गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
पृष्ठ 161, कुल 600 में से
संदर्भ में पढ़ेंगोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० २१ ॥ १२३
( रथम् अभिहृत्य तम् एतया ऋचा अतिष्ठत् ) रथ को ग्रहण करके उस
पर इस ऋचा द्वारा वह बैठा-( वनस्पते वीड्वङ्गो हि भूयाः । इति ) वनस्पते
वीड्वङ्गो हि भूयाः । इति……अथ० ६ । १२५ । १ ।
( तस्म त् आग्न्याधेयिकं रथं ब्रह्मणे ददाति ) इसलिये अग्नि रूप आधेय के
रक्षक रथ को ब्रह्मा के लिये देता है । ( ब्रह्मणे हि प्रत्तं तस्य तक्षाणः तनूज्येष्ठां
दक्षिणां निरमिमीत ) ब्रह्मा के लिये दिये हुये उसके सूक्ष्म बनाने वालों ने सूक्ष्मता को
महाप्रधान रखने वाली दक्षिणा को बनाया है । ( तां पंचसु अपश्यत् ऋचि यजुषि
साम्नि शान्ते अथ घोरे ) उस [ दक्षिणा ] को पांच में देखा-ऋग् [ स्तुति योग्य
विद्या ] में, यजु [ सत्कर्म विद्या ] में, साम [ मोक्ष विद्या ] में, शान्त [ शान्त व्यवहार ]
में और घोर [ भयानक व्यवहार ] में ।
( तासां द्वे ब्रह्मणे प्रायच्छत् वाचं च ज्योतिः च ) उन [ विद्याओं ] में से दो
ब्रह्मा को दीं-वाणी और ज्योति । ( वाक् वै धेनुः, ज्योतिः हिरण्यम् ) वाणी ही
दुधैल गौ [ के समान ] और ज्योति तेज है । ( तस्मात् आग्न्याधेयिकां चातुष्प्राश्यां
धेनुं ब्रह्मणे ददाति ) इसलिये अग्नि रूप आधेय की रक्षक चार प्रकार से फैलने योग्य
[ क० १६ ] दुधैल गाय ब्रह्मा को देता है । ( ब्रह्मणे हि प्रत्ता पशुषु शाम्यमानेषु
चक्षुः हापयति ) ब्रह्मा को ही दी हुई गौ पशुओं के शान्त होने पर आंख पहुंचाती
है । ( चक्षुः एव तत् आत्मनि धत्ते ) आंख को ही तब वह अपने में धारण
करता है । ( यत् वै चक्षुः तत् हिरण्यम् ) जो आंख है वही तेज है ( तस्मात्
आग्न्याधेयिकं हिरण्यं ब्रह्मणे ददाति ) इसलिये अग्नि रूप आधेय का रक्षक तेज ब्रह्मा
को वह देता है । ( ब्रह्मणे हि प्रत्तं तस्य आत्मन्¹ अधत्त तेन प्राज्वलयत् ) ब्रह्मा को
दिया हुआ [ तेज ] उसके आत्मा में उसने धारण किया है, उससे उसने [ जगत् को ]
प्रकाशित किया है । ( यत् न अधत्त तत् आग्ला अभवत् ) जो ( तेज को ) उसने
न धारण किया, उस से आग्ला [ बड़ी ग्लानि वा थकावट ] हुई । ( तत् आग्ला भूत्वा
सा समुद्रं प्राविशत् ) बड़ी ग्लानि हो कर उस [ ग्लानि ] ने समुद्र में प्रवेश किया ।
प्र + ददातेः-क्तः । प्रकर्षेण दत्तम् । दत्तस्य वा ( आग्न्याधेयिकम् ) रक्षति ( पा०
४ । ४ । ३३ ) अग्न्याधेय-ठक् । अग्निरूपस्याधेयस्य रक्षकम् ( तक्षाणः ) कनिन्
युवृषितक्षि० ( उ० १ । १५६ ) तक्षू तनूकरणे-कनिन् । सूक्ष्मीकर्तारः ( तनुज्ये-
ष्ठाम् ) तनूः सूक्ष्मक्रिया ज्येष्ठा महाप्रधाना यस्यां ताम् ( धेनुः ) धेट इच्च ( उ०
३ । ३४ ) धेट् पाने-नुः । धेनुर्वाक्-निघ० १ । ११ । धेनुर्घयतेर्वा धिनोतेर्वा-निरु०
११ । ४२ ) दोग्ध्री वाक् । नवप्रसूता गौः ( चातुष्प्राश्याम् ) गो० पू० २ । १६ ।
चतुर्धा व्याप्याम् ( हापयति ) ओहाङ् गतौ-णिच्, हापयति गमयति प्रापयति
( आग्ला ) आ + ग्लै हर्षक्षये कलमे च-डः, टाप् । समन्ताद् ग्लानिः । श्रमातिः
१. आत्मन्यधत्त यह पाठ समीचीन प्रतीत होता है ॥ सम्पा० ॥