गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
वाला कर्म है ३, (वत्सम् उन्नीयमानम् किंदेवत्यम् ४) बछड़े को लाया जाता हुआ
कर्म कौन देवता वाला है ४, (वत्सम् उन्नीतं किंदेवत्यम् ५) बछड़ा लाया गया कर्म
कौन देवता वाला है ५, (दुह्यमानं किंदेवत्यम् ६) दुहता हुआ कर्म क्या देवता है ६,
(दुग्धं किंदेवत्यम् ७) दूध क्या देवता है ७, (प्रक्रम्यमाणं किंदेवत्यम् ८) घुमाया
जाता हुआ [दूध] क्या देवता है ८, (ह्रियमाणं किंदेवत्यम् ९) लिया जाता हुआ
[दूध] क्या देवता है ६, (अधिश्रियमाणं किंदेवत्यम् १०) रक्खा जाता हुआ दूध
क्या देवता है १०, (अधिश्रितं किंदेवत्यम् ११) रक्खा गया दूध क्या देवता है ११,
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंकण्डिका १२ ॥
१५४ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० १२ ॥
अका॑र्षीः ३१) कौन देवता वाली दूसरी [ स्रुचा ] को धोकर पित्र्य [ पितृतीर्थ अर्थात्
तर्जनी और अंगूठे के बीच ] में यज्ञोपवीत करके दक्षिण ओर में पितरों [ बड़े बूढ़े
विद्वानों ] के लिये तूने स्वधा [ अन्न ] किया है ३१, (किंदेवत्यं प्रथमं प्राशीः ३२)
कौन देवता वाली पहिली [ हवि ] को तूने खाया है ३२, (किंदेवत्यं द्वितीयम् ३३)
कौन देवता वाली दूसरी [ हवि को तूने खाया है] ३३, (किंदेवत्यं सर्वम् एव अन्ततः
आप्राशीः ३४) कौन देवता वाली सब ही [ हवि ] को तूने खा लिया है ३४,
(किंदेवत्यम् उदकम्
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंकण्डिका १२ ॥ प्राचीनयोग्य के ४० प्रश्नों के उद्दालक के दिये उत्तर ॥
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० १२ ॥ १५५
स्रुचं त्रिरुदञ्चमुदनै॑षं रुद्रांस्तेनाप्रीणं २६, यद्बर्हिषि स्रुचं निधायोन्मृज्योत्तरतः
पाणी ²निरमार्क्षमोषधिवनस्पतींस्तेनाप्रीणं ३०, यद् द्वितीयमुन्मृज्य पितृयज्ञावतीं
कृत्वा दक्षिणतः पितृभ्यः स्वधामकार्षं पितूंस्तेनाप्रीणं ३१, यत्प्रथमम्प्राशिषं प्राणां-
स्तेनाप्रीणं ३२, यद् द्वितीयं गर्भास्तेन, तस्माददनश्नन्तो गर्भा जीवन्ति ३३, यदन्तः
सर्वमेवाप्राशिषं विश्वान्देवांस्तेनाप्रीणं ३४, यदप्रक्षालितयोदकं स्रुचा न्यनैषं
सर्पेतर्जनांस्तेनाप्रीणं ३५ यत् प्रक्षालितया
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें१५६ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० १२ ॥
अभ्यवज्वालितम् १३) मरुत् [वायु] देवता वाला औटा हुआ दूध है १३, (पौष्णं
समुद्वान्तम् १४) पूषा [पुष्ट करने वाला सूर्य] देवता वाला उफनता हुआ दूध
है १४, (वारुणं विष्यन्दम् १५) वरुण [जल] देवता वाला बहता हुआ दूध है १५,
(सारस्वतम् अद्भिः प्रत्यानीतम् १६) सरस्वती [जल वाली नदी] देवता वाला
जल से लौटा दिया गया दूध है १६, (त्वाष्ट्रम् उद्वास्यमानम् १७) त्वष्ट्रा [सूक्ष्म
बनाने वाला विद्वान्] देवता वाला छोड़ा जाता हुआ दूध है १७ (धात्रम् उद्वासि-
तम् १८) धाता [सब का धारण करने वाला]
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंगोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० १२ ॥ १५७
वाला विकङ्कत काष्ठ का बना हुआ भुजा तुल्य चमचा ] को तीन बार मैंने उठाया है,
रुद्रों [ शत्रुनाशक शूरवीरों ] को मैंने तृप्त किया है २६, ( यत् बर्हिषि स्रुचं निधाय
उन्मृज्य उत्तरतः पाणी निरमार्शं तेन ओषधिवनस्पतीन् अप्रैषम् ३० ) जो
कुशासन पर स्रुचा को धर के उत्तर की ओर दोनों हाथों को मैंने धोया है, उससे
ओषधि वनस्पतियों को मैंने तृप्त किया है ३०, ( यत् द्वितीयम् उन्मृज्य पित्र्यु-
पवीतं कृत्वा दक्षिणतः पितृभ्यः स्वधाम् अकार्षम् तेन पितॄन् अप्रैषम् ३१ ) जो
दूसरी [ स्रुचा ] को धोकर पित्र्य [ पितृतीर्थ अर्थात्
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंकण्डिका १३ ॥
१५८ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० १३ ॥
( यत् रात्रौ स्रुग्दण्डम् अवामार्क्षं ये रात्रौ संविशन्ति तान् दक्षिणान् उदनैषम्
३९ ) जो रात्रि में स्रुचा के दण्डे को मैंने धोया है, जो रात्रि में सोते हैं उन चतुर
लोगों को मैंने उठाया है ३६, ( यत् प्रातः उदमार्क्षम्, ये प्रातः प्रव्रजन्ति तान्
दक्षिणान् उदनैषम् ४० इति ब्राह्मणम् ) जो प्रातःकाल [ स्रुचा के दण्डे को ] मैंने धोया
है, जो प्रातःकाल चलते फिरते हैं उन चतुर लोगों को मैंने उठाया है ४०, यह ब्राह्मण
[ ब्रह्मज्ञान ] है १२ ॥
भावार्थः-दूध घी आदि
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंकण्डिका १३ ॥ तीनों अग्नियों में विघ्न पड़ने पर उपाय
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० १३ ॥ १५६
नाभ्यायतनानि परिलिप्य होम्यमुपसाद्य वात आबातु भेषजमिति सूक्तेनात्मन्येव
जुहुयादथ प्रातरग्निं निर्मन्थ्य यथास्थानमग्नीनुपसमाधाय यथापुरं जुहुयात् सा मे
विद्या सा प्रायश्चित्तिरिति ५ ब्राह्मणम् ॥ १३ ॥
कण्डिका १३ ॥ तीनों अग्नियों में विघ्न पड़ने पर उपाय
और प्रायश्चित्त ॥
(भो एवम् एव एतत् यथा भवान् आह. तु एव भवन्तं पृच्छामि इति)
[प्राचीनयोग्य बोला] महाराज ! ऐसा ही यह है जैसा आप कहते हैं, फिर भी आपसे
मैं पूछता हूँ । (प्राचीनयोग्य पृच्छ इति) [उद्दालक
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें१६० गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० १३ ॥
मैं सब प्रकार होम करूं [ यह कहे, इस में ] तेरी क्या विद्या है और क्या प्रायश्चित्त है २ ।
(गार्हपत्याद् अधि आहवनीयं प्रणीय प्रतीचः अङ्गारान् उद्धृत्य समानव्यानाभ्यां
स्वाहा इति जुहुयात् ) [ उद्दालक बोला ] गार्हपत्य अग्नि से आहवनीय अग्नि को लेकर
पश्चिम ओर वाले अङ्गारों को निकाल कर--(समानव्यानाभ्यां स्वाहा ) नाभि
वाले और सब शरीर में फैलने वाले श्वास के लिये सुन्दर आहुति है—इस मन्त्र से होम
करे ( अथ प्रातः यथास्थानम् अग्नीन् उपसमाधाय यथापुरं जुहुयात् सा मे विद्या
सा प्रायश्चित्तिः इति २ ) फिर
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंकण्डिका १४ ॥
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० १४ १६१
समानव्यानाभ्यां स्वाहा, उदानरूपाभ्यां स्वाहा इति जुहुयात् अथ प्रातः यथास्थानम्
अग्नीन् उपसमाधाय यथापुरं जुहुयात् सा मे विद्या सा प्रायश्चित्तिः इति ४)
[उद्दालक बोला] गौ के गोबर से अग्नि के स्थानों को लीप कर, होम योग्य द्रव्य को पास
लाकर, अग्नि को मथ कर (प्राणापानाभ्यां स्वाहा, समानव्यानाभ्यां स्वाहा, उदान-
रूपाभ्यां स्वाहा) [ऊपर वाले इन तीन मन्त्रों से] होम करे, फिर प्रातःकाल अपने
अपने स्थान में अग्नियों को ठीक करके पहिले के समान होम करे, यह मेरी
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंकण्डिका १४ ।। खान पान के लाभ ।।
१६२ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० १४
तानि तृप्यन्ति १, यो ह वा एवं विद्वानश्नाति च पिबति च प्राणस्तेन तृप्यति, प्राणे
तृप्ते वायुस्तृप्यति, वायौ तृप्तेऽन्तरिक्षं तृप्यति अन्तरिक्षे तृप्ते यान्यन्तरिक्षे
भूतान्यन्वायत्तानि तानि तृप्यन्ति २, यो ह वा एवं विद्वानश्नाति च पिबति च
चक्षुस्तेन तृप्यति, चक्षुषि³ तृप्त आदित्यस्तृप्यत्यादित्ये तृप्ते द्यौस्तृप्यति, दिवि
तृप्तायां यानि दिवि भूतान्यन्वायत्तानि तानि तृप्यन्ति ३, यो ह वा एवं विद्वान-
श्नाति च पिबति च मनस्तेन तृप्यति, मनसि तृप्ते चन्द्रमःस्तृप्यति चन्द्रमसि तृप्ते
आपस्तृप्यन्त्याप्सु तृप्तासु यान्यप्सु भूतान्यन्वायत्तानि तानि तृप्यन्ति ४, यो ह वा
एवं विद्वानश्नाति च पिबति च श्रोत्रं तेन तृप्यति, श्रोत्रे तृप्ते दिशश्चान्तर्देशाश्च
तृप्यन्ति, दिक्षु चान्तर्देशेषु च तृप्तेषु च यानि दिक्षु चान्तर्देशेषु च भूतान्यन्वायत्तानि
तानि तृप्यन्ति ५, यो ह वा एवं विद्वानश्नाति च पिबति च तस्यायमेव दक्षिणः
पाणिर्जुहूः सव्य उपभृत् कण्ठो ध्रुवाऽन्नं हविः प्राणा ज्योतींषि सदिष्टं सदाहुतं सदाशितं
पायितमग्निहोत्रं भवति य एवं वेद यश्चैवं विद्वानग्निहोत्रं जुहोतीति ब्राह्मणम् ।।१४।।
कण्डिका १४ ।। खान पान के लाभ ।।
(भो भगवन् एवम् एव एतत् यथा भवान् आह, उपयामि तु एव भवन्तम्
इति) [प्राचीनयोग्य बोला] हे भगवन् यह वैसा ही है जैसा आपने कहा कि मैं तो आप
के पास ही आया हूं । ( एवं चेद् न अवक्ष्यः ते मूर्द्धा व्यपतिष्यत् इति ) जो तू ऐसा
[ यथार्थ ] न कहता तो तेरा मस्तक गिर जाता [ देखो कं० ८ ], ( तु हन्त ते तद्
वक्ष्यामि यथा ते न व्यपतिष्यति इति ) किन्तु, हे भाई ! तुझसे वह कहूंगा जिस
से तेरे लिये [ मेरा मस्तक ] न गिरेगा । ( यः ह वै एव विद्वान् अश्नाति च पिबति
च वाक् तेन तृप्यति ) जो ही ऐसा [ सत्यवादी ] विद्वान् खाता और पीता है वाणी
उससे तृप्त होती है १, ( वाचि तृप्तायाम् अग्निः तृप्यति ) वाणी के तृप्त होने पर
अग्नि तृप्त होता है २, ( अग्नौ तृप्ते पृथिवी तृप्यति ) अग्नि के तृप्त होने पर पृथिवी
तृप्त होती है ३, (पृथिव्यां तृप्तायां पृथिव्यां यानि अन्वायत्तानि भूतानि तानि
तृप्यन्ति ) पृथिवी के तृप्त होने पर जो एक दूसरे के वशीभूत प्राणी आदि हैं वे तृप्त
होते हैं। ४,१। ( यः ह वै एवं विद्वान् अश्नाति च पिबति च प्राणः तेन तृप्यति )
जो ही ऐसा विद्वान् खाता और पीता है प्राण उससे तृप्त होता है १, ( प्राणे तृप्ते वायुः
तृप्यति ) प्राण के तृप्त होने पर वायु तृप्त होता है २, ( वायौ तृप्ते अन्तरिक्षं तृप्यति )
वायु के तृप्त होने पर अन्तरिक्ष [ मध्यलोक ] तृप्त होता है ३, ( ( अन्तरिक्षे तृप्ते
अन्तरिक्षे यानि अन्वायत्तानि भूतानि तानि तृप्यन्ति ) अन्तरिक्ष के तृप्त होने पर
१४-( उपयामि ) उप + या प्रापणे - लट् । आगतवानस्मि ( अवक्ष्यः )
वच परिभाषणे-लङ् । अकथयिष्यः ( व्यपतिष्यत् ) वि+पतॢ गतौ - लृङ्,
विविधमपतिष्यत् । ( वक्ष्यामि ) कथयिष्यामि ( अश्नाति ) भक्षति ( पिबति )
पानं करोति ( तृप्यति ) हृष्यति ( भूतानि ) सत्तामात्रवस्तूनि ( अन्वायत्तानि )
१. २. ३. पू. सं. 'उपायाम्' 'व्यपतिष्यति' 'चक्षुषी' इत्येते पाठाः ॥ सम्पा० ॥
ब्राह्मण है ॥ १४ ॥
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० १४ १६३
अन्तरिक्ष में जो एक दूसरे के आधीन प्राणी आदि हैं वे तृप्त होते हैं ४ । यः ह वै
एवं विद्वान् अश्नाति च पिवति च चक्षुः तेन तृप्यति ) जो ही ऐसा विद्वान् खाता
और पीता है आंख उससे तृप्त होती है १, ( चक्षुषि तृप्ते आदित्यः तृप्यति )
आंख तृप्त होने पर सूर्य तृप्त होता है २, ( आदित्ये तृप्ते द्यौः तृप्यति ) सूर्य के तृप्त
होने पर प्रकाशलोक [ जहां पर सूर्य का प्रकाश है ] तृप्त होता है ३, ( दिवि
तृप्तायां दिवि यानि अन्वायत्तानि भूतानि तानि तृप्यन्ति ) प्रकाशलोक तृप्त
होने पर प्रकाशलोक में जो एक दूसरे के आधीन प्राणी आदि हैं वे तृप्त होते
हैं ४, ३ । ( यः ह वै एवं विद्वान् अश्नाति च पिवति च मनः तेन तृप्यति )
जो ही ऐसा विद्वान् खाता पीता है, मन उससे तृप्त होता है १, ( मनसि तृप्ते
चन्द्रमाः तृप्यति ) मन तृप्त होने पर चन्द्रमा तृप्त होता है २, ( चन्द्रमसि तृप्ते
आपः तृप्यन्ति ) चन्द्रमा तृप्त होने पर जल तृप्त होता है ३, ( अप्सु तृप्तासु अप्सु
यानि अन्वायत्तानि भूतानि तानि तृप्यन्ति ) जल तृप्त होने पर जल में जो एक दूसरे
के आधीन प्राणी आदि हैं, वे तृप्त होते हैं ४, ४ । ( यः ह वै एवं विद्वान् अश्नाति च
पिवति च श्रोत्रं तेन तृप्यति ) जो ही ऐसा विद्वान् खाता और पीता है, कान उससे
तृप्त होता है १, ( श्रोत्रे तृप्ते दिशः च अन्तर्देशाः च तृप्यन्ति ) कान तृप्त होने पर
दिशायें और बीच वाले देश तृप्त होते हैं २, ( दिक्षु च अन्तर्देशेषु च तृप्तेषु च दिक्षु
च अन्तर्देशेषु च यानि अन्वायत्तानि भूतानि तानि तृप्यन्ति ) दिशाओं और बीच
वाले देशों के तृप्त होने पर दिशाओं और बीच वाले देशों में जो एक दूसरे के आधीन
प्राणी आदि हैं, वे तृप्त होते हैं ३, ५ । ( यः ह वै एवं विद्वान् अश्नाति च पिबति
च, तस्य अयम् एव दक्षिणः पाणिः जुहूः, सव्यः उपभृत्, कण्ठः ध्रुवा, अन्नं हविः,
प्राणाः ज्योतींषि, सदेष्टं सदाहुतं सदाशितं पायितम् अग्निहोत्रं भवति, यः एवं वेद
यः च एवं विद्वान् अग्निहोत्रं जुहोति इति ब्राह्मणम् ) जो ही ऐसा विद्वान् खाता
और पीता है, उसका यही दाहिना हाथ जुहू [ पलाश की लकड़ी का बना हुआ चन्द्राकार
यज्ञपात्र ], बायां हाथ उपभृत् [ चक्राकार यज्ञपात्र ], कण्ठ ध्रुवा [ वट के पत्राकार का
यज्ञपात्र ] है, अन्न हवि है, प्राण ज्योति हैं, सदा अभीष्ट, सदा हवन और सदा खाया
पिया अग्निहोत्र है, जो ऐसा जानता है और जो ऐसा विद्वान् अग्निहोत्र करता है, यह
ब्राह्मण है ॥ १४ ॥
भावार्थः—मनुष्य खान पान के उपयोग से स्वस्थ रहकर संसार का उपकार
करे ॥ १४ ॥
परस्परवशीभूतानि ( अन्तरिक्षम् ) मध्यलोकः ( चक्षुषि ) नेत्रे ( द्यौः ) सूर्य-
प्रकाशस्थानम् ( जुहूः ) हु दानादानादनेषु—क्विप् । पलाशकाष्ठनिर्मितार्ध-
चन्द्राकृतियज्ञपात्रभेदः ( उपभृत् ) उप + भृञ् भरणे—क्विप् । चक्राकारयज्ञपात्रम्
( ध्रुवा ) ध्रु स्थैर्ये—कः, टाप् । वटपत्राकृतियज्ञपात्रम् । ( ज्योतींषि ) सूर्यादीनि
( सदा—अशितम् ) नित्यभक्षितम् ( पायितम् ) पा पाने स्वार्थे—णिच्,
क्तः । पीतम् ॥
कण्डिका १५ ॥
१६४ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० १५ ॥
कण्डिका १५ ॥
प्रियमेधा ह वै भरद्वाजा यज्ञविदो मन्यमाना॑स्ते ह स्म न कञ्चन¹ वेदविद-
मुपयन्ति, ते सर्वमविदुस्ते सहैवाविदुस्तेऽग्निहोत्रमेव न समवादयन्त तेषा-
मेकः सकृदग्निहोत्रमजुह त् द्विरेकस्त्रिरेकस्तेषां यः सकृदग्निहोत्रमजुहोत्तमित-
रावपृच्छतां कस्मै त्वं जुहोषीति एकधा वा, इदं सर्वं प्रजापतिः प्रजापतय एवाहं
सायं जुहोमीति प्रजापतये प्रातरिति । तेषां यो द्विरजुहोत् तमितरावपृच्छतां
काभ्यां त्वं जुहोषीति, अग्नये प्रजापतय इति सायं, सूर्य्याय प्रजापतय इति प्रातः ।
तेषां यस्त्रिरजुहोत्तमितरावपृच्छतां केभ्यस्त्वं जुहोषीत्यग्नये प्रजापतयेऽनुमतय
इति सायं, सूर्य्याय प्रजापतये अग्नये स्विष्टकृत इति प्रातः । तेषां यो द्विरजुहोत्स
आध्नोत्स भूयिष्ठोऽभवत्प्रजया चेतरौ श्रिया चेतरावत्याक्रामत्तस्य ह प्रजामि-
तरयोः प्रजे ²सजातस्त्वमुपेयातां तस्माद् द्विर्होतव्यं, यजुषा चैव मनसा च यामेव
ऋद्धिमाध्नोति तामृध्नोति य एव वेद, यश्चैवं विद्वानग्निहोत्रं जुहोतीति
ब्राह्मणम् ॥ १५ ॥
कण्डिका १५ ॥ क्रियात्मक और मानसिक यज्ञ करना चाहिए ॥
( प्रियमेधाः ह वै भरद्वाजाः यज्ञविदः मन्यमानाः ) भरद्वाज गोत्र वाले बुद्धि
को प्रिय रखने वाले [ अपने को ] यज्ञवित् समझते हुये। ( ते ह स्म कञ्चन
वेदविदं न उपयन्ति ) वे किसी वेदज्ञाता के पास नहीं जाते थे। ( ते सर्वम् अविदुः ते
सह एव अविदुः ) [ वे मानते थे ] वे सब जानते हैं, वे मिलकर ही जानते थे । ( ते अग्नि-
होत्रम् एव न समवादयन्त ) वे अग्निहोत्र का ही अब संवाद करने लगे । ( तेषाम् एकः
सकृत् अग्निहोत्रम् अजुहो त् द्विः एकः त्रिः एकः ) उनमें एक एक बार [ एक देवता
के लिये ] अग्निहोत्र करता था, दो बार [ दो देवता के लिये ] एक और तीन बार [ तीन
देवता के लिये ] एक ।
( तेषां यः सकृत् .अग्निहोत्रम् अजुहोत् तम् इतरौ अपृच्छताम् कस्मै त्वम्
एकधा वै जुहोषि इति ) उनमें जो एक बार अग्निहोत्र करता था, उससे अन्य दोनों ने
पूंछा—तू किस देवता के लिये एक प्रकार ही यज्ञ करता है। ( इद सर्वं प्रजापतिः
प्रजाप्तये एव अहं सायं जुहोमि इति, प्रजापतये प्रात इति ) [ वह बोला ] यह
सब प्रजापति है, प्रजापति के लिये ही मैं सायंकाल होम करता हूँ, और प्रजापति के लिये
प्रातःकाल । ( तेषां यः द्विः अजुहोत् तम् इतरौ अपृच्छताम्, काभ्यां त्वं जुहोषि
१५–( प्रियमेधाः ) प्रिया मेधा धारणावती बुद्धिर्येषां ते ऋषयः ( भर-
द्वाजाः ) भरद्वाजवंशीयाः ( यज्ञविदः ) यज्ञवेत्तारः ( मन्यमानाः ) जानन्तः
( कञ्चन ) कमपि ( उपयन्ति ) समीपे गच्छन्ति ( अविदुः ) अजानन् (न) सम्प्रति—
निरु० ७ । ३१ ( समवादयन्त ) परस्परम् अकथयन्त ( सकृत् ) एकवारम् ।
१. पू. सं. 'कञ्चना' इति पाठः ॥ २. अत्रत्यः पाठोऽतीवभ्रष्टः, अस्माभिः संशोधितः ॥ सम्पा०॥
ब्राह्मणम् ) यजु [ हवि आदि सामग्री के संगतिकरण ] से और मन [ मानसिक यज्ञ ] से
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० १६ ॥ १६५
इति ) उनमें से जो दो बार होम करता था, उससे अन्य दोनों ने पूछा-कौन दो देवताओं
के लिये तू होम करता है । ( अग्नये प्रजापतये इति सायं, सूर्याय प्रजापतये इति
प्रातः ) [ वह बोला ] अग्नि प्रजापति के लिये सायंकाल, [ तथा ] सूर्य प्रजापति के
लिये प्रातःकाल [ अग्नि और सूर्य एक ही देवता हैं ] ( तेषां यः त्रिः अजुहोत् तम्
इतरौ अपृच्छताम् केभ्यः त्वं जुहोषि इति ) उनमें जो तीन बार [ तीन देवताओं के
लिये ] होम करता था, उससे अन्य दोनों ने पूछा-किन देवताओं के लिये तू होम करता
है । ( अग्नये प्रजापतये अनुमतये इति सायं, सूर्याय प्रजापतये स्विष्टकृते अग्नये
इति प्रातः ) [ वह बोला ] अग्नि, प्रजापति और अनुमति [ अनुकूल बुद्धि वाले ] के
लिये सायंकाल और सूर्य, प्रजापति और स्विष्टकृत् [ उत्तम मनोरथ सिद्ध करने वाले ]
अग्नि के लिये प्रातःकाल [ होम करता हूँ ] ।
( तेषां यः द्विः अजुहोत् सः आध्नोत्, सः भूयिष्ठः अभवत्, प्रजया च
इतरौ श्रिया च इतरौ अत्याक्रामत् ) उनमें जो दो बार [ दो देवता के लिये ]
होम करता था वह समृद्ध हुआ और बहुत अधिक हुआ और प्रजा [ बाल
बच्चों ] के साथ अन्य दूसरों से और लक्ष्मी के साथ अन्य दूसरों से बढ़ गया ।
( तस्य ह प्रजाम् इतरयोः [ आत्मनोः ] प्रजे सजातस्त्वम् उपेयाताम् ) उसकी
प्रजा को, प्रजाओं में वे दोनों प्राप्त करें । ( तस्मात् द्विः होतव्यम् ) इसलिये दो बार
[ दो देवता के लिये ] हवन करना चाहिये । ( यजुषा च एव मनसा च याम् एव ऋद्धिम्
आध्नोति ताम् ऋध्नोति यः एवं वेद यः च एवं विद्वान् अग्निहोत्रं जुहोति इति
ब्राह्मणम् ) यजु [ हवि आदि सामग्री के संगतिकरण ] से और मन [ मानसिक यज्ञ ] से
जिस ऋद्धि को पूजता है उसको वह बढ़ाता है जो ऐसा जानता है जो ऐसा विद्वान् अग्निहोत्र
करता है यह ब्राह्मण है ॥ १५ ॥
कण्डिका १६ ॥
स्वाहा वै कुतः सम्भूता, केन प्रकृता, किं वाऽस्या गोत्रं, कत्यक्षरा, कति-
पदा, कति वर्णा, किम्पूर्वावसाना, क्वचिन् स्थिता, किमधिष्ठाना, ब्रूहि स्वाहाया
यद्दैवतं रूपञ्च । स्वाहा वै सत्यसम्भूता, ब्रह्मणा प्रकृता, लामगायनसगोत्रा, द्वे
अक्षरे, एकं पदं त्रयश्च वर्णाः शुक्लः पद्मः सुवर्ण इति सर्वच्छन्दसां वेदेषु समास-
भूतैकोच्छ्वासा वर्णन्ते चत्वारो वेदाः शरीरे, षडङ्गान्योषधिवनस्पतयो लोमानि
एकस्मै देवाय ( द्विः ) द्विवारम् । द्वाभ्यां देवाभ्याम् ( त्रिः ) त्रिवारम् । त्रिभ्यो
देवेभ्यः ( एकधा ) एकप्रकारेण ( अनुमतये ) अनुकूलबुद्धियुक्ताय ( स्विष्टकृते )
उत्तममनोरथसाधकाय ( आध्नोत् ) अवर्धत ( भूयिष्ठः ) बहु-इष्ठन् । अतिशयेन
बहुः ( अत्याक्रामत् ) अति + आ + अक्रामत् । अत्यगच्छत् ( उपेयाताम् ) उप +
इण् गतौ-विधि लिङ् । उपगच्छेताम् ( यजुषा ) हविरादिसंगतिकरणेन । भौतिक-
यज्ञेन ( मनसा ) अन्तःकरणेन । मानसिकयज्ञेन ( ऋद्धिम् ) सिद्धिम् । ऐश्वर्य्यम्
( आध्नोति.) पूजयति ( ऋध्नोति ) वर्धयति।
कण्डिका १६ ॥ स्वाहा शब्द के विषय में प्रश्नोत्तर ॥
१६६ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० १६
चक्षुषी सूर्याचन्द्रमसौ, सा स्वाहा सा स्वधा सैषा यज्ञेषु वषट्कारभूता प्रयुज्यते,
तस्या अग्निदैवतं ब्राह्मणो रूपमिति ब्राह्मणम् ॥ १६ ॥
कण्डिका १६ ॥ स्वाहा शब्द के विषय में प्रश्नोत्तर ॥
(स्वाहा वै कुतः सम्भूता १, केन प्रकृता २, किं वै अस्याः गोत्रम् ३, कत्यक्षरा
४ कतिपदा ५, क.ति १वर्णाः ६ किंपूर्वावसाना ७, क्वचित् स्थिता ८, किमधिष्ठाना
६, ब्रूहि स्वाहायाः यत् दैवतम् १० रूपं च ११) स्वाहा [ सुवाणी, आशीर्वाद,
सुदान ] कहां से उत्पन्न हुई १, किस करके बनाई गई २. क्या इसका गोत्र है ३, कितने
अक्षर वाली है. ४, कितने पाद वाली है ५, कितने वर्ण वाली है ६, कौन आदि अन्त वाली है
७, कहां ठहरी हुई है ८, कौन अधिष्ठान [ आश्रय ] वाली है ६, तू बता स्वाहा का जो
देवता :० और रूप है ११, (स्वाहा वै सत्यसम्भूता) [ उत्तर ] स्वाहा सत्य से
उत्पन्न है १, (ब्रह्मणा प्रकृता) ब्रह्म करके बनाई गई है २, (लामगायनसगोत्रा)
लामगायन [ मनोहर वेदों के गाने वाले ] के साथ एक गोत्र वाली है ३, (द्वे अक्षरे)
दो अक्षर हैं ४, (एकं पदम्) एक पाद है ५, (त्रयः च वर्णाः शुक्लः पद्मः सुवर्णः
इति) और तीन वर्ण हैं शुक्ल [ श्वेत ], पद्म [ कमलवर्ण ] और सुवर्ण [ सोना ] ६,
(वेदेषु सर्वच्छन्दसां समासभूता वर्णान्ते एकोच्छ्वासा) वेदों में सब छन्दों के संग्रह
रूप और वर्णों के अन्त में एक श्वास वाली है ७, (चत्वारः वेदाः षट् अङ्गानि शरीरे,
ओषधिवनस्पतयः लोमानि चक्षुषी सूर्याचन्द्रमसौ) चारों वेद और छह अङ्ग
[ शिक्षा कल्प व्याकरण निरुक्त छन्द और ज्योतिष ] दो शरीर, ओषधि वनस्पति लोम
और दोनों आंखें सूर्य चन्द्रमा हैं ८, (सा स्वाहा सा स्वधा सा एषा यज्ञेषु वषट्कारभूता
प्रयुज्यते, तस्याः अग्निः दैवतम् ब्राह्मणः रूपम् इति ब्राह्मणम्) वह स्वाहा वह
स्वधा और वही वषट्कार रूप होकर यज्ञों में प्रयुक्त की जाती है, उसका अग्नि देवता ६.
और ब्राह्मण [ वेदज्ञाता ] रूप है १०-यह ब्राह्मण है ॥ १६ ॥
१६-(स्वाहा) सु + आङ् + ह्वेञ् आह्वाने-डा। वाङ्नाम-निघ० १ । १२
स्वाहेत्येतत् सु आहेति वा स्वा वागाहेति वा स्वं प्राहेति वा स्वाहुतं हविर्जुहो-
तीति-निरु० ८ । २० सुवाणी। आशीर्वादः। सुदानम्। (संभूता) उत्पन्ना
(प्रकृता) सृष्टा (कतिपदा) कतिपादयुक्ता (किंपूर्वावसाना) किमाद्यन्ता
(लामगायनसगोत्रा) रमु क्रीडायाम्- घञ्, रस्य लः, गै गाने ल्युट्।
लामगायनेन रामगायनेन मनोहरवेदगायकेन समानगोत्रा (समासभूता) संग्रह-
भूता (एकोच्छ्वासा) एकश्वासयुक्ता। एकविरामा (वर्णान्ते) मन्त्राणां वर्णान्ते
(शरीरे) शरीरद्वयम्॥
१. पूर्व संस्करण में "कति वर्णाः" यह प्रश्नात्मक पाठ कण्डिका में नहीं है, किन्तु
उत्तर दिया है, तथा जर्मन सं. में भी कण्डिका में है अतः हमने बढ़ाया है। उत्तरों में
'किम्पूवावसाना" का उत्तर कण्डिका में नहीं है अतः कण्डिका का पाठ अस्त व्यस्त प्रतीत
होता है। पाठान्तरों के अभाव में हम संशोधन नहीं कर सके ॥ सम्पा० ॥
कण्डिका १७ ॥
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० १८ ॥ १६७
कण्डिका १७ ॥
अथापि कारवो ह नाम ऋषयो अल्पस्वा आसंस्त इममेकगुमग्निष्टोमं ददृशु-
स्तमाहरंस्तेनायजन्त ते स्वर्ग्ययुः स य इच्छेत् स्वर्य्यामी१ति स एतेनैकगुनाऽग्निष्टो-
मेन यजेतेति ब्राह्मणम् ॥ १७ ॥
कण्डिका १७ ॥ अग्निष्टोम विषय ॥
( अथ अपि कारवः ह नाम ऋषयः अल्पस्वाः आसन् ) फिर स्तुति करने वाले
प्रसिद्ध ऋषि थोड़े धन वाले थे । ( ते इमम् एकगुम् अग्निष्टोमं ददृशुः ) उन्होंने इस
एक वाणी [ पाद ] वाले अग्निष्टोम [ स्वाहाकार ] को देखा । ( तम् आहरन् तेन
अयजन्त, ते स्वः ययुः ) वह उसे ले आये, उससे यज्ञ किया और उन्होंने स्वर्ग पाया ।
( स. य. इच्छेत् स्वर्यामि इति सः एतेन एकगुना अग्निष्टोमेन यजेत इति ब्राह्म-
णम् ) जो चाहे कि मैं स्वर्ग पाने वाला होऊं वह इस एक वाणी [ पाद ] वाले अग्नि-
ष्टोम [ स्वाहाकार ] से यज्ञ करे-यह ब्राह्मण है ॥ १७ ॥
कण्डिका १८ ॥
अथातः सवनीयस्य पशोर्विभागं व्याख्यास्यामः उद्धृत्यावदानानि, हनू
सजिह्वे प्रस्तोतुः, कण्ठः सकाकुदः प्रतिहर्तुः, श्येनं वक्ष२ उद्गातुर्दक्षिणं पार्श्वं
सांसमध्वर्योः, सव्यमुपगातॄणां, सव्योंऽसः प्रतिप्रस्थातुर्दक्षिणा श्रोणिरथ्यास्त्री
ब्रह्मणोऽवरसक्थं ब्राह्मणाच्छंसिनः, ऊरुः पोतुः, सव्या श्रोणिर्होत्तुरवरसक्थं
मैत्रावरुणस्योरुच्छावाकस्य, दक्षिणा दोर्नेष्टुः, सव्या सदस्यस्य, सदश्वानूकञ्च
गृहपतेर्जाघनी पत्न्यास्तां सा ब्राह्मणेन प्रतिग्राहयति, वनिष्ठुर्हृदयं वृक्कौ चाङ्गु-
लstruct? लstruct दक्षिणो बाहूराग्नीध्रस्य, सव्य आत्रेयस्य, दक्षिणौ पादौ गृहपतेर्व्रतप्रदस्य,
. व्यौ पादौ गृहपत्न्या व्रतप्रदायाः, सहैवैतयोरुष्ठस्तं गृहपतिरेवानुशास्ति
मणिकाश्च३ स्कन्धास्तिस्रश्च कीकसा ग्रावस्तुतस्तिस्रश्चैव कीकसा अर्द्धश्चापा-
नश्चोन्नेतुस्त ऊर्ध्वं चमसाध्वर्यूणां क्लोमाः शमयितुः, शिरः सुब्रह्मण्यस्य, यश्च
सुत्यामाह्वयते तस्य चर्म तथा खलु षट्त्रिंशत्सम्पद्यन्ते षट्त्रिंशदवदाना गौः
१७-( कारवः) कृवापाजिमि० (उ० १ । १) करोतेः-उण् । कारुरहमस्मि
कर्ता स्तोमानाम्-निरु० ६ । ६ स्तोतारः (नाम) प्रसिद्धौ (ऋषयः) सूक्ष्मदर्शिनः
(अल्पस्वाः) अल्पधनाः ( इमम् ) पूर्वोक्तं स्वाहाकारम् (एकगुम्) गोस्त्रियो-
रुपसर्जनस्य (पा० १ । २ । ४८ ) गोशब्दस्य ह्रस्वः । गौर्वाङ्नाम-निघ० १ ।
११ । एकवाचम् । एकपाद्युक्तम् (आहरन् ) आनीतवन्तः (स्वः) स्वर्गलोकम्
(ययुः ) जग्मुः । प्रापुः ।
१. पू० सं० स्वर्यायीति पाठः ॥ २. पू० सं० पक्ष इति पाठः ॥
३. पू० सं० "मर्णिजांः" इति पाठः ।। सम्पा० ।।
कण्डिका १८ ॥ पशुरूप वेदवाणी की सूक्ष्मता का विचार ॥
१६८ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० १८
षट्त्रिंशदक्षरा बृहती, बार्हतं वै स्वर्गो लोकः बृहत्या वै देवाः स्वर्गो लोके
यजन्ते, बृहत्या स्वर्गे लोके प्रतितिष्ठन्ति, प्रतिनिष्ठन्ति प्रजया पशुभिर्य एवं विभ-
जन्ते । अथ यदतोऽन्यथाशीलको वा पापकृतो वा हुतादो वाऽन्यजना वाऽपि
मथ्नीरन्नेवमेवैषां पशुविमथितो भवतयस्वर्ग्यो१देवता यो ह वा इमं२ श्रुतऋषिः पशो-
विभागं विदाञ्चकार, तामु ह गिरिजाय बाभ्रव्यायान्त्यो मनुष्येभ्यः प्रोवाच, ततोऽ
३यमर्वाङ् मनुष्येष्व्वासीदिति ब्राह्मणम् ॥ १८ ॥
कण्डिका १८ ॥ पशुरूप वेदवाणी की सूक्ष्मता का विचार ॥
(अथ अतः सवनीयस्य पशोः अवदानानि उद्धृत्य विभागं व्याख्या-
स्यामः) अब यहां यज्ञ योग्य पशु के खण्डों को निकाल कर विभाग की हम व्याख्या
करेंगे। (सजिह्वे हनू प्रस्तोतुः) जिह्वा सहित दोनों जबड़े प्रस्तोता [ऋत्विज्]
के हैं १, (सकाकुदः कण्ठः प्रतिहर्तुः) तालु सहित कण्ठ प्रतिहर्ता का है २, (श्येनं
वक्षः उद्गातुः) श्येन पक्षी के आकार वाली छाती उद्गाता की है ३, (सांसं दक्षिणं
पार्श्वम् अध्वर्योः) कन्धे सहित दाहिना पांजर अध्वर्यु का है ४, (सव्यम् उप-
ग.तृणाम्) बांयां [पांजर] उपगाताओं का है ५, (सव्यः अंसः प्रतिप्रस्थातुः) बांयां
कन्धा प्रतिप्रस्थाता का है ६, (दक्षिणा श्रोणिः अध्यास्त्री ब्रह्मणः) दाहिना कूला
अध्यास्त्री [??] ब्रह्मा का है ७, (अवरसक्थं ब्राह्मणाच्छंसिनः) [दाहिनी]
नीचे वाली पिंडली ब्राह्मणाच्छंसी की है ८, (ऊरुः पोतुः) जांघ पोता [ऋत्विज्] की
है ६, (सव्या श्रोणिः होतुः) बांयां कूला होता का है १०, (अवरसक्थं मैत्रा-
वरुणस्य) [बायीं] नीचे वाली पिंडली मैत्रावरुण [प्राण और अपान वायु के जानने
वाले ऋत्विज्] की है ११, (ऊरुः अच्छावाकस्य) [बायीं] जांघ अच्छावाक की
है १२, (दक्षिणा दोः नेष्टुः) दाहिना भुजदण्ड नेष्टा का है १३, (सव्या सदस्यस्य)
बांयां [भुजदण्ड] सदस्य का है १४, (सदं च अनूकं च गृहपतेः) पीठ का बांस
[रीढ़] और मूत्र की थैली गृहपति की है १५, १६ (जाघनी पत्न्याः तां सा ब्राह्मणेन
प्रतिग्राहयति) पूंछ पत्नी की है, उसको वह ब्राह्मण [ब्रह्मज्ञानी] से स्वीकार कराती
है १७, (वनिष्ठुः हृदयं वृक्कौ च आङ्गुल्यानि दक्षिणः बाहुः आग्नीध्रस्य) वनिष्ठु
[भीतरली मल की मोटी आंत], हृदय, दो अण्डकोश, अंगुलियों के जोड़ और दाहिनी भुजा
आग्नीध्र की है १८, १६, २०, २१, २२, (सव्यः आत्रेयस्य) बायीं [भुजा] आत्रेय
१८-(सवनीयस्य) यज्ञीयस्य (उद्धृत्य) उत्+हृञ् हरणे-ल्यप् ।
उत्क्षिप्य (अवदानानि) खण्डनानि (श्येनम्) श्येनाकारम् (वक्षः) पचिवचिभ्यां
सुट् च (उ० ४।२२०) वच व्यक्तायां वाचि-असुन्, सुट् च । उरः (पार्श्वम्) स्पृशेः
श्वण्शुनौ पृ च (उ० ५।२७) स्पृश संस्पर्शने-श्वण् पृ इत्यादेशः । कक्षाधोभागः
(श्रोणिः) वहिश्रिश्रुयुद्रु० (उ० ४।५१) श्रु गतौ श्रुतौ च-निः। कटेः पश्चाद्-
भागः । नितम्बः । (अध्यास्त्री) ?? (अवरसक्थम्) असिसञ्जिभ्यां क्थिन्
१. पू० सं० 'स्वर्गो' इति पाठः ॥ २. पू० सं० "इमां, इयम्" इति पाठः ॥ सम्पा० ॥
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० १८ १६६
[ सदा ज्ञानी परमेश्वर के उपासक ऋत्विज् ] की है २३, ( दक्षिणौ पादौ गृहपतेः
व्रतप्रदस्य ) दोनों दाहिने पांव गृहपति के भोजन देने वाले के हैं २४, ( सव्यौ पादौ
गृहपत्नयाः व्रतप्रदायाः ) दोनों बायें पांव गृहपत्नी के भोजन देने वाली के हैं २५,
( ओष्ठः सह एव एनयोः तं गृहपतिः एव अनुशास्ति ) ओंठ मिल करके ही इन दोनों
[ भोजन देने वाले या देने वाली ] का है, उसको गृहपति ही बांटता है २६,
(मणिकाः च स्कन्धाः तिस्रः कीकसाः च ग्रावस्तुतः) मणिका [अर्थात्
मणि समान मांसखण्ड ] और स्कन्धों के अवयव और तीन कीकसायें [ हंसली
की हड्डियां ] ग्रावस्तोता [ शास्त्र जताने वालों की स्तुति करने वाले ] के हैं २७, २८,
२६, (तिस्रः च एव कीकसाः अर्धं च अपानः च उन्नेतुः) तीनों ही कीकसायें और
डेढ़ अपान [ गुह्यस्थान उपस्थेन्द्रिय ] उन्नेता के हैं ३०, ३१ १/२, ( अतः ऊर्ध्वं चमसा
अध्वर्य्यूणाम् ) उससे ऊपर वाला [ आधा अपान ] और चमसा [ अङ्गविशेष ] सब
अध्वर्यु का है [ ३१+१/२ ] ३२, ३३, ( क्लोमाः शमयितुः ) क्लोम [ फेफड़ों के अव-
यव ] शमयिता [ शान्तिकर्ता ] के हैं ३४ ( शिरः सुब्रह्मण्यस्य ) शिर सुब्रह्मण्य का है
३५, (यः च सुत्याम् आह्वयते तस्य चर्म) और जो [ ऋत्विज् ] सुत्या [ सोम निचो-
ड़ने की क्रिया ] को बुलाता है उसका चर्म है ३६ । ( तथा खलु षट्त्रिंशत् सम्पद्यन्ते )
इस प्रकार से ही छत्तीस [ भाग ] बनते हैं । ( षट्त्रिंशदवदाना गौः षट्त्रिंशदक्षरा
बृहती ) छत्तीस खण्ड वाली गौ है [ और गौ के समान ] छत्तीस अक्षर वाली बृहती
छन्द [ अर्थात् समस्त वेदवाणी ] है । (बार्हतः वै स्वर्गः लोकः) बृहती [वेदवाणी ]
वाला ही स्वर्गलोक है । (बृहत्या वै देवाः स्वर्गे लोके यजन्ते) बृहती [वेदवाणी ]
( उ० ३ । १५४ ) षञ्ज सङ्गे-क्थिन् । बहुव्रीहौ सक्थ्यक्ष्णोः स्वाङ्गात् षच् ( पा०
५ । ४ । ११३ ) समासान्तः षच् प्रत्ययः । तत्पुरुषेऽपि बाहुलकात् । दक्षिणजंघाधो-
भागः ( मैत्रावरुणस्य ) प्राणापानयोर्वैत्तुः । ऋत्विग्विशेषस्य ( अच्छावाकस्य )
वच परिभाषणे -घञ् । ऋत्विग्विशेषस्य ( दोः ) भुजदण्डः ( सदम् ) पृष्ठवंशः
( अनूकम् ) मूत्रवस्तिः ( जाघनी ) जघन-अण्, ङीप् । पुच्छम् । लाङ्गूलम्
( प्रतिग्राहयति ) स्वीकारयति ( वनिष्ठुः१ ) वन सम्भक्तौ-इष्ठुच् । वनिष्ठुः ।
स्थूलान्तरम् ( वृक्कौ ) सृवृभृशुविषुमिशिभ्यः कन् ( उ० ३ । ४१ ) वृक आदाने-कक् ।
अण्डकोशौ ( आत्रेयस्य ) गो० पू० २ । १७ । सदाज्ञानवतः परमेश्वरस्य सेवकस्य
ऋत्विग्विशेषस्य ( व्रतप्रदस्य ) भोजनदायिनः ( व्रतप्रदायाः ) भोजनदात्र्याः
( अनुशास्ति विभज्य ददाति (मणिकाः) मणिसदृशमांसखण्डाः (ग्रावस्तुतः)
अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते (पा ३ । २ । ७५) ग्रह उपादाने, गृ शब्दे, निगरणे वा-
क्वनिप्, पृषोदरादिरूपम् । ष्टुञ् स्तुतौ-क्विप् । ग्रावाणां शास्त्रविज्ञापकानां
स्तोतुः ( अपानः ) गुह्यस्थानम् । उपस्थेन्द्रियम् ( कीकसाः ) अत्यविचमि० ( उ०
३ । ११७ ) कक लौल्ये-असच्, धातोः कीकादेशः । जत्रुवक्षोगतास्थीनि ( चमसा )
१. यहां वनिष्ठुः या वनिष्टुः पाठ भ्रष्ट है तदनुसार व्युत्पत्ति भी व्यर्थ है । वस्तुतः
ऋतन्त्यञ्जि० ( उ० ४ । २ ) से वन धातु से इष्णुच् होकर वनतीति वणिष्णुः =
अपानोपरिस्थानम् सिद्ध होगा ॥ सम्पा० ॥
कण्डिका १९ ॥
१७० गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० १८ ॥
के द्वारा देवता [ विद्वान् लोग ] स्वर्गलोक में पूजे जाते हैं । (बृहत्या स्वर्गे लोके प्रति-
तिष्ठन्ति, प्रजया पशुभिः प्रतितिष्ठन्ति ये एवं विभजन्ते) बृहती [ वेदवाणी ] के द्वारा
स्वर्गलोक में वे ठहरते हैं और प्रजा के साथ और पशुओं के साथ प्रतिष्ठा पाते हैं जो
इस प्रकार बांट करते हैं । ( अथ यत् अतः अन्यथाशीलिकः वा पापकृतः वा हुतादः
वा अन्यजनाः वा अपि मथ्नीरन् एवम् एव एषां पशुः विमथितः अस्वर्ग्यः भवति )
फिर जो इससे विरुद्ध शील वाले, अथवा पाप करने वाले, अथवा हवि खाने वाले, अथवा
दूसरे मनुष्य ही मथें [ सूक्ष्म विचार करें ] . इस प्रकार से इन सबका पशु [ पशुरूप वेद-
ज्ञान ] विरुद्ध मथा हुआ और अस्वर्ग्य [ नरक समान ] होता है । ( देवता यः ह वै श्रुतः
ऋषिः पशोः इमं विभागं विदाञ्चकार, ताम् उ ह बाभ्रव्याय गिरिजाय, अन्यः
मनुष्येभ्यः प्रोवाच, ततः अयम् अर्वाङ् मनुष्येषु आसीत् इति ब्राह्मणम् ) उस देवता
[ विद्वान् ] ने जिस श्रुत [ वेदशास्त्र जानने वाले ] ऋषि ने पशु के इस विभाग को जाना
था, उस [ विभाग ] को बभ्रु [ पालनकर्ता ] के सन्तान गिरिज [ ऋषि ] को [ बताया ]
और दूसरे [ गिरिज ऋषि ] ने मनुष्यों को बताया, उससे यह [ विभाग ] अर्वाचीन
मनुष्यों में हुआ है—यह ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञान ] है ॥ १८ ॥
भावार्थः—यहां उपकारी गौ के ३६ अवयव मान कर ३६ अक्षर वाले बृहती छन्द से
उपमा दिखाई है । बृहती वाणी को भी कहते हैं, इसलिये बृहती छन्द समस्त वेदवाणी
का उपलक्षण है—अर्थात् मनुष्यों को चाहिये कि वेदवाणी के सब अङ्गों और उपाङ्गों को
बड़ी सूक्ष्म दृष्टि से विचार कर आनन्द पावैं ॥ १८ ॥
विशेषः—इस कण्डिका का मिलान ( तुलना ) ऐतरेय ब्राह्मण ७ । १ से करो ॥
कण्डिका १९ ॥
अथातो दीक्षाः । कस्यस्विद्धेतोर्दीक्षित इत्याचक्षते, श्रेष्ठां धियं क्षियतीति,
तं वा एतं १धीक्षितं सन्तं दीक्षित इत्याचक्षते, परोक्षेण परोक्षप्रिया इव हि देवा
भवन्ति प्रत्यक्षद्विषः, १ । कस्यस्विद्धेतोर्दीक्षितोऽप्रत्युत्थायिको भवत्यनभिवादुकः
प्रत्युत्थेयोऽभिवाद्यो ये प्रत्युत्थेयाभिवाद्यास्त एनमाविष्टा भवन्ति २, अथर्वाङ्गि-
रसस्तस्य किमाथर्वणमिति, यदात्मन्येव जुह्वति न परस्मिन्नेवं ह्याथर्वणानाम२दन-
समानामात्मन्येव जुह्वति न परस्मिन् ३, अथास्य किमाङ्गिरसमिति, यदात्मनश्च
अङ्गविशेषः (क्लोमाः ) क्लुङ् गतो—मन् । फुप्फुसावयवाः । हृदयपार्श्वस्थमांस-
खण्डाः (शमयितुः ) शमु उपशमे—तृन् । शान्तिकरस्य ( सुत्याम् ) सोमाभिषव-
क्रियाम् (बृहती ) षट्त्रिंशदक्षरच्छन्दोभेदः । वाक् । वेदवाणी (यजन्ते ) इज्यन्ते ।
पूज्यन्ते । ( अन्यथाशीलिकः ) शीलम् ( पा० ४ । ४ । ६१) अन्यथाशील—ठक् ।
विरुद्धस्वभावयुक्ताः । एकवचनमार्षम् ( पापकृतः ) पापकर्मकर्तारः ( हुतादः )
अदोऽन्नघ्ने ( पा० ३ । २ । ६८) हुत + अद भक्षणे—विट् । हुतभक्षकाः ( मथ्नीरन् )
मन्थ विलोडने—लिङ् । विलोडयेयुः ( विमथितः ) विरुद्धविलोड़ितः ( श्रुतः )
तत्त्वज्ञः । ऋषिविशेषः ( बाभ्रव्याय ) बभ्रुसंतानाय ( अर्वाङ् ) अर्वाचीनेषु ॥
१. पृ० सं० 'दीक्षितं' इति पाठः ॥ २. पृ०सं० ओदन इति पाठः ॥ सम्पा० ॥
कण्डिका १९ ।। दीक्षित पुरुष के कर्त्तव्य और अकर्त्तव्य कर्म ।।
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० १९ १७१
परेषां च नामानि न गृह्ण'न्त्येवं ह तस्मिन्नासादातामनश्चैव परेषां च नामानि न
गृह्यन्ते, विचक्षणवतीं वाचम्भाषन्ते चनसितवतीं विचक्षयन्ति, ब्राह्मणं चनसयन्ति
प्राजापत्यं, सैषा व्रतभृगथर्वाङ्गिरसस्तां ह्वान्व्यायत्ताः ४, कस्यस्विद्धेतोर्दीक्षितो
नाश्यन्नो भवति नास्य नाम गृह्णन्त्यन्नस्थो नामस्थो भवतीत्याहुस्तस्य येऽन्नमदन्ति
तेऽस्य पाप्मानमदन्त्यथास्य ये नाम गृह्णन्ति तेऽस्य नाम्नः पाप्मानमपाम्नते ५,
अथापि वेदानां गर्भभूतो भवतीत्याहुस्तस्याजातस्याविज्ञातस्याक्रीतसोमस्याभोजनीयं
भवतीत्याहुः । स दीक्षाणां प्रातर्जायते सोमं क्रीणन्ति तस्य जातस्य विज्ञातस्य
क्रीतसोमस्य भोजनीयं भवतीत्याहुः ६ । कस्यस्विद्धेतोः संस्रवाः १ परिजिहीर्षिता
भवन्ति यतरो वीर्य्यवत्तरो२ भवति स परस्य यज्ञं परिमुष्णाति ७ । कस्यस्विद्धेतो-
र्दैवे. न ध्यायेत् संस्थिते नाधीयी३तेति संस्रवस्यैव हेतोरिति विद्योतमाने स्तनयत्यथो
वर्षति वायव्यमभिपुण्वन्ति वै देवाः सोमञ्च भक्षयन्ति तदभिपुण्वन्ति ब्राह्मणाः
शुश्रुवांसोऽनूचानास्तेषां सर्वंरसमक्षाः पितृपितामहा भवन्ति, स दैवे न ध्यायेत्
संस्थिते नाधीयीतेति ब्राह्मणम् । ८ ।। १९ ।।
कण्डिका १९ ।। दीक्षित पुरुष के कर्त्तव्य और अकर्त्तव्य कर्म ।।
(अथ अतः दीक्षाः) अब यहाँ दीक्षाएँ [कही जाती हैं] । (कस्यस्वित् हेतोः
दीक्षितः इति आचक्षते) किस हेतु से यह दीक्षित [नियम धारण करने वाला] है,
ऐसा कहते हैं। (श्रेष्ठां धियं क्षियति इति, तं वै एतं धीक्षितं सन्तं दीक्षित इति
आचक्षते) [उत्तर] श्रेष्ठ [धी] बुद्धि को [क्षियति] प्राप्त होता है, उस ही
धीक्षित होते हुये को दीक्षित ऐसा कहते हैं। (परोक्षेण) परोक्ष [आँख ओट
प्रलय में वर्तमान ब्रह्म] के द्वारा (परोक्षप्रियाः इव हि) परोक्षप्रिय [आंख ओट
भविष्य के प्रेमी] लोगों के समान ही (देवाः) देवता [विद्वान् लोग] (प्रत्यक्षद्विषः)
प्रत्यक्ष [वर्तमान अवस्था] के द्वेषी [विरोधी] (भवन्ति) होते हैं [गो० ब्रा० पू०
१ । १] ? । (कस्यस्वित् हेतोः दीक्षितः अप्रत्युत्थायिकः अनभिवादुकः
प्रत्युत्थेयः अभिवाद्यः भवति) किस कारण से दीक्षित पुरुष बड़ों के लिये न उठने वाला
और न नमस्कार करने वाला, [किन्तु] बड़ों से उठकर आदर योग्य और नमस्कार योग्य
१९- (दीक्षाः) दीक्ष मौण्ड्ये, यागे, उपनयने, नियमव्रतयोरादेशे च-
अ, टाप् । अभीष्टप्रदमन्त्रग्रहणानि (कस्यस्वित् हेतोः) सर्वनाम्नस्तृतीया च
(पा० २ । ३ । २७) इति षष्ठी । कस्मादेव कारणात् (दीक्षितः) दीक्ष मौण्ड्यां-
दिषु-क्तः । अथवा । तदस्य संजातं तारकादिभ्य इतच् (पा० ५ । २ । ३६) दीक्षा-
इतच् । प्राप्तदीक्षः । सोमयागादौ संकल्पं विधाय धृतनियमः (धियम्) बुद्धिम्
(क्षियति) गच्छति, प्राप्नोति (धीक्षितम्) दीक्षितम्, धस्य दः । प्राप्तबुद्धिम् (अप्रत्यु-
त्थायिकः) अप्रति+उद्+ष्ठा गतिनिवृत्तौ । जनेर्युक (उ० ४ । १११) इति यक्,
१. पू. सं. 'संस्रवा' इति पाठः ॥ २. पू. सं. 'वीर्यंवत्तमः' इति पाठः ॥
३. पू. सं. नाधीयेत इति पाठः ॥ सम्पा० ॥
१७२ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० १६
होता है। (ये प्रत्युत्थेयाभिवाद्याः ते एनम् आविष्टाः भवन्ति २) [ उत्तर ] जो
पुरुष उठकर आदर योग्य और नमस्कार योग्य होते हैं वे [ उनके गुण ] इसमें प्रविष्ट
हो जाते हैं २ । (अथर्वाङ्गिरसः तस्य किम् आथर्वणम् इति) निश्चल ब्रह्म के जानने
वाले और वेद विज्ञान रखने वाले उस [ दीक्षित ] का क्या अथर्वणपन [ निश्चल ब्रह्म का
ज्ञान ] है। (यत् आत्मनि एव जुह्वति न परस्मिन्, एवं ह अदनसमानाम्
आथर्वणानाम् आत्मनि एव जुह्वति [ जुहोति ] न परस्मिन् ३) [ उत्तर ] क्योंकि
आत्मा में ही वे [ विद्वान् ] होम
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें