग्नेः अभिजितम्) अग्नि [पराक्रम] से अभिजित् [विजय यज्ञ]
को । ५ । (अद्भ्यः स्वरसामानः) जल से स्वरसामों [स्वर सहित साम वाले यज्ञों]
को । ६ । (सूर्यात् विषुवन्तम्) सूर्य से विषुवत् [तुल्य रात्रि दिन के काल, अर्थात्
ग्रीष्म विषुवत् और हेमन्त विषुवत् वाले यज्ञ] को । ७ । (आवृत्ताः स्वरसामानः उक्ताः)
बार बार आने वाले स्वरसाम यज्ञ कहे गये । (इन्द्रात् विश्वजितम्) इन्द्र [ऐश्वर्य्य-
वान्] से विश्वजित् [दिग्विजय यज्ञ] को । ८ । (पृष्ठ्याभिप्लवौ उक्तौ) पृष्ठ्य और
अभिप्लव यज्ञ कहे गये । (मित्रावरुणाभ्यां गवायूषी) मित्र और वरुण [प्राण और अपान]
से गवायूषी [गौ विद्या वा पृथिवी और आयु अर्थात् जीवन दो यज्ञों] को । ६ ।
(विश्वेभ्यो देवेभ्यः दाशरात्रम्) विश्वे देवाओं [सब दिव्य गुणों] से दशरात्र [दशरात्रि
यज्ञ] को । १० । (दिग्भ्यः दशरात्रिकं पृष्ठ्यं षडहम्) दिशाओं से दशरात्रिक पृष्ठ्य
षडह को । ११ । (एभ्यो लोकेभ्यः छन्दोमत् त्र्यहम्) इन लोकों से छन्दोमत् त्र्यह
[छन्दयुक्त तीन दिन वाले यज्ञ] को । १२ । (संवत्सरात् दशम् अहः) संवत्सर [वर्ष]
से दशम अहः [दसवें दिन वाले यज्ञ] को । १३ । (प्रजापतेः महाव्रतम्) प्रजापति
[पुरुष] से महाव्रत [उत्तम नियम] को । १४ । (स्वर्गात् लोकात् उदयनीयम्
९—(अतिरात्रम्) अतिक्रान्तो रात्रिम्, अच् समासान्तः । यज्ञविशेषम्
(क्षत्रात्) क्षत्रियात् (पृष्ठ्यम्) तिथपृष्ठगूथ० (उ० २ । १२) पृषु सेचने—
थक् । पृष्ठादुपसङ्ख्यानम् (वा० पा० ४ । २ । ४२) पृष्ठ—यन् । सेचनम् ।
(स्वरसामानः) आर्षी प्रथमा द्वितीयार्थे । स्वरसाम्नः । स्वरसहितसामवतो
यज्ञान् (विषुवन्तम्) तुल्यरात्रिदिनकालवन्तं यज्ञम् (आवृत्ताः) अभ्यस्ताः
(मित्रावरुणाभ्याम्) प्राणापानाभ्याम् (गवायूषी) गौश्च आयुश्च । यज्ञविशेषम्
१. यहाँ देखें १६० पृ० की टिप्पणी ॥ सम्पा० ॥
कण्डिका १० ॥
१६२ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ४ । क० १० ॥
अतिरात्रम् ) स्वर्ग लोक से उदयनीय अतिरात्र [ उत्तमता से पाने योग्य रात्रि में पूरे होने
वाले यज्ञ ] को [ बनाया ] । १५ । ( तत् वै एतत् संवत्सरस्य जन्म ) सो यही संवत्सर
यज्ञ का जन्म है । ( यः एवम् एतत् संवत्सरस्य जन्म वेद सः संवत्सरेण सात्मा
सलोकः भूत्वा देवम् अप्येति इति ब्राह्मणम् ) जो इस प्रकार संवत्सर के जन्म को
जानता है, वह संवत्सर से समान आत्मा वाला और सामान लोक वाला होकर उत्तम
गुण पाता है—यह ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञान ] है ॥ ६ ॥
भावार्थ:—जो मनुष्य संवत्सर [ काल ] यज्ञ के विविध अङ्गों को जानकर उनका
ठीक प्रयोग करता है, वह संवत्सर [ काल ] के समान विजयी होता है ॥ ६ ॥
विशेष:—इस कण्डिका संशोधन के विषय में क० ८२ देखो ॥
कण्डिका १० ॥
अथ यत् प्रायणीयमतिरात्रमुपयन्त्यहोरात्रावेव तद्देवौ देवते यजतोऽहोरात्रौ
देवाँ देवते भवतोऽहोरात्रयोर्देवयोः सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति । १ ।
अथ यच्चतुर्विशमहरुपायन्त्यर्द्धमासानेव तद्देवां देवतां यजन्तेऽर्द्धमासा देवा देवता
भवन्त्यर्द्धमासानां देवानां सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति । २ । अथ
यदभिप्लवमुपयन्ति ब्रह्माणमेव तत् देवं देवतां यजन्ते ब्रह्मा देवो देवता भवति
ब्रह्मणो देवस्य सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति । ३ । अथ यत् पृष्ठ्यमुप-
यन्ति क्षत्रमेव तत् देवं देवतां यजन्ते क्षत्रं देवो देवता भवति क्षत्रस्य देवस्य सायुज्यं
सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति । ४ । अथ यदभिजितमुपयन्त्यग्निमेव तत् देवं देवतां
यजन्तेऽग्निर्देवो देवता भवत्यग्नेर्देवस्य सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति । ५ ।
अथ यत् स्वरसाम्न उपयन्त्यप एव तत् देवीर्देवता यजन्ते आपो देव्यो देवता
भवन्त्यपां देवीनां सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति । ६ । अथ यद्विषुवन्त-
मुपयन्ति सूर्य्यमेव तत् देवं देवतां यजन्ते सूर्य्यो देवो देवता भवति सूर्य्यस्य देवस्य
सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति । ७ । उक्ता आवृत्तः स्वरसामानः । अथ
यद्विश्वजितमुपयन्तीन्द्रमेव तत् देवं देवतां यजन्ते इन्द्रो देवो देवता भवतीन्द्रस्य
देवस्य सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति । ८ । उक्तौ पृष्ठ्य,भिप्लवौ । अथ
यद् गवायूषी उपयन्ति मित्रावरुणावेव तत् देवौ देवते यजतो मित्रावरुणौ
देवौ देवते भवतो मित्रावरुणयोर्देवयोः सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुप-
यन्ति । ९ । अथ यद् दशरात्रमुपयन्ति विश्वानैव तद् देवान् देवतां यजन्ते विश्वेदेवा
देवता भवन्ति विश्वेषां देवानां सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति । १० ।
अथ यद् दाशरात्रिकं पृष्ठ्यं षडहमुपयन्ति दिश एव तत् देवीर्देवता यजन्ते दिशो
देव्यो देवता भवन्ति दिशां देवीनां सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति । ११ ।
अथ यच्छन्दोमतत्र्यहमुपयन्तीमानेव तल्लोकां देवान् देवतां यजन्त इमे लोका देवा
( संवत्सरात् ) सम्पूर्वाच्चित् ( उ० ३ । ७२ ) सम् + वस 'निवासे—सरन् चित् ।
संवत्सरः संवसन्तेऽस्मिन् भूतानि - निरु० ४ । २७ । द्वादशमासात्मकात् कालात् ।
समयात् ॥
कण्डिका १० ॥ प्रायणीय अतिरात्र आदि पन्द्रह प्रकार के यज्ञ
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ४। क० १० ॥ १६३
देवता भवन्ति एषां लोकानां देवानां सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति । १२ ।
अथ यद् दशममहरुपयन्ति संवत्सरमेव तद् देवं देवतां यजन्ते संवत्सरो देवो देवता
भवति संवत्सरस्य देवस्य सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति । १३ । अथ
यन्महाव्रतमुपयन्ति प्रजापतिमेव तद् देवं देवतां यजन्ते प्रजापतिर्देवो देवता भवति
प्रजापतेर्देवस्य सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति । १४ । अथ यदुदयनीयमति-
रात्रमुपयन्ति स्वर्गमेव तल्लोकं देवं देवतां यजन्ते स्वर्गो लोको देवो देवता भवति
स्वर्गस्य लोकस्य देवस्य सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति । १५ । तद् वा
एतत्संवत्सरस्य जन्म, स य एवमेतत्संवत्सरस्य जन्म वेदाप्नोति संवत्सरं स्वर्गे लोके
प्रतिष्ठति प्रतितिष्ठति प्रजया पशुभिर्य एवं वेद संवत्सरेण सात्मा सलोको भूत्वा
देवाँ अप्येतीति ब्राह्मणम् ॥ १० ॥
कण्डिका १० ॥ प्रायणीय अतिरात्र आदि पन्द्रह प्रकार के यज्ञ
और उनके फल और संवत्सर का जन्म ॥
( अथ यत् प्रायणीयम् अतिरात्रम् उपयन्ति तत् अहोरात्रौ एव देवो देवते
यजतः अहोरात्रौ देवो देवते भवतः अहोरात्रयो। देवयोः सायुज्यं सलोकतां यन्ति
ये एतत् उपयन्ति ) फिर जब प्रायणीय अतिरात्र [ यज्ञ क० ६ ] को स्वीकार करते हैं
तब दिन और रात ही दोनों देव देवता पूजे जाते हैं, दिन और रात दोनों देव देवता
[ मुख्य विषय ] होते हैं, दिन और रात दोनों देवों के सहयोग और सहवास को वे पाते हैं,
जो इसको स्वीकार करते हैं । १ । ( अथ यत् चतुर्विशम् अहः उपयन्ति तत् अर्द्ध-
मासान् एव देवान् देवतां यजन्ते, अर्द्धमासाः देवाः देवताः भवन्ति, अर्द्धमासानां
देवानां सायुज्यं सलोकतां यन्ति ये एतत् उपयन्ति ) फिर जब चतुर्विंश अहः [ यज्ञ ]
को स्वीकार करते हैं, तब आधे-आधे महीनों देवों देवता को ही पूजते हैं, आधे-आधे महीने
देव देवता होते हैं, आधे-आधे महीनों देवों के सहयोग और सहवास वे पाते हैं जो इसको
स्वीकार करते हैं । २ । ( अथ यत् अभिप्लवम् उपयन्ति तत् ब्रह्माणम् एव देवं देवतां
यजन्ते, ब्रह्मा देवः देवता भवति ब्रह्मणः देवस्य सायुज्यं सलोकतां यन्ति ये एतत्
उपयन्ति ) फिर जब अभिप्लव को स्वीकार करते हैं, तब ब्रह्मा ही देव देवता को पूजते
हैं, ब्रह्मा देव देवता होता है, ब्रह्मा देव का सहयोग और सहवास वे पाते हैं जो इसे
स्वीकार करते हैं । ३ । ( अथ यत् पृष्ठ्यम् उपयन्ति तत् क्षत्रम् एव देवं देवतां
यजन्ते क्षत्रं देवः देवता भवति, क्षत्रस्य देवस्य सायुज्यं सलोकतां यन्ति ये एतत्
उपयन्ति ) फिर जब पृष्ठ्य यज्ञ को स्वीकार करते हैं, तब क्षत्रिय ही देव देवता को पूजते हैं,
क्षत्रिय देव देवता होता है, क्षत्रिय देव का सहयोग और सहवास वे पाते हैं जो इसे स्वीकार
करते हैं । ४ । ( अथ यत् अभिजितम् उपयन्ति तत् अग्निम् एव देवं देवतां यजन्ते
अग्निः देवः देवता भवति अग्नेः देवस्य सायुज्यं सलोकतां यन्ति ये एतत् उपयन्ति )
फिर जब अभिजित् यज्ञ को स्वीकार करते हैं, तब अग्नि ही देव देवता को पूजते हैं, अग्नि देव
१०—( यजतः ) पूज्येते । अन्यद् व्याख्यातम् क० ८, ६. ।।
१३
१६४ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ४ । क० १० ॥
देवता होता है, अग्नि देव का सहयोग और सहवास वे पाते हैं जो इसे पूजते हैं। ५। (अथ
यत् स्वरसाम्नः उपयन्ति, तत् अपः एव देवीः देवताः यजन्ते, आपः देव्यः देवताः
भवन्ति अपां देवीनां सायुज्यं सलोकतां यन्ति ये एतत् उपयन्ति ) फिर जब स्वर-
साम यज्ञों को स्वीकार करते हैं, तब जल ही देव देवता को पूजते हैं, जल देव देवता
होता है, जल देव का सहयोग और सहवास वे पाते हैं जो इसे स्वीकार करते हैं। ६। ( अथ
यत् विषुवन्तम् उपयन्ति तत् सूर्य्यम् एव देवं देवतां यजन्ते, सूर्यः देवः देवता
भवति सूर्य्यस्य देवस्य सायुज्यं सलोकतां यन्ति ये एतत् उपयन्ति ) फिर जब विषु-
वत् [ ग्रीष्म और शीत में तुल्य दिन रात वाले यज्ञ ] को स्वीकार करते हैं तब सूर्य ही
देव देवता को पूजते हैं, सूर्य देव देवता होता है, सूर्यदेव का सहयोग और सहवास वे
पाते हैं, जो इसे स्वीकार करते हैं। ७। ( आवृत्ताः स्वरसामानः उक्ताः ) बार बार
आने वाले स्वरसाम कहे गये । ( अथ यत् विश्वजितम् उपयन्ति तत् इन्द्रम् एव देवं
देवतां यजन्ते, इन्द्रः देवः देवता भवति, इन्द्रस्य देवस्य सायुज्यं सलोकतां यन्ति
ये एतत् उपयन्ति ) फिर जब विश्वजित् यज्ञ को स्वीकार करते हैं तब इन्द्र [ ऐश्वर्य
वान् ] ही देव देवता को पूजते हैं, इन्द्र देव देवता होता है, इन्द्र देव का सहयोग और
सहवास वे पाते हैं जो इसे स्वीकार करते हैं। ८। ( पृष्ठचाभिपप्लवौ उक्तौ ) पृष्ठ्य
ओर अभिपप्लव यज्ञ दोनों कहे गये । ( अथ यत् गवामयुषीं उपयन्ति तत् मित्रावरुणौ
एव देवौ देवते यजतः मित्रावरुणौ देवौ देवते भवतः मित्रावरुणयोः देवयोः
सायुज्यं सलोकतां यन्ति ये एतत् उपयन्ति ) फिर जब गवामयुषी [ गो विद्या वा पृथिवी
ओर आयु अर्थात् जीवन वाले दो यज्ञों ] को स्वीकार करते हैं, तब मित्र और वरुण [ प्राण
और अपान ] दोनों देव देवता पूजे जाते हैं, मित्र और वरुण दोनों देव देवता होते हैं,
मित्र और वरुण देव का सहयोग और सहवास वे पाते हैं जो इसे स्वीकार करते हैं । ६ ।
( अथ यत् दशरात्रम् उपयन्ति, तत् विश्वान् एव देवान् देवतां यजन्ते,
विश्वेदेवाः देवताः भवन्ति विश्वेषां देवानां सायुज्यं सलोकतां यन्ति ये एतत्
उपयन्ति ) फिर जब दशरात्रि यज्ञ को स्वीकार करते हैं, तब सब ही देवों देवता को
पूजते हैं सब ही देव देवता होते हैं, सब ही देवों का सहयोग और सहवास वे
पाते हैं जो इसे स्वीकार करते हैं। १०। (अथ यत् दाशरात्रिकं पृष्ठ्यं
षडहम् उपयन्ति तत् दिशः एव देवीः देवताः यजन्ते दिशः देव्यः देवताः भवन्ति,
दिशां देवीनां सायुज्यं सलोकतां यन्ति ये एतत् उपयन्ति ) फिर जब दाशरात्रिक
पृष्ठ्य पडहं [ छह दिन वाले यज्ञ ] को स्वीकार करते हैं तब दिशा ही देवियों देवता को
पूजते हैं दिशा देवियां देवता होती हैं, दिशा देवियों का सहयोग और सहवास वे पाते हैं
जो इसे स्वीकार करते हैं। ११। (अथ यत् छन्दोमतत्त्र्यहम् उपयन्ति तत् इमान्
एव लोकान् देवान् देवतां यजन्ते इमे लोकाः देवाः देवताः भवन्ति एषां लोकानां
देवानां सायुज्यं सलोकतां यन्ति ये एतत् उपयन्ति ) फिर जब छन्दोमत् त्र्यह
[ छन्दयुक्त तीन दिन वाले यज्ञ ] को स्वीकार करते हैं, तब इन ही लोकों देवों देवता को
पूजते हैं, यह लोक देव देवता होते हैं इन दिव्य लोकों का सहयोग और सहवास वे पाते
हैं, जो इसे स्वीकार करते हैं। १२। ( अथ यत् दशमम् अहः उपयन्ति तत् संवत्सरम्
कण्डिका ११ ॥
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ४ । क० ११ ॥ १६५
एव देवं देवतां यजन्ते, संवत्सरः देवः देवता भवति, संवत्सरस्य देवस्य सायुज्यं
सलोकतां यन्ति ये एतत् उपयन्ति ) फिर जब दशम अहः [ दसवें दिन वाले यज्ञ ]
को स्वीकार करते हैं, तब संवत्सर ही देव देवता को पूजते हैं, संवत्सर देव देवता होता
है, संवत्सर देव का सहयोग और सहवास वे पाते हैं जो इसे स्वीकार करते हैं । १३ ।
( अथ यत् महाव्रतम् उपयन्ति तत् प्रजापतिम् एव देवं देवतां यजन्ते. प्रजापतिः
देवः देवता भवति, प्रजापतेः देवस्य सायुज्यं सलोकतां यन्ति ये एतत् उपयन्ति )
फिर जब महाव्रत यज्ञ को स्वीकार करते हैं तब प्रजापति ही देव देवता को पूजते हैं,
प्रजापति देव देवता होता है, प्रजापति देव का सहयोग और सहवास वे पाते हैं जो इसे
स्वीकार करते हैं । १४ । ( अथ यत् उदयनीयम् अतिरात्रम् उपयन्ति तत् स्वर्गम् एव
लोकम् देवं देवतां यजन्ते. स्वर्गः लोकः देवः देवता भवति, स्वर्गस्य लोकस्य
देवस्य सायुज्यं सलोकतां यन्ति ये एतत् उपयन्ति ) फिर जब उदयनीय अतिरात्र
यज्ञ को स्वीकार करते हैं तब स्वर्ग ही लोक देव देवता को पूजते हैं, स्वर्ग लोक देव
देवता होता है स्वर्ग लोक देव का सहयोग और सहवास वे पाते हैं जो इसे स्वीकार
करते हैं । १५ । ( तत् वै एतत् संवत्सरस्य जन्म ) सो यही संवत्सर का जन्म है ।
( यः एवं संवत्सरस्य जन्म वेद सः एतत् संवत्सरम् आप्त्वा स्वर्गे लोके प्रतिष्ठति )
जो इस प्रकार संवत्सर के इस जन्म को जानता है, वह इस संवत्सर को पाकर स्वर्ग-
लोक में ठहरता है । ( प्रजया पशुभिः प्रतितिष्ठति, यः एवं वेद, संवत्सरेण सात्मा
सलोकः भूत्वा देवान् अप्येति इति ब्राह्मणम् ) वह प्रजा [ संतानादि ] से और
पशुओं से प्रतिष्ठा पाता है जो ऐसा जानता है, और संवत्सर के साथ एक आत्मा वाला
और एक लोक वाला होकर दिव्य गुणों को पाता है—यह ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञान ]
है ॥ १० ।
भावार्थः—यहां संवत्सर यज्ञ का विशेष वर्णन है, भावार्थ कण्डिका ९ के
समान है ॥ १०॥
विशेषः—इस कण्डिका का मिलान क० ७ । ८ । ९ से करो ॥
कण्डिका ११ ॥
स वा एष संवत्सरोऽधिदेवं चाध्यात्मं च प्रतिष्ठितः स य एवमेतत्
संवत्सरमधिदैवं चाध्यात्मं च प्रतिष्ठितं वेद प्रतिष्ठति प्रतितिष्ठति प्रजया पशु-
भिर्य एवं वेद स वा एष संवत्सरः ॥ ११ ॥
'कण्डिका ११ ॥ संवत्सर के ज्ञान की महिमा ॥
( सः वै एषः संवत्सरः अधिदैवं च अध्यात्मं च प्रतिष्ठितः ) सो यही संवत्सर
अधिदैव [ मुख्य देवता ] और अध्यात्म [ आत्मा के अधिकार वाला ज्ञान ] होकर
ठहरा है । ( यः एवम् एतत् संवत्सरम् अधिदैवं च अध्यात्मं च प्रतिष्ठितं वेद. सः
प्रतिष्ठति ) जो पुरुष इस प्रकार इस संवत्सर को अधिदेव और अध्यात्म ठहरा हुआ
कण्डिका १२ ॥
१६६ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ४ । क० १२ ॥
जानता है वह ठहरता है। (प्रजया पशुभिः प्रतितिष्ठति यः एवं वेद) वह प्रजा के
साथ और पशुओं के साथ प्रतिष्ठा पाता है जो ऐसा जानता है। (सः वै एषः संवत्सरः)
सो यही संवत्सर है ॥ ११ ॥
भावार्थः—मनुष्य संवत्सर [यथावत् बसाने वाले काल] को बाहिर और भीतर
से ठीक ठीक काम में लाने से संसार में यश पाता है ॥ ११ ॥
कण्डिका १२ ॥
स वा एष संवत्सरो बृहतीमभिसम्पन्नो द्वावक्षरावह्नां षडहो द्वौ पृष्ठचा-
भिलवो गवायूषी दशरात्रस्तथा खलु षट्त्रिंशत् सम्पद्यन्ते षट्त्रिंशदवदाना गौः
षट्त्रिंशदक्षरा बृहती बार्हतो वै स्वर्गो लोको बृहत्या वै देवाः स्वर्गे लोके यजन्ते
बृहत्या' स्वर्गे लोके प्रतिष्ठति प्रतितिष्ठति प्रजया पशुभिर्य एवं वेद स वा एष
संवत्सरः ॥ १२ ॥
कण्डिका १२ ॥ संवत्सर की बृहती छन्द से
उपमा और महिमा ॥
(सः वै एषः संवत्सरः बृहतीम् अभिसंपन्नः) सो यही संवत्सर बृहती
[छन्द] से यथावत् मिला हुआ है-(द्वौ अक्षरो अह्नां षडहः द्वौ पृष्ठचाभिपॢवो
गवायूषी दशरात्रः) दो अक्षर (अह्नाम्) बहुत दिन वाले यज्ञों में (षडहः) छह
दिन वाला यज्ञ है, दो पृष्ठ्य और अभिप्लव तथा गवायूषी [गो और आयु यज्ञ]
(दशरात्रः) दश रात्रि वाला यज्ञ है। (तथा खलु षट्त्रिंशत् सम्पद्यन्ते) इस प्रकार
से ही वे छत्तीस [ ? ? ] बनते हैं [षडह, पृष्ठ्य और अभिप्लव तथा गवायूषी और
दशरात्र वा दाशरात्रिक पदों के लिये देखो कण्डिका ६, १०]। (षट्त्रिंशदवदाना गौः
षट्त्रिंशदक्षरा बृहती) छत्तीस खण्ड वाली गौ है [और गौ के समान] छत्तीस अक्षर
वाला बृहती छन्द [वेदवाणी] है। (बार्हतः वै स्वर्गः लोकः) बृहती [वेदवाणी]
वाला ही स्वर्ग है। (बृहत्या वै देवाः स्वर्गे लोके यजन्ते) बृहती [वेदवाणी] के
द्वारा देवता [विद्वान् लोग] स्वर्ग लोक में पूजे जाते हैं। (बृहत्याः स्वर्गे लोके
प्रतिष्ठति, प्रजया पशुभिः प्रतितिष्ठति यः एवं वेद) बृहती [वेदवाणी] से स्वर्ग
लोक में वह ठहरता है और प्रजा के साथ और पशुओं के साथ वह प्रतिष्ठा पाता है जो
ऐसा जानता है। (सः वै एषः संवत्सरः) सो यही संवत्सर है ॥ १२ ॥
भावार्थः—वेदवाणी द्वारा संवत्सर के सुप्रयोग से मनुष्य प्रतिष्ठा पावे ॥ १२ ॥
विशेषः—इस कण्डिका का मिलान करो गो० पू० ३ । १८ तथा ४ । ६, १० ॥
१२—(अभिसंपन्नः) सम्यग् युक्तः (बृहती) वाक् । वेदवाणी छन्दोभेदः
(बार्हतः) बृहत्यो—अण् । बृहत्या वेदवाण्या सम्बद्धः ॥
कण्डिका १३ ॥
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ४ । क० १४ १९७
कण्डिका १३ ॥
स वा एष संवत्सरस्त्रिमहाव्रतश्चतुर्विंशेन महाव्रतं विषुवति महाव्रतं महाव्रत
एव महाव्रतं तं ह स्मैतमेवं विद्वांसः पूर्वे त्रिमहाव्रतमुपयन्ति ते तेजस्विन आसन्
सत्यवादिनः संशितव्रता य एनमद्य तथापेयुर्यथाऽऽमपात्रमुदक आसिक्ते निर्मृज्ये-
देवं यजमाना निर्मृज्येरन्नुपर्य्युपयन्ति तथा हास्य सत्येन तपसा व्रतेन चाभिजित-
मवरुद्धं भवति य एवं वेद स वा एष संवत्सरः ॥ १३ ॥
कण्डिका १३ ॥ संवत्सर और महाव्रत ॥
( सः वै एषः संवत्सरः त्रिमहाव्रत', चतुर्विंशेन महाव्रतम्, विषुवति
महाव्रतम्, महाव्रते एव महाव्रतम् ) सो यही संवत्सर [ यज्ञ ] तीन महाव्रत वाला
है, [ अर्थात् ] चतुर्विंश [ चौबीस पक्ष वाले ] के साथ महाव्रत १, विषुवान् [ तुल्य दिन
रात वाले काल अर्थात् मेष तुला की सङ्क्रान्ति के काल ] में महाव्रत २, महाव्रत में
महाव्रत ३ । ( तं ह एतं त्रिमहाव्रतम् एवं पूर्वं विद्वांसः उपयन्ति स्म, ते तेजस्विनः
सत्यवादिनः संशितव्रताः आसन् ) उस ही तीन महाव्रत वाले [ संवत्सर ] को इस
प्रकार पहिले विद्वानों ने स्वीकार किया, वे तेजस्वी, सत्यवादी, व्रत पूरे करने वाले हुये ।
( ये एनं अद्य तथा अपेयुः यथा आमपात्रम् उदके आसिक्ते निर्मृज्येत् एवं यज-
मानाः निमृज्येरन् ) जो [ याजक ] इस [ संवत्सर ] को आज इस प्रकार नष्ट कर देवें,
जैसे कच्चा [ मिट्टी का ] पात्र जल भर जाने पर घुल जावे, वैसे ही [ उन मूर्ख याजकों
द्वारा ] यजमान घुल जावें । ( उपरि उपयन्ति तथा ह सत्येन तपसा व्रतेन च अस्य
अभिजितम् अवरुद्धं भवति, यः एवं वेद ) वे [ उस को ] ऊपर [ वर्तमान होता हुआ ]
स्वीकार करते हैं और भी सत्यभाषण से, [ ब्रह्मचर्य्यादि ] तप से, और अग्निहोत्र आदि
व्रत से उस का अभिजित् [ सब ओर से जीतने वाला यज्ञ ] प्राप्त हो जाता है जो इस प्रकार
जानता है । ( सः वै एषः संवत्सरः ) सो यही संवत्सर [ यज्ञ ] है ॥ १३ ॥
भावार्थः-विद्वान् कर्मकुशल याजकों द्वारा ही यजमानों का यज्ञ सिद्ध होता है ॥१३॥
कण्डिका १४ ॥
अथ यच्चतुर्विंशमहरुपैत्यानुपेत्य विषुवन्तं महाव्रतमुपेयात् कथमनाकूत्यं भव-
तीति यमेवामुं पुरस्ताद्विषुवतोऽतिरात्रमुपयन्ति तेनेति ब्रूयादभिपॢवात् पृष्ठयो
निर्मितः, पृष्ठचादभिजित्, अभिजितः स्वरसामानः, स्वरसामभ्यो विषुवान्, विषु-
वतः स्वरसामानः, स्वरसामभ्यो विश्वजित्, विश्वजितः पृष्ठचाभिपॢवौ, पृष्ठचा-
१३ - ( त्रिमहाव्रतः ) त्रीणि महाव्रतानि यस्मिन् स तथाभूतः ( उपयन्ति
स्म ) स्वीकृतवन्तः ( संशितव्रताः ) सम्यक्सम्पादितव्रताः ( अद्य ) अस्मिन् दिने ।
इदानीम् ( अपेयुः ) अप-इयुः । नाशयेयुः ( आमपात्रम् ) अपक्वपात्रम्
( आसिक्ते ) समन्तात् सिञ्चिते ( निर्मृज्येत् ) शोधनेन नश्येत् ( निर्मृज्येरन् )
नश्येयुः ( अवरुद्धम् ) लब्धम् ॥
कण्डिका १४ ॥ संवत्सर और महाव्रत यज्ञ के विषय में प्रश्नोत्तर ॥
१६८ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ४ । कं० १५ ॥
भिप्लवाभ्यां गवायूषी, गवायुभ्यां दशरात्रः, दशरात्रात्¹ महाव्रतं, 'महाव्रतादुद¹-
यनीयोऽतिरात्र उदयनीयोऽतिरात्रः स्वर्गाय लोकायान्नाद्याय प्रतिष्ठित्यै य एवं
वेद स वा एष संवत्सरः ॥ १४ ॥
कण्डिका १४ ॥ संवत्सर और महाव्रत यज्ञ के विषय में प्रश्नोत्तर ॥
( अथ यत् चतुर्विंशम् अहः उपेत्य विषुवन्तम् अनुपेत्य महाव्रतम् उपेयात्,
कथम् अनाकूत्यै भवति इति ) फिर जब चतुर्विंश अहः [ चौबीस दिन वाले यज्ञ ] को
स्वीकार करके और विषुवान् को न स्वीकार करके महाव्रत को स्वीकार करे, कैसे वह
[ यजमान ] अयोग्य संकल्प के लिये होता है। ( यम् एव अमुम् अतिरात्रम् विषुवतः
पुरस्तात् उपयन्ति तेन इति ब्रूयात् ) [ उत्तर ] जिस ही उस अतिरात्र [ यज्ञ ] को
विषुवान् से पहिले स्वीकार करते हैं, उस से [ वह अयोग्य संकल्प के लिये होता है ]
ऐसा कहे । ( अभिप्लवात् पृष्ठ्यः निर्मितः ) [ क्योंकि ] अभिप्लव [ यज्ञ ] से पृष्ठ्य
[ यज्ञ ] बनाया गया है १, (पृष्ठ्यात् अभिजित् ) पृष्ठ्य से अभिजित् [ सब ओर से
जीतने वाला यज्ञ ] २, ( अभिजितः स्वरसामानः ) अभिजित् से स्वरसाम ३, ( स्वर-
सामभ्यः विषुवान् ) स्वरसामों से विषुवान् [ ग्रीष्म और शीत के तुल्य दिन रात्रि वाले
काल में यज्ञ ] ४, ( विषुवतः स्वरसामानः ) विषुवान् से स्वरसाम ५, ( स्वरसामभ्यः
विश्वजित् ) स्वरसामों से विश्वजित् ६, ( विश्वजितः पृष्ठ्याभिप्लवौ ) विश्वजित्
से पृष्ठ्य और अभिप्लव ७, ( पृष्ठ्याभिप्लवाभ्यां गवायूषी ) पृष्ठ्य और अभिप्लव
से गवायूषी [ कण्डिका ६ ] ८, ( गवायुभ्यां दशरात्रः ) दोनों गवायू [ गो और आयु ]
से दशरात्र ९, (दशरात्रात् महाव्रतम्) दशरात्र से महाव्रत १०, ( महाव्रतात् उदयनीयः
अतिरात्रः ) महाव्रत से उदयनीय अतिरात्र [ बनाया गया है ] ११ । ( उदयनीयः
अतिरात्रः [ अस्य ] स्वर्गाय लोकाय अन्नाद्याय प्रतिष्ठित्यै, यः एवं वेद )
उदयनीय अतिरात्र [ उसके ] स्वर्ग लोक के लिये, भोजन योग्य अन्न के लिये और प्रतिष्ठा
के लिये होता है, जो ऐसा जानता है। (सः वै एषः संवत्सरः) सो यही संवत्सर है ॥ १४॥
विशेषः-इस कण्डिका के साथ देखो कण्डिका १७ तथा २२ ॥
कण्डिका १५ ॥
अथ यच्चतुर्विंशमहरुपेत्यानुपेत्य विषुवन्तं महाव्रतमुपेयात् कथमनाकूत्यै
भवतीति यमेवामुं पुरस्ताद्विषुवतोऽतिरात्रमुपयन्ति तेनेति ब्रूयादभिप्लवात् पृष्ठ्यो
निर्मितः, पृष्ठ्यादभिजित्, अभिजितः स्वरसामानः, स्वरसामभ्यो विषुवान्,
विषुवतः स्वरसामानः, स्वरसामभ्यो विश्वजित्, विश्वजितः पृष्ठ्याभिप्लवौ,
पृष्ठ्याभिप्लवाभ्यां गवायूषी, गवायुभ्यां दशरात्रोऽथ ह देवेभ्यो महाव्रतं न तस्यै
१४-(उपेत्य) स्वीकृत्य (अनुपेत्य ) अस्वीकृत्य (अनाकूत्यै ) नञ्+आ+कू
शब्दे-क्तिन् । अयोग्यसंकल्पाय ।
१. पू. सं. "दशरात्राय, 'उदयनीयाय', अतिरात्राय" इति पाठः ॥ सम्पा० ॥
कण्डिका १५ ॥ संवत्सर और महाव्रत के विषय में प्रश्नोत्तर ॥
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ४ । क० १५ ॥ १६६
कथमूर्ध्वैः स्तोमैर्विषुवन्तमुपागातां वृत्तंर्मामिति ते देवाः इह सामिवासुरुप तं
यज्ञक्रतुं जानीमो य ऊर्ध्वस्तोमो येनैतदहरवाप्नुयामेति .तत एतं द्वादशरात्रमू-
र्ध्वस्तोमं ददृशुस्तमाहरंस्तेनायजन्त तत एभ्योऽतिष्ठंस्तिष्ठति हास्मै महाव्रतं
प्रतिष्ठति प्रतितिष्ठति प्रजया पशुभिर्य एवं वेद स वा एष संवत्सरः ॥१५॥
कण्डिका १५ ॥ संवत्सर और महाव्रत के विषय में प्रश्नोत्तर ॥
( अथ यत् चतुर्विंशम् अहः उपेत्य विषुवन्तम् अनुपेत्य महाव्रतम् उपेयात्,
कथम् अनाकृत्यै भवति इति ) फिर जब चतुर्विंश अह [ चौबीस दिन वाले यज्ञ ] को
स्वीकार करके और विषुवान् को न स्वीकार करके महाव्रत को स्वीकार करे, कैसे वह
[ यजमान ] अयोग्य सकल्प के लिये होता है । ( यम् एव अमुम् अतिरात्रं विषुवतः
पुरस्तात् उपयन्ति तेन इति ब्रूयात् ) [ उत्तर ] जिस ही उस अतिरात्र [ यज्ञ ] को
विषुवान् से पहिले स्वीकार करते हैं उससे [ वह अयोग्य संकल्प के लिये होता है ]
ऐसा कहे । ( अभिप्लवात् पृष्ठ्यः निर्मितः ) [ क्योंकि ] अभिप्लव [ यज्ञ ] से पृष्ठ्य
[ यज्ञ ] बनाया गया है १, ( पृष्ठ्यात् अभिजित् ) पृष्ठ्य से अभिजित् २, ( अभिजितः
स्वरसामानः ) अभिजित् से स्वरसाम ३, ( स्वरसामभ्यः विषुवान् ) स्वरसामों से
विषुवान् [ क० १४ ] ४, ( विषुवतः स्वरसामानः ) विषुवान् से स्वरसाम ५,
( स्वरसामभ्यः विश्वजित् ) स्वरसामों से विश्वजित् ६, (विश्वजितः पृष्ठ्याभिप्लवौ)
विश्वजित् से पृष्ठ्य और अभिप्लव ७, ( पृष्ठ्याभिप्लवाभ्यां गवायूषी ) पृष्ठ्य
और अभिप्लव से गवायूषी [ क० ६ ] ८ ( गवार्युभ्यां दशरात्रः ) दोनों गवागु से
दशरात्र [ बनाया गया है ] ६ । ( अथ ह देवेभ्यः महाव्रतं न तस्थे कथम् ऊर्ध्वैः
स्तोमैः विषुवन्तम् उपागाताम् ) फिर भी देवताओं के लिये महाव्रत न ठहरा, किस
प्रकार ऊर्ध्व स्तोमों [ स्तोत्र विशेषों ] से विषुवान् यज्ञ को स्वीकार करे । ( वृत्तैः माम्
इति. ते देवाः इह सामिवासुः, तं यज्ञक्रतुम् उपजानीमः यः ऊर्ध्वस्तोमः, येन
एतत् अहः अवाप्नुयाम इति ) सच्चरित्रों से मुझको, तेरे लिये देवता [ विद्वान् लोग ]
यहां मोक्ष विद्या में निवास करने वाले हैं, उस यज्ञ कर्म को समीप होकर हम जानें जो
ऊर्ध्वस्तोम है और जिससे इस अह [ दिन अर्थात् यज्ञ विशेष ] को हम प्राप्त करें
[ इन ब्राह्मण वचनों से विषुवान् यज्ञ को स्वीकार करे ] । ( ततः एतं द्वादशरात्रम्
ऊर्ध्वस्तोमं ददृशुः तम् आहरन् तेन अयजन्त ततः एभ्यः अतिष्ठन् ) इसी से
इस द्वादशरात्र ऊर्ध्वस्तोम को उन्हों [ ऋषियों ] ने देखा, उसे वे ले आये, उससे यज्ञ
किया, उसीसे उन [ देवताओं ] के लिये वह [ महाव्रत ] ठहरा । ( अस्मै ह महाव्रतं
तिष्ठति प्रतिष्ठति, प्रजया पशुभिः प्रतितिष्ठति यः एवम् वेद ) उस [ पुरुष ]
१५-( न ) निषेधे ( तस्थे ) तस्थौ ( उपागाताम् ) उप + आ + गाङ्
गतो—लोट् । उपागच्छेत् । उपेयात् ( वृत्तैः ) वृत्तु वर्तने—क्तः । सच्चरित्रैः
( सामिवासुः ) कृवापाजिमि० ( उ० १ । १ ) सान्नि + वस निवासे—उण्, नकार-
लोपः । सान्निवासकः । मोक्षज्ञाने निवासशीलः ( उप ) उपेत्य ( यज्ञक्रतुम् )
यज्ञकर्म । यज्ञप्रज्ञाम् ( अतिष्ठन् ) अतिष्ठत् ॥
कण्डिका १६ ॥
२०० गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ४ । क० १७ ॥
के लिये ही महाव्रत ठहरता है, महाव्रत अच्छे प्रकार ठहरता है, और वह प्रजा और
पशुओं से प्रतिष्ठा पाता है जो ऐसा जानता है। ( सः वै एषः संवत्सरः ) वही यह
संवत्सर है ॥ १५ ॥
कण्डिका १६ ॥
अथ यच्चतुर्विंशमहुरुपेत्यानुपेत्य विषुवन्तं महाव्रतमुपेयात् कथमनाकृत्यै
भवतीति यमेवामुं पुरस्ताद्विषुवतोऽतिरात्रमुपयन्ति तेनेति ब्रूयात् तदाहुः कति
संवत्सरस्य पराञ्च्यहानि भवन्ति, कत्यर्वाञ्चि, तद्यानि सकृत् सकृदुपयन्ति तानि
पराञ्चि, अथ यानि पुनः पुनरुपयन्ति तान्यर्वाञ्चि, इत्येवैनान्युपासीरन् षडहयो-
र्ह्यावृत्तिमन्वावर्तन्ते य एवं वेद स वा एष संवत्सर ॥ १६ ॥
कण्डिका १६ ॥ संवत्सर और महाव्रत के विषय में प्रश्नोत्तर ॥
( अथ यत् चतुर्विंशम् अहः उपेत्य विषुवन्तम् अनुपेत्य महाव्रतम् उपेयात्
कथम् अनाकृत्यै भवति इति ) फिर जब चतुर्विंश अह [ चौबीस दिन वाले यज्ञ ] को
स्वीकार करके और विषुवान् को न स्वीकार करके महाव्रत को स्वीकार करे कैसे वह
[ यजमान ] अयोग्य संकल्प के लिये होता है। ( यम् एव अमुम् अतिरात्रं विषुवतः
पुरस्तात् उपयन्ति तेन इति ब्रूयात् ) [ उत्तर ] जिस ही उस अतिरात्र [ यज्ञ ] को विषु-
वान् से पहिले स्वीकार करते हैं, उससे [ वह अयोग्य संकल्प के लिये होता है ] ऐसा कहे ।
( तत् आहुः संवत्सरस्य कति पराञ्चि अहानि भवन्ति, कति अर्वाञ्चि ) यह कहते
हैं कि संवत्सर के कितने पराञ्चि [ प्राचीन वा पुराने ] दिन होते हैं और कितने अर्वाञ्चि
[ अर्वाचीन वा नूतन ] । ( तत् यानि सकृत् सकृत् उपयन्ति तानि पराञ्चि, अथ
यानि पुनः पुनः उपयन्ति तानि अर्वाञ्चि इति एव एनानि उपासीरन् ) [ उत्तर ]
सो जिन को एक एक बार स्वीकार करते हैं वे पराञ्चि हैं, फिर जिन को बार २ स्वीकार
करते हैं वे अर्वाञ्चि हैं, मनुष्य इनकी ही उपासना करें। ( षडहयोः हि आवृत्तिम्
अन्वावर्तन्ते यः एवं वेद ) वह दोनों षड् अह [ छह दिन वाले यज्ञों ] की आवृत्ति
निरन्तर करता रहे जो ऐसा जानता है, ( सः वै एषः संवत्सरः ) सो यही संव-
त्सर है ॥ १६ ॥
कण्डिका १७ ॥
अथ यच्चतुर्विंशमहुरुपेत्यानुपेत्य विषुवन्तं महाव्रतमुपेयात् कथमनाकृत्यै भव-
तीति यमेवामुं पुरस्ताद्विषुवतोऽतिरात्रमुपयन्ति तेनेति ब्रूयादभिपप्लवं पुरस्तात्
१६-( कति ) संख्याभेदपरिज्ञानाय प्रश्नः ( पराञ्चि ) पर + अञ्चु गति-
पूजनयोः-क्विन् । परकालगतानि । पराचीनानि ( अर्वाञ्चि ) अवर + अञ्चु
गतिपूजयोः-क्विन् । पृषोदरादित्वात् अवरस्य 'अर्व' आदेशः । पश्चात्काले
भवानि । अर्वाचीनानि । ( सकृत् ) एकवारम् ( आवृत्तिम् ) पुनः पुनरभ्यासम्
( अन्वावर्तन्ते ) अनुगत्य प्रवर्तन्ते ॥
कण्डिका १७ ॥ संवत्सर और महाव्रत के विषय में प्रश्नोत्तर ॥
विषुवतः पूर्वमुपयन्ति पृष्ठ्यमुपरिष्टात् पिता वा अभिप्लवः पुत्रः पृष्ठ्यस्तस्मात्पूर्वे
वयसि पुत्राः पितरमुपजीवन्ति पृष्ठ्यं पश्चाद्विषुवतः पूर्वमुपयन्ति अभिप्लवमुप-
रिष्टात् पिता वा अभिप्लवः पुत्रः पृष्ठ्यस्तस्मादुत्तमे वयसि पुत्रान् पितोपजीवति
य एवं वेद तदप्येतदृचोक्तम् । शतमिन्नु शरदो अन्ति देवा यत्रा नश्चक्रा जरसं तनू-
नाम् । पुत्रासो यत्र पितरो भवन्ति मा नो मध्या रीरिषतायुर्गन्तोरित्युप ह वा
एनं पूर्वे वयसि पुत्राः पितरमुपजीवन्त्युपोत्तमे वयसि पुत्रान् पितोपजीवेति १ य
एवं वेद स वा एष संवत्सरः ॥ १७ ॥
कण्डिका १७ ॥ संवत्सर और महाव्रत के विषय में प्रश्नोत्तर ॥
( अथ यत् चतुर्विंशम् अहः उपेत्य विषुवन्तम् अनुपेत्य महाव्रतम् उपेयात् कथम्
अनाकृत्यं भवति इति ) फिर जब चतुर्विंश अहः [ चौबीस दिन वाले यज्ञ ] को स्वीकार
करके और विषुवान् [ तुल्य दिन रात वाले काल के यज्ञ ] को न स्वीकार करके
महाव्रत को स्वीकार करे, कैसे वह [ यजमान ] अयोग्य संकल्प के लिये होता है !
( यम् एव अमुम् अतिरात्रं विषुवतः पुरस्तात् उपयन्ति तेन इति ब्रूयात् )
[ उत्तर ] जिस ही उस अतिरात्र [ यज्ञ ] को विषुवान् से पहिले स्वीकार करते हैं उस
से [ वह अयोग्य संकल्प के लिये होता है ] ऐसा कहे । ( पूर्वं अभिप्लवं विषुवतः
पुरस्तात् उपयन्ति पृष्ठ्यम् उपरिष्टात् पिता वै अभिप्लवः पुत्रः पृष्ठ्यः, तस्मात्
पूर्वे वयसि पुत्राः पितरम् उपजीवन्ति ) पहिले अभिप्लव को विषुवान् से पहिले
स्वीकार करते हैं और पृष्ठ्य [ यज्ञ ] को पीछे, पिता ही अभिप्लव और पुत्र पृष्ठ्य है,
इसलिये पहिली अवस्था में पुत्र पिता के सहारे जीते हैं, ( पूर्वं पृष्ठ्यं विषुवतः पश्चात्
उपयन्ति अभिप्लवम् उपरिष्टात् पिता वै अभिप्लवः पुत्रः पृष्ठ्यः, तस्मात् उत्तमे
वयसि पिता पुत्रान् उपजीवति यः एवं वेद ) पहिले पृष्ठ्य को विषुवान् से पीछे
स्वीकार करते हैं और अभिप्लव को पीछे, पिता अभिप्लव और पुत्र पृष्ठ्य है, इसलिये
पिछली अवस्था में पिता पुत्रों के सहारे जीता है जो ऐसा जानता है।
( तत् अपि एतत् ऋचा उक्तम् ) यही इस ऋचा करके कहा गया है। शतमिन्नु
शरदो अन्ति देवा यत्रा नश्चक्रा जरसं तनूनाम् । पुत्रासो यत्र पितरो भवन्ति मा
नो मध्या रीरिषतायुर्गन्तोः, इति-ऋग्वेद १ । ८६ । ६ ।। ( अन्ति ) हे जीवधारी
१७-( वयसि ) अज गतिक्षेपणयोः-असुन्, वीभावः । अवस्थायाम् ( उपजी-
वन्ति ) आश्रित्य जीवन्ति ( इत् ) निश्चयेन ( नु ) शीघ्रम् एव ( शरदः ) शरद्-
ऋतूपलक्षितान् ( अन्ति ) पदिप्रथिभ्यां नित् ( उ० ४ । १८३ ) अन प्राणने-तिः,
नित् । सुपां सुलुक्० ( पा० ७ । १ । ३९ ) जसो लुक् । हे अन्तयः । जीविताः (देवाः)
विद्वांसः (नः) अस्मभ्यम् ( चक्र ) यूयं कृतवन्तः वा कुरुत, लोडर्थे-लिट् ( जरसम् )
वृद्धावस्थाम् ( पितरः ) पितृवद्रक्षितारः ( नः ) अस्माकम् ( मध्या ) सप्तम्या
डादेशः । मध्ये ( मा रीरिषत ) रिष हिंसायाम् णिच् । मा हिंसीष्ट (आयुर्गन्तोः)
जीवनस्य मार्गान् ॥
१. पू० सं० 'उपजीवन्ति' इति पाठः ॥ सम्पा० ॥
कण्डिका १८ ॥
२०२ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ४ । क० १८ ॥
( देवाः ) विद्वानो ! ( यत्र ) जहाँ पर ( नः ) हमारे लिए ( शतं शरदः ) सौ वर्ष तक
( इत् ) निश्चय करके ( नु ) ही ( तनूनाम् ) अपने शरीरों के ( जरसम् ) बुढ़ापे को
( चक्र ) तुम व्यतीत करो, ( यत्र ) जहाँ पर ( पुत्रासः ) पुत्र लोग ( पितरः ) पिता
[ वयोवृद्ध और विद्यावृद्ध पिता के समान ] ( भवन्ति ) होवें, [ वहाँ ] ( नः ) हमारे
( आयुः ) जीवन और ( गन्तोः१ ) गतियों को ( मध्या ) बीच में ( मा रीरिषत )
मत नष्ट करो ॥
( पूर्वं उपवयसि पुत्राः ह वै एनं पितरम् उपजीवन्ति, उपोत्तमे वयसि पिता
पुत्रान् उपजीवति यः एवं वेद ) पहिली अवस्था में पुत्र निश्चय करके इस पिता के
ही सहारे जीते हैं और पिछली अवस्था [ संन्यास वा बुढ़ापे ] में पिता पुत्रों के सहारे
जीता है जो ऐसा जानता है। ( सः वै एषः संवत्सरः ) वही यह संवत्सर [यज्ञ] है ॥१७॥
भावार्थः-जैसे विषुवान् यज्ञ अभिप्लव और पृष्ठ्य यज्ञ से मिला होता है, वैसे ही
पिता और पुत्र प्रीतिपूर्वक परस्पर रक्षा करें ॥ १७ ॥
कण्डिका १८ ॥
अथ हैष महासुपर्णस्तस्य यान् पुरस्ताद्विषुवतः षण्मासानुपयन्ति स दक्षिणः
पक्षोऽथ यानावृत्तानुपरिष्टात् षडुपयन्ति स उत्तरः पक्षः आत्मा वै संवत्सरस्य
विषुवानङ्गानि पक्षौ यत्र वा आत्मा तत्तत्पक्षौ यत्र वै पक्षौ तदात्मा न वा आत्मा
पक्षावतिरिच्यते२ नो पक्षावात्मानमतिरिच्येते इत्येवमु हैव तदपरेषां स्विदितमह्नां
परेषामित्यपरेषां चैव परेषां चेति ब्रूयातस वा एष संवत्सरः ॥ १८ ॥
कण्डिका १८ ॥ संवत्सर बड़ा गरुड़, विषुवान् आत्मा और दोनों
अर्धसंवत्सर दो पक्ष ॥
( अथ ह एषः महासुपर्णः, ) फिर यही [ संवत्सर ] बड़ा गरुड़ है। (विषुवतः
पुरस्तात् तस्य यान् षट् मासान् उपयन्ति सः दक्षिणः पक्षः, अथ उपरिष्टात् यान्
आवृत्तान् षट् उपयन्ति सः उत्तरः पक्षः ) विषुवान् से पहिले उस [ संवत्सर ] के जिन
छः महीनों को स्वीकार करते हैं वह दक्षिण पक्ष [ दाहिना पंख ] है, फिर [ विषुवान् से ]
पीछे जिन लौटते हुये छह [ महीनों ] को स्वीकार करते हैं वह उत्तर पक्ष [ बायाँ पंख ]
है। (संवत्सरस्य वै आत्मा विषुवान् अङ्गानि पक्षौ ) संवत्सर का ही आत्मा [ देह ]
विषुवान् और अङ्ग दोनों पंख हैं। ( यत्र वै आत्मा तत् पक्षौ, यत्र वै पक्षौ तत् आत्मा )
१८-( महासुपर्णः ) महागरुडः । पक्षिराजः ( आवृत्तान् ) अभ्यस्तान् पुनः
पुनर्वर्त्तमानान् ( आत्मा ) देहः । जीवः ( तत् ) तत्र ( अतिरिच्यते ) अतिरिणक्ति
१. पू० सं० "गतीः" इति पाठः ॥ सम्पा० ॥
२. कर्मणि प्रयोगोऽयम्, तदनुसारेण विभक्तिविपरिणामः भवितव्यः । मूलपाठोऽत्र भ्रष्टः
प्रतीयते ॥ सम्पा० ॥