गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
कण्डिका २१ ॥ वैश्वानर, जातवेदा और अश्व नामक अग्नि
१२२ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० २१ ॥
कण्डिका २१ ॥ वैश्वानर, जातवेदा और अश्व नामक अग्नि
का वही विषय ॥
( त्वा वैश्वानरम् अग्निम् आहुः सदनान् प्रदहन् उ अगाः, सः नः देवत्रा
अधिब्रूहि, वयं तव मा रिषाम इति ) [ क० देखो २० ] तुझको वैश्वानर [ सब नरों
का हितकारी ] अग्नि लोग कहते हैं, [ शत्रुओं के ] घर वालों को जलाता हुआ तू चला है,
सो तू हमसे विद्वानों के बीच अधिकार पूर्वक बोल, हम तेरे होकर दुखी न होवें [ यह
ब्राह्मण वचन है ] ।
( तम् एताभिः पंचभिः ऋग्भिः उपाकुरुते, यत् प्रथमं जायमानः अक्रन्दः
इति ) उस [ अश्व ] को इन पांच ऋचाओं से वह [ ब्राह्मण ] संस्कार करता है—जो
तूने उत्पन्न होते हुये पहिले शब्द किया है, [ यह प्रतीक ऋग्वेद १ । १६३ । १–५ की,
है, देखो क० १८ ] ।
( सः अशाम्यत् ) वह [ अश्व अग्नि ] शान्त हो गया, ( तस्मात् अश्वः पशूनां
जिघत्सुतमः भवति ) इसलिये अश्व पशुओं में अधिक खानेवाला होता है [ वैसा ही
अग्नि है ] । ( एषः हि वैश्वानरः ) यही [ अश्व ] वैश्वानर [ अग्नि ] है, ( तस्मात्
अग्निपदम् अश्वं ब्रह्मणे ददाति ) इसलिये अग्नि पद वाले अश्व को ब्रह्मा [ विद्वान् ]
के लिये देता है । ( ब्रह्मणे हि प्रत्तं तस्य रसम् अपीडयत् ) ब्रह्मा के लिये उस दिये
हुये के रस को उस [ प्रजापति ] ने निचोड़ा । ( सः रसः अभवत् ) वह रस हो गया ।
( रसः ह वै एषः, तं वै एतं रसं सन्तं रथः इति आचक्षते ) रस ही यह है उस
रस होते हुये को ही—यह रथ है—ऐसा लोग कहते हैं । ( परोक्षेण ) परोक्ष [ आंख
ओट प्रलय में वर्त्तमान ब्रह्म ] के द्वारा ( परोक्षप्रियाः इव हि ) परोक्षप्रिय [ आंख
ओट भविष्य के प्रेमी ] लोगों के समान ही ( देवाः ) देवता [ विद्वान् लोग ]
( प्रत्यक्षद्विषः ) प्रत्यक्ष [ वर्त्तमान अवस्था ] के द्वेषी [ विरोधी ] ( भवन्ति ) होते हैं
[ देखो गो० पू० १ । १ ] । ( सः देवान् आगच्छत् ) वह [ रथ वा रस ] देवों
[ इन्द्रियों ] में आया । ( सः देवेभ्यः अन्वातिष्ठत् ) और वह देवों के लिये अनुष्ठान
करने लगा । ( तस्मात् देवाः अबिभयुः, तं ब्रह्मणे प्रायच्छन् ) उससे देव डर गये,
उसे उन्होंने ब्रह्मा को दे दिया ( तम् एतया ऋचा आज्याहुत्या अभ्यजुहोत् ) उसको
इस ऋचा द्वारा घृत की आहुति से उसने ग्रहण किय:—( इन्द्रस्योजो मरुतामनीकम्
इति ) इन्द्रस्यौजो मरुतामनीकम्—अथ० ६ । १२५ । ३ ॥
२१—( आहुः ) कथयन्ति ( सदनान् ) सदन—अर्शआद्यच् । शत्रुगृहवतः
पुरुषान् ( उ ) वितर्के ( अगाः ) प्राप्तवान् ( नः ) अस्मान् ( मा रिषाम ) हिंसिता
मा भूम ( जिघत्सुतमः ) अद भक्षणे—सन्, घस्लृ आदेशः । सनाशंसभिक्ष उः
( पा० ३ । २ । १६८ ) जिघत्स—उः, तमप् । अतिशयेन भक्षणेच्छुः । महाशनः—
निरु० २ । २७ । (पदम्) प्रापणीयम् (प्रत्तम् ) अच उपसर्गात्तः ( पा० ७ । ४ । ४७ )
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० २१ ॥ १२३
( रथम् अभिहृत्य तम् एतया ऋचा अतिष्ठत् ) रथ को ग्रहण करके उस
पर इस ऋचा द्वारा वह बैठा-( वनस्पते वीड्वङ्गो हि भूयाः । इति ) वनस्पते
वीड्वङ्गो हि भूयाः । इति……अथ० ६ । १२५ । १ ।
( तस्म त् आग्न्याधेयिकं रथं ब्रह्मणे ददाति ) इसलिये अग्नि रूप आधेय के
रक्षक रथ को ब्रह्मा के लिये देता है । ( ब्रह्मणे हि प्रत्तं तस्य तक्षाणः तनूज्येष्ठां
दक्षिणां निरमिमीत ) ब्रह्मा के लिये दिये हुये उसके सूक्ष्म बनाने वालों ने सूक्ष्मता को
महाप्रधान रखने वाली दक्षिणा को बनाया है । ( तां पंचसु अपश्यत् ऋचि यजुषि
साम्नि शान्ते अथ घोरे ) उस [ दक्षिणा ] को पांच में देखा-ऋग् [ स्तुति योग्य
विद्या ] में, यजु [ सत्कर्म विद्या ] में, साम [ मोक्ष विद्या ] में, शान्त [ शान्त व्यवहार ]
में और घोर [ भयानक व्यवहार ] में ।
( तासां द्वे ब्रह्मणे प्रायच्छत् वाचं च ज्योतिः च ) उन [ विद्याओं ] में से दो
ब्रह्मा को दीं-वाणी और ज्योति । ( वाक् वै धेनुः, ज्योतिः हिरण्यम् ) वाणी ही
दुधैल गौ [ के समान ] और ज्योति तेज है । ( तस्मात् आग्न्याधेयिकां चातुष्प्राश्यां
धेनुं ब्रह्मणे ददाति ) इसलिये अग्नि रूप आधेय की रक्षक चार प्रकार से फैलने योग्य
[ क० १६ ] दुधैल गाय ब्रह्मा को देता है । ( ब्रह्मणे हि प्रत्ता पशुषु शाम्यमानेषु
चक्षुः हापयति ) ब्रह्मा को ही दी हुई गौ पशुओं के शान्त होने पर आंख पहुंचाती
है । ( चक्षुः एव तत् आत्मनि धत्ते ) आंख को ही तब वह अपने में धारण
करता है । ( यत् वै चक्षुः तत् हिरण्यम् ) जो आंख है वही तेज है ( तस्मात्
आग्न्याधेयिकं हिरण्यं ब्रह्मणे ददाति ) इसलिये अग्नि रूप आधेय का रक्षक तेज ब्रह्मा
को वह देता है । ( ब्रह्मणे हि प्रत्तं तस्य आत्मन्¹ अधत्त तेन प्राज्वलयत् ) ब्रह्मा को
दिया हुआ [ तेज ] उसके आत्मा में उसने धारण किया है, उससे उसने [ जगत् को ]
प्रकाशित किया है । ( यत् न अधत्त तत् आग्ला अभवत् ) जो ( तेज को ) उसने
न धारण किया, उस से आग्ला [ बड़ी ग्लानि वा थकावट ] हुई । ( तत् आग्ला भूत्वा
सा समुद्रं प्राविशत् ) बड़ी ग्लानि हो कर उस [ ग्लानि ] ने समुद्र में प्रवेश किया ।
प्र + ददातेः-क्तः । प्रकर्षेण दत्तम् । दत्तस्य वा ( आग्न्याधेयिकम् ) रक्षति ( पा०
४ । ४ । ३३ ) अग्न्याधेय-ठक् । अग्निरूपस्याधेयस्य रक्षकम् ( तक्षाणः ) कनिन्
युवृषितक्षि० ( उ० १ । १५६ ) तक्षू तनूकरणे-कनिन् । सूक्ष्मीकर्तारः ( तनुज्ये-
ष्ठाम् ) तनूः सूक्ष्मक्रिया ज्येष्ठा महाप्रधाना यस्यां ताम् ( धेनुः ) धेट इच्च ( उ०
३ । ३४ ) धेट् पाने-नुः । धेनुर्वाक्-निघ० १ । ११ । धेनुर्घयतेर्वा धिनोतेर्वा-निरु०
११ । ४२ ) दोग्ध्री वाक् । नवप्रसूता गौः ( चातुष्प्राश्याम् ) गो० पू० २ । १६ ।
चतुर्धा व्याप्याम् ( हापयति ) ओहाङ् गतौ-णिच्, हापयति गमयति प्रापयति
( आग्ला ) आ + ग्लै हर्षक्षये कलमे च-डः, टाप् । समन्ताद् ग्लानिः । श्रमातिः
१. आत्मन्यधत्त यह पाठ समीचीन प्रतीत होता है ॥ सम्पा० ॥
१२४ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० २१ ॥
( सा समुद्रम् अदहत् ) उसने समुद्र को जला दिया । ( तस्मात् दुर्गिः अपि समुद्रः
वैश्वानरेण हि दग्धः ) इस लिये दुर्गम भी समुद्र वैश्वानर [ अग्नि ] करके जलाया गया ।
( सा पृथिवीम् उदैत्, सा पृथिवीं व्यदहत् ) वह पृथिवी में उदय हुई उसने पृथिवी
को जला दिया । ( सा देवान् आगच्छत् सा देवान् अहेडत् ) वह देवों में आई,
उसने देवों का अनादर किया । ( ते देवाः ब्रह्माणम् उपाधावन् ) वे देव ब्रह्मा के
पास दौड़े गये । ( सः न एव अगायत् न अनृत्यत् ) उस [ ब्रह्मा ] ने न तो गाया न
नाचा । ( सा एषा आग्ला! एषा कारुविदा नाम ) सो यही आग्ला है यही कर्म करने
वालों की वेदना [ पीड़ा ] नाम है । ( तं वै एतम् आग्लाहतं सन्तम् आग्लागृधः इति
आचक्षते ) उस बड़ी ग्लानि करके ताड़े गये होते हुये [ ब्राह्मण ] को—यह बड़ी ग्लानि
का लालची है—ऐसा लोग कहते हैं । ( परोक्षेण ) परोक्ष [ आँख ओट प्रलय में वर्त्तमान
ब्रह्म ] के द्वारा ( परोक्षप्रियाः इव हि ) परोक्षप्रिय [ आंख ओट भविष्य के
प्रेमी ] लोगों के समान ही ( देवाः ) देवता [ विद्वान् लोग ] ( प्रत्यक्षद्विषः ) प्रत्यक्ष
[ वर्त्तमान अवस्था ] के द्वेषी [ विरोधी ] ( भवन्ति ) होते हैं [ ऊपर देखो ] । ( यः
एषः ब्राह्मणः गायनः वा नर्त्तनः वा भवति तम् आग्लागृधः इति आचक्षते ) जो
यह ब्राह्मण गवैया वा नचकैया होता है, उसको—यह आग्लागृध [ बड़ी ग्लानि का
लालची ] है—ऐसा लोग कहते हैं । ( तस्मात् ब्राह्मणः न एव गायेत् न आनृत्येत्
आग्लांगृधः मा स्यात् ) इस लिये ब्राह्मण न गावै न नाचै और आग्लागृध [ बड़ी ग्लानि
का लालची ] न होवे । ( तस्मात् ब्राह्मम्यं हविः पूर्वम् प्राजापत्यम् अपरम् ) इसलिये
ब्राह्मम्य [ वेद विचार की ] हवि पहिले है और प्राजापत्य [ व्रत विशेष की हवि ] पीछे
है । ( प्राजापत्यात् ब्राह्मयम् एव उत्तमम् इति ब्राह्मणम् ) प्राजापत्य व्रत की हवि से
ब्राह्मय [ वेद विचार की ] हवि उत्तम है । [ प्राजापत्य व्रत का लक्षण मनु० ११ । २११ में
इस प्रकार है—त्र्यहं प्रातः त्र्यहं सायं त्र्यहमद्यादयाचितम् । त्र्यहं परं च नाश्नीयात्
प्राजापत्यं चरन् द्विजः ॥ अर्थ—प्राजापत्य व्रत का आचरण करने वाला द्विज तीन दिन
प्रातःकाल, तीन दिन सायंकाल और तीन दिन बिना मांगा अन्न खावे और फिर तीन दिन
न खावे । यह १२ दिन का एक प्राजापत्य व्रत होता है ] ॥ २१ ॥
भावार्थः—जो मनुष्य अग्नि विद्या का सुप्रयोग करके कर्मकुशल होते हैं, वे आनन्द
पाते हैं ॥ २१ ॥
विशेषः—प्रतीक वाले मन्त्र अर्थ सहित लिखे जाते हैं ।
( दुर्गिः ) खनिकष्यज्यसिवसि० ( उ० ४ । १४०, गम्लृ गतौ—इप्रत्ययः, स च डित् ।
दुःखेन गमनीयः ( अहेडत् ) हेडृ अनादरे—लङ् । तिरस्कृतवती ( कारुविदा )
कृवापाजिमि० ( उ० १ । १ ) करोतेः—उण् + विद सत्तायाम्—अङ्, टाप् । कारूणां
कर्मकृतां पीडा ( आग्लाहतम् ) आग्लया ताडितम् । ( आग्लागृधः ) गृधु अभि-
कांक्षायाम्—कः । आग्लायां लुब्धः ( ब्राह्म्यम् ) ब्रह्मणः इदम्, ब्रह्मन्—ष्यञ् ।
ब्रह्मसम्बन्धि ( प्राजापत्यम् ) प्रजापति—ष्यः, ततः अर्शआद्यच् । द्वादशाहसाध्यव्रत-
विशेषसंबन्धिहविः—मनु० ११ । २११ ॥