गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
पृष्ठ 162, कुल 600 में से
संदर्भ में पढ़ें१२४ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० २१ ॥
( सा समुद्रम् अदहत् ) उसने समुद्र को जला दिया । ( तस्मात् दुर्गिः अपि समुद्रः
वैश्वानरेण हि दग्धः ) इस लिये दुर्गम भी समुद्र वैश्वानर [ अग्नि ] करके जलाया गया ।
( सा पृथिवीम् उदैत्, सा पृथिवीं व्यदहत् ) वह पृथिवी में उदय हुई उसने पृथिवी
को जला दिया । ( सा देवान् आगच्छत् सा देवान् अहेडत् ) वह देवों में आई,
उसने देवों का अनादर किया । ( ते देवाः ब्रह्माणम् उपाधावन् ) वे देव ब्रह्मा के
पास दौड़े गये । ( सः न एव अगायत् न अनृत्यत् ) उस [ ब्रह्मा ] ने न तो गाया न
नाचा । ( सा एषा आग्ला! एषा कारुविदा नाम ) सो यही आग्ला है यही कर्म करने
वालों की वेदना [ पीड़ा ] नाम है । ( तं वै एतम् आग्लाहतं सन्तम् आग्लागृधः इति
आचक्षते ) उस बड़ी ग्लानि करके ताड़े गये होते हुये [ ब्राह्मण ] को—यह बड़ी ग्लानि
का लालची है—ऐसा लोग कहते हैं । ( परोक्षेण ) परोक्ष [ आँख ओट प्रलय में वर्त्तमान
ब्रह्म ] के द्वारा ( परोक्षप्रियाः इव हि ) परोक्षप्रिय [ आंख ओट भविष्य के
प्रेमी ] लोगों के समान ही ( देवाः ) देवता [ विद्वान् लोग ] ( प्रत्यक्षद्विषः ) प्रत्यक्ष
[ वर्त्तमान अवस्था ] के द्वेषी [ विरोधी ] ( भवन्ति ) होते हैं [ ऊपर देखो ] । ( यः
एषः ब्राह्मणः गायनः वा नर्त्तनः वा भवति तम् आग्लागृधः इति आचक्षते ) जो
यह ब्राह्मण गवैया वा नचकैया होता है, उसको—यह आग्लागृध [ बड़ी ग्लानि का
लालची ] है—ऐसा लोग कहते हैं । ( तस्मात् ब्राह्मणः न एव गायेत् न आनृत्येत्
आग्लांगृधः मा स्यात् ) इस लिये ब्राह्मण न गावै न नाचै और आग्लागृध [ बड़ी ग्लानि
का लालची ] न होवे । ( तस्मात् ब्राह्मम्यं हविः पूर्वम् प्राजापत्यम् अपरम् ) इसलिये
ब्राह्मम्य [ वेद विचार की ] हवि पहिले है और प्राजापत्य [ व्रत विशेष की हवि ] पीछे
है । ( प्राजापत्यात् ब्राह्मयम् एव उत्तमम् इति ब्राह्मणम् ) प्राजापत्य व्रत की हवि से
ब्राह्मय [ वेद विचार की ] हवि उत्तम है । [ प्राजापत्य व्रत का लक्षण मनु० ११ । २११ में
इस प्रकार है—त्र्यहं प्रातः त्र्यहं सायं त्र्यहमद्यादयाचितम् । त्र्यहं परं च नाश्नीयात्
प्राजापत्यं चरन् द्विजः ॥ अर्थ—प्राजापत्य व्रत का आचरण करने वाला द्विज तीन दिन
प्रातःकाल, तीन दिन सायंकाल और तीन दिन बिना मांगा अन्न खावे और फिर तीन दिन
न खावे । यह १२ दिन का एक प्राजापत्य व्रत होता है ] ॥ २१ ॥
भावार्थः—जो मनुष्य अग्नि विद्या का सुप्रयोग करके कर्मकुशल होते हैं, वे आनन्द
पाते हैं ॥ २१ ॥
विशेषः—प्रतीक वाले मन्त्र अर्थ सहित लिखे जाते हैं ।
( दुर्गिः ) खनिकष्यज्यसिवसि० ( उ० ४ । १४०, गम्लृ गतौ—इप्रत्ययः, स च डित् ।
दुःखेन गमनीयः ( अहेडत् ) हेडृ अनादरे—लङ् । तिरस्कृतवती ( कारुविदा )
कृवापाजिमि० ( उ० १ । १ ) करोतेः—उण् + विद सत्तायाम्—अङ्, टाप् । कारूणां
कर्मकृतां पीडा ( आग्लाहतम् ) आग्लया ताडितम् । ( आग्लागृधः ) गृधु अभि-
कांक्षायाम्—कः । आग्लायां लुब्धः ( ब्राह्म्यम् ) ब्रह्मणः इदम्, ब्रह्मन्—ष्यञ् ।
ब्रह्मसम्बन्धि ( प्राजापत्यम् ) प्रजापति—ष्यः, ततः अर्शआद्यच् । द्वादशाहसाध्यव्रत-
विशेषसंबन्धिहविः—मनु० ११ । २११ ॥